ماس جۇرگىزۋشىنى قاتاڭ جازا جونگە سالادى

«اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسكە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى دەرەۋ ازىرلەنىپ, وعان مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلى 27 جەلتوقساندا قول قويعان. 2020 جىلدىڭ 11 قاڭتا­رىندا كۇشىنە ەنگەن جاڭا نورمالاردا ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەن ازامات كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان 7 جىلعا ايىرىلىپ قانا قويماي, 15 تاۋلىككە قاماۋعا الىناتىن بولدى. بۇرىن اتالعان بۇزۋشىلىق ءۇشىن كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان 3 جىلعا عانا ايىرۋ جازاسى بەلگىلەنگەن-ءدى. زاڭ تالابىن قايتا بۇزعان ازاماتتى 25 تاۋلىككە قاماۋعا الىپ, 9 جىل­عا جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرۋ قاراس­تىرىلدى. مىنە, وسى سياقتى «ايۋعا ناماز ۇيرەتكەندەي» قاتاڭ شارا­لار وڭ ناتيجەسىن بەرىپ, وتكەن جىلى ماس جۇرگىزۋشىلەردىڭ كىنا­سىنەن بولعان جكو سانى – 503-كە دەيىن, ال قازا تاپقاندار سانى 68 ادامعا دەيىن ازايعان.

ارينە, وسى وڭ ءۇردىستىڭ ءوزى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. ويتكەنى اي­دىڭ-كۇننىڭ امانىندا ماسكۇ­نەم جۇر­گىزۋشىنىڭ كىناسىنەن قازا تا­ۋىپ جاتقان ادامداردىڭ سىرتىن­دا ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ ايىق­پاس قايعى-قاسىرەتى تۇر. ونىڭ ۇستى­نە «اششى سۋدى» ءسىمىرىپ نەمەسە ەسىرت­كىگە ەلىتىپ الىپ, رۋلگە جارما­ساتىن­دار سانى ءالى دە از ەمەس. ماسە­لەن, وتكەن جىلى وسىنداي جول ءجۇرۋ ەرەجەسىنە پىسقىرمايتىن «باتىرلار» سانى 239 بولعان. بۇل كورسەتكىش بۇرناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا 15,8 پايىزعا عانا ازايعان. ودان دا سوراقىسى – كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان ايىرىلسا دا, ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزۋشىلەر قاتارى ازايماق تۇگىل, كوبەيىپ كەتكەن. ناقتى ايتقاندا, ولاردىڭ سانى بۇرناعى جىلى 1 207 بولسا, بىلتىر 1 467-گە دەيىن ۇلعايعان, ياعني ءوسىم – 21,5 پايىز.

ماساڭ كۇيىندە كولىك جۇرگىزىپ ۇس­تالعان جۇرگىزۋشىلەر قاتارى قا­لىڭ وڭىرلەر – اقتوبە (71,4 پايىز), ماڭعىستاۋ (25 پايىز), اتىراۋ (22,2 پايىز), اباي (15 پايىز), سولتۇستىك قازاقستان (14,3 پا­يىز), الماتى (9,1 پايىز) وبلىس­تارى. ال كولىك جۇر­گىزۋ قۇقىنان ايىرىلعانىنا قاراماستان, «ەسكى انىنە باسىپ», ماس كۇيدە رۋلگە وتىرعاندار الماتى (59,7 پايىز), شىمكەنت (28,9 پايىز), استانا (14,7 پايىز) قالالارىندا جانە قاراعاندى (46,7 پايىز), اتىراۋ (43,6 پايىز), ماڭعىستاۋ (43,4 پا­يىز), الماتى (41,2 پايىز), شىعىس قازاقستان (41,1 پايىز), اقمولا (37,2 پايىز), اقتو­بە (30,9 پا­يىز), پاۆلودار (26,3 پايىز), باتىس قازاقستان (24,5 پايىز), ۇلىتاۋ (17,6 پايىز), تۇركىستان (6,8 پايىز), جەتىسۋ (6,5 پايىز), اباي (4 پايىز) وبلىستارىندا كوبەيە تۇسكەن.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەك ماساڭ كۇيىندە كولىك جۇرگىزىپ, وتانداستارىمىزدىڭ ءومىرى مەن دەنساۋ­لىعىنا ەلەۋلى قاتەر توندى­رە­تىن جۇرگىزۋشىلەر قاتارى ءالى دە قا­لىڭ ەكەنىن اڭعارتادى. سوندىق­تان دا پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان ماساڭ كۇيدە كولىك جۇرگىزگەن ازاماتتارعا زاڭ ارقى­لى تاعايىندالعان قاتاڭ جا­زانى جەڭىلدەتۋ تۋرالى كوپتە­گەن وتى­نىش­پەن كەلىسۋ قيىن. دەگەن­مەن جۋىر­دا ماجىلىستەگى «اۋىل پارتيا­سى» فراكتسياسىنىڭ نيكو­لاي ار­سيۋتين باستاعان ءبىر توپ دەپۋ­تاتى اراق-شاراپ كورسە, اقىل-ەسىنەن ايى­رىلىپ قالاتىن جۇرگىزۋ­شىلەرگە اراشا ءتۇسىپ, ىشكى ىستەر مي­نيسترىنە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.

وندا «كولىك قۇرالىن 7 جىل­عا باسقارۋ قۇقىنان ايىرۋ – الەمدەگى ەڭ قاتاڭ سانكتسيا­لار­دىڭ ءبىرى. بۇل نورما قۇقىق بۇزۋشى­لىقتىڭ اۋىرلىعىن (جكو-نىڭ بولماۋى, الكوگولدىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيى, ت.ب.) ەسكەرمەيدى. جۇرگىزۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار (بۋلدوزەرشىلەر, كرانشىلار, تاكسيشىلەر, الىستان جۇك تاسىمالداۋشىلار, كۋرەرلەر) تابىس كوزىن جوعالتىپ, وتباسىلارىن قارجىسىز قالدىرىپ جاتادى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, وسى باپتىڭ جاڭا رەداكتسياسى قابىلدانعاننان بەرى 200 مىڭنان اسا ادام سوتتال­عان. وسى ماسەلە بويىنشا حا­لىق­ارالىق تاجىريبەنى تالداۋ بىرقا­تار ەلدە سارالانعان جازالاۋ شارا­لارى قولدانىلاتىنىن كورسەت­تى. مىسالى, گەرمانيادا جاۋاپكەرشىلىكتى بىرتىندەپ ارتتىرۋ قاراستىرىلعان: الكوگولدىڭ 0,5 پايىزىنا (پروميللە) دەيىن – ايىپپۇل; 0,5–1,1 پايىزىنا – ايىپپۇل جانە كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان ۋاقىتشا ايىرۋ; 1,1-دەن جوعا­رى پايىزىنا – قىلمىستىق جاۋاپكەر­شىلىك. فرانتسيادا 0,5 پايىزدان اسقانى ءۇشىن ايىپپۇل جانە 3 جىلعا كولىك جۇرگىزۋ قۇ­قىنان ايىرۋ قاراستىرىلعان, الايدا جكو-عا كىنالى بولعان نەمەسە تەست­ىدەن باس تارتقان جاعداي­دا جازا قا­تايتىلادى. اقش-تا جازا ايىپ­پۇلدار مەن مىندەتتى كۋرستار­دان وتۋدەن باستاپ تۇرمەگە قاماۋعا دەيىن وزگەرەدى, بىراق باس بوستاندىعىنان 3–5 جىلعا ايىرۋ سيرەك قولدانىلادى. رەسەيدە ءبىرىنشى بۇزۋشىلىق ءۇشىن كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان 1,5–2 جىلعا ايىرۋ كوزدەلگەن. وسىلايشا, كوپتەگەن ەلدە جازالار الدەقايدا يكەمدى, ماس بولۋ دارەجەسى مەن قۇ­قىق بۇزۋشىلىق جاعدايلارى ەسكە­رىلەدى, مۇنىڭ ءوزى الەۋمەتتىك جانە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋە­كەل­دەرىن ازايتادى», دەلىنگەن.

الايدا جاقىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ء(ىىم) اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى پوليتسيا پولكوۆنيگى قايسار سۇلتانباەۆ مينيسترلىكتىڭ ماساڭ كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەنىنە بەلگىلەنگەن جازانى جەڭىلدەتۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى ەكەنىن مالىمدەدى.

«ماس جۇرگىزۋشى – ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ تون­دىرەتىن قىلمىسكەر ەكەنىن ءتۇسىنۋى­مىز كەرەك. سوندىقتان بۇل رەتتە ەشقانداي جەڭىلدەتۋ بولمايدى», دەدى ول.

ءىىم اقش, جاپونيا, مالايزيا, ساۋد ارابياسى سياقتى ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرىن زەرتتەپ, ولاردىڭ ماس جۇرگىزۋشىلەرگە قاتىستى زاڭنا­ماسى الدەقايدا قاتال ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن. مىسالى, اقش-تىڭ يللينويس شتاتىندا ماساڭ كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەن ازاماتقا ءومىر بويى جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرۋ, ءۇش جىلعا باس بوستاندىعى­نان ايىرۋ جانە 25 مىڭ دوللارعا دەيىن ايىپپۇل سالۋ جازالارى قاراستىرىلعان. جاپونيادا ماس بولعان جۇرگىزۋشىلەر ءومىر بويى قۇقىنان ايىرىلادى جانە شا­مامەن 9 مىڭ دوللار ايىپ­پۇل تولەيدى. ەگەر مۇنداي جۇرگى­زۋشىمەن بىرگە كولىكتە جولاۋشىلار وتىرعان بولسا, ولاردىڭ ارقايسىسىنا شامامەن 3 مىڭ دوللار ايىپپۇل سالىنۋعا ءتيىس. مالايزيادا ماساڭ كۇيىندە كولىك جۇرگىزۋشى عانا ەمەس, ونىمەن بىرگە بولعان جۇبايى دا تەمىر تورعا توعىتىلۋى مۇمكىن. ساۋد ارابيا­سىندا ءسپيرتتى ىشىمدىك ءىشىپ, كولىك جۇرگىزگەنى ءۇشىن 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ, ەلەۋلى ايىپ­پۇل سالۋ جانە دۇرە سوعۋ قاراستىرىلعان.

سونىمەن, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مەن ءىىم وكىلدەرى ماس جۇر­­گىزۋشىلەرگە قولدانىلاتىن قاتاڭ جازانى جەڭىلدەتۋ تۋرالى قا­راما-قايشى پىكىرلەرىن ءبىل­­دى­رىپ وتىر. ايتپاقشى, بۇل ماسە­­لەنى ماجىلىسمەندەر بىلتىر دا كوتەرگەن, الايدا ءىىم-نىڭ ۇستانى­مىن وزگەرتە الماعان ەدى.