ەلوردادا ەسكەرەرلىك جايلار بار

ەڭ الدىمەن, مەگاپوليستى جىلۋ­مەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيە­سىنىڭ ور­نىقتىلىعىن ارتتىرۋ تاپ­سى­رىل­عان بولاتىن. جۋىردا استانا قالاسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەك مەملەكەت باسشىسىنا ەلوردانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ينفرا­قۇ­رىلىمدىق دامۋى جونىندە ەسەپ بەرىپ, بىلتىر «وڭتۇستىك-شىعىس» گاز جىلۋ ستانساسىن, «تۇران» گاز جىلۋ ستانساسى مەن № 3 جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ ءبىرىنشى كە­زەڭ­دەرىن پايدالانۋعا بەرۋ ناتي­جەسىندە قالادا جىلۋ قۋاتى العاش رەت ارتىعىمەن وندىرىلە باستاعانىن مالىمدەدى. اتالعان نىساندار استانانى 1100 گكال/cاعاتتان استام جىلۋ قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتتى. جىل سوڭىنا دەيىن «تۇران» گاز جىلۋ ستانساسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. ول شاھارعا قوسىمشا 250 گكال/ساعات جىلۋ بەرەدى.

وتكەن جىلى جازدا استانادا اۋىزسۋ تاپشىلىعى تۋىنداپ, كوپ­پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردە تۇرا­تىن استانالىقتاردىڭ ءبىرازى نارا­زى­لىق ميتينگىسىنە شىققان بولاتىن. وسى كەلەڭسىز جاعدايعا بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن مەگاپوليس اكىمىنەن جول بەرىلگەن كەمشىلىكتەردى جوياتىن شۇعىل شا­رالار قولدانۋدى تالاپ ەتكەن ەدى. ناتيجەسىندە, بىلتىر استانا سۋ قويماسىنان شاھارعا جاڭا سۋ قۇبىرىن تارتۋ جۇمىسىن اياقتاۋ تەزدەتىلىپ, جاڭا «سسس – 3» سورعى-سۇزگى ستانساسى دا ىسكە قوسىلدى. بۇل ەلوردادا تاۋلىكتىك قاجەتتىلىكتەن 100 مىڭ تەكشە مەتر ارتىق اۋىز­سۋ بولۋىنا مۇمكىندىك بەردى. الايدا قازىر استانادا اۋىز­سۋ جەت­كىلىكتى بولعانىمەن, ونىڭ ساپاسىنا شاعىم ايتۋشىلار از ەمەس. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستي­تۋتى وتكەن جىلى جۇرگىزگەن الەۋ­مەتتىك ساۋالناما ەلوردالىق رەس­پوندەنتتەردىڭ 68,9 پايىزى اۋىز­سۋدىڭ لاستانۋ دەڭگەيى جوعارى دەپ سانايتىنىن كورسەتتى.

پرەزيدەنت قالانى دامىتۋ ىسىندە بىرىزدىلىك بولماعاندىقتان, جەكە كومپانيالاردىڭ مۇددەسى باسىم ءتۇسىپ, الەۋمەتتىك نىسان­دار مەن قوعامدىق ورىندار بولۋعا ءتيىس جەرلەردە تۇرعىن ءۇي كەشەن­دەرى سالىنعانىن سىناعان ەدى. وسى جەمقورلىق ءيىسى مۇڭكىپ تۇرعان كەرە­­عارلىقتىڭ سالدارىنان تۇر­عىن­دار قالانىڭ باسقا بولىك­تە­رىندە ورنالاسقان الەۋمەتتىك مەكەمەلەردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولعان. ال ولاردىڭ كوبى تۇرعىن ۇيلەرمەن سىعىلىستىرا ورنالاسقاندىقتان, كولىكتەر مەن جۇرگىنشىلەردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنا تارلىق قىلىپ تۇر. مۇنىڭ ءوزى ءورت شىعۋى سياقتى توتەنشە جاعداي تۋىنداي قالسا, جەدەل قىزمەت كولىكتەرىنىڭ كىرۋىنە دە بوگەسىن بولىپ, ادامداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا تۇر­عىنجاي قۇرىلىسىنىڭ قار­قىنى ارقاشان الەۋمەتتىك ينفرا­قۇ­رىلىمنىڭ دامۋ قارقى­نىنا سايكەس كەلۋگە ءتيىس. ايتەۋىر بۇل ماسەلەدە دە سەڭ قوزعالىپ, قۇرىلىس بارىسىندا ارحيتەكتۋرالىق-قۇرى­لىس نورمالارىنان اۋىتقۋ­دى بول­دىرماۋ, ىقتيمال قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ماق­ساتىندا قالا قۇرىلىسى ساراپ­تاماسى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ, قۇ­رى­لىس جوبالارىن بەكىتپەس بۇرىن ولاردى قوعامدىق تالقى­لاۋ­­دان مىندەتتى تۇردە وتكىزۋ جو­نىندە نورماتيۆتىك اكتىلەر قا­بىل­دان­دى. بۇعان قوسا, قالا قۇرى­لى­سى كاداسترى مەن جىلجى­ماي­تىن م ۇلىك كاداسترى جۇيە­لەرىن ين­تەگ­راتسيالاۋدىڭ ناتي­جە­سىندە قا­جەتتى ينجەنەرلىك ينفرا­قۇ­رىلىم تارتىلماعان جاعدايدا جەر ۋچاسكەسىن بەرۋگە تىيىم سالۋعا وڭتايلى مۇمكىندىك تۋدى.

مەملەكەت باسشىسى ەلوردادا سالى­نىپ جاتقان نىساندار ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسپەيتىنىن, بارىنە ورتاق ستيل جوقتىعىن, سۇرەڭسىز «قوراپ-عيماراتتار» قاپتاپ كەتكەندىگىن سىناپ, استانا ساۋلەتىنىڭ بىرىڭعاي كەلبەتىن قالىپتاستىرۋدى تاپسىر­عان ەدى. وسىعان وراي مەگاپوليس ءماسليحاتىنىڭ 2024 جىلعى 27 تامىزداعى شەشىمىمەن استانا قالاسىنىڭ ساۋلەتتىك كەلبەتىن قالىپتاستىرۋ, قالا قۇرىلىسىن جوس­پارلاۋ قاعيدالارى بەكى­تىلدى. سوعان سايكەس پاندۋستار, تاكتيلدى پليتكالار, جاياۋ جۇر­گىنشىلەر وتكەلدەرى قاراستى­رىل­عان كەدەرگىسىز ورتا قۇرۋ, اۋلا­لاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن جارىق­تان­دىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ, قالانى تۇنگى ساۋلەتتىك جارىق­تان­دىرۋدى ۇيىمداستىرۋ, عيما­راتتار مەن قۇرىلىستاردىڭ ايرىقشا ەستەتيكالىق سيپاتتامالارىن قامتاماسىز ەتۋ, قو­عامدىق كەڭىستىكتەردى جوبالاۋ, كوشەلەردى رەكونسترۋكتسيالاۋ كەزىندە قوعامدىق تالقىلاۋ وتكىزۋ, الەۋمەتتىك, كولىك ينفرا­قۇ­رىلىمدارىن ورنالاستىرۋدا قادامدىق قولجەتىمدىلىكتى ەسكەرۋ, استانا قالاسى باس جوسپارىنىڭ نور­ماتيۆتىك تەحنيكالىق تالاپ­تارىنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ بو­يىنشا نەگىزگى ەرەجەلەر قابىل­داندى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلور­دا­نى كوگالداندىرۋعا باي­لانىس­تى ايتقان سىنىنان دا قورى­تىن­دى شىعارىلىپ, جاسىل جەلەك وتىرعىزۋدى رەتتەيتىن ەرەجەلەر جيىنتىعىنان تۇراتىن «كوگال­دان­دىرۋ جارعىسى» ازىر­­لەندى. وندا ەلوردانىڭ كلي­ماتتىق جاعدايىنا ەڭ جاقسى بەيىم­دەلگەن وسىمدىكتەردىڭ تۇرلەرى كور­سەتىلگەن. ءىرى اعاشتاردى وتىر­عىزۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسى­رۋعا گەرمانيادان مامان­دار شاقىرىلىپ, ولار ءوز تاجىري­بە­لەرىن جەرگىلىكتى ماماندارمەن ءبولىستى. ءسويتىپ, 2023 جىلى 984 931 اعاش وتىرعىزىلدى. بۇل كور­سەت­كىش 2024 جىلى 1,1 ميل­ليون­عا جەتكىزىلدى. سونداي-اق بىلتىر ەلوردادا 30 قوعامدىق كەڭىستىك پەن 140 اۋلا اباتتاندىرىلدى. ەكو­نو­مي­كالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جۇر­گىزگەن ساۋالناماعا قاتىسقان ەلور­دالىقتاردىڭ 63,1 پايىزى اۋانىڭ لاستانۋىنا شاعىمدانعان ەدى. اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىن كەلەسى الەۋمەتتىك زەرتتەۋدەن بىلەتىن بولامىز.

استانا تۇرعىندارىنىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالعان اقىلى تۇراقتار مەن اۆتوتۇراق ورىندارى پروبلەماسىنا قاتىستى قالا اكىمدىگى بىلتىرعى 31 مامىردا ارنايى قاۋلى قابىلدادى. وندا اقى­لى اۆتو­تۇراقتاردى ورتالىق اۋدان­دار, كولىك توراپتارى, سايا­باق­تار, ساۋدا ورتالىقتارى, كەڭسە كە­شەندەرى سياقتى ءجيى كەپ­تەلىس بولاتىن جەرلەردە ۇيىم­داستىرۋ كوزدەلگەن. اكىمدىك اس­تانا قالاسىنىڭ كولىك جۇيەسىن دامى­تۋعا ارنالعان 2035 جىلعا دەيىنگى كەشەندى باعدارلامانى دا ازىرلەۋگە كىرىستى. وندا جىلدام كولىك دالىزدەرىنىڭ, كولىك توراپتارى مەن پاركينگتەردىڭ قاناتقاقتى جوبالارىن ازىرلەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. بۇل شارالار قالاداعى كولىك جۇكتەمەسىن ازايتۋعا باعىتتالعان.

ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينس­تيتۋتى جۇرگىزگەن ساۋالناماعا قاتىسقان استانالىقتاردىڭ 52,1 پايىزى وزدەرىن مەديتسينالىق قىز­مەت ساپاسى قاناعاتتان­دىر­ماي­تىنىنا, 39,8 پايىزى – اۋرۋحانا, 51,3 پايىزى – بالاباقشا, 48,1 پايىزى مەكتەپ جەتىسپەيتىندىگىنە شاعىمدانعان. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى استانانىڭ بارلىق تۇرعىنىنا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت نىساندارى, ساياباقتار مەن قوعامدىق ورىن­دار قول جەتىمدى بولۋىن قام­تا­ماسىز ەتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن. سوعان سايكەس 2035 جىلعا قاراي ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ سانى 2,3 ميلليون ادامعا جەتەدى دەگەن دەموگرافيالىق بولجام ەسكەرىلە وتىرىپ, نەگىزىنەن, تۇرعىنجاي قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋماقتاردا 152 مەكتەپ, 65 بالاباقشا, 68 دەنساۋلىق ساق­تاۋ مەكەمەسىن, 26 سپورت نىسانىن سالۋ جوسپارلاندى. سونىڭ ىشىندە بىلتىردان بەرى 26 مەكتەپ, 8 بالاباقشا, 10 مەديتسينالىق ورتالىق, 10 سپورت نىسانىن, 5 وقۋشىلار سارايىن سالۋ قولعا الىنىپ, بىرقاتارى ىسكە قوسىلدى.

ايتسە دە مەگاپوليستىڭ شەتكى اۋماقتارىن دامىتۋدا ءالى دە شە­شىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر بار. ناقتى ايتساق, قالا ورتا­لى­­عىنان ون شا­قىرىمداي قاشىق­تىق­تا ور­نا­لاس­قان «ۇركەر» تۇرعىن­جاي الابىن اباتتاندىرۋ قار­قى­نى كوڭىل كونشىتپەيدى. قالا بيۋدجەتىنەن بولىنگەن قىرۋار قارجى ەسەبىنەن 2021 جىلى قولعا الىنعان «يلين­كا كەنتىنىڭ شىعىسىنداعى جەكە تۇرعىن ۇيلەردىڭ ينجەنەرلىك جەلى­لەرى» جوباسىنىڭ 3-كەزەڭى بويىنشا ورتالىقتاندىرىلعان كارىز جۇيەسىن تارتۋ ءىسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اياقتالعان جوق. وتىز مىڭداي تۇرعىنى بار «ۇركەردەن» بىردە-ءبىر مادەنيەت مەكەمەسىن دە تابا المايسىز. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر دە مۇندا ءوز فيليالدارىن اشۋعا اسىعار ەمەس. «قازپوشتانىڭ» بولىمشەسى بولماعاندىقتان, جەر­گىلىكتى تۇرعىندار باسپاسوزگە جا­زىل­­­مايدى. سەبەبى جازىلعان گازە­تى­ڭىز ۋاقتىلى جەتكىزىلمەيدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشى­سىنىڭ: «ەلوردانىڭ سول جاعالاۋى عانا ەمەس, بارلىق اۋدانى قولايلى بولۋى كەرەك. ادىلەتتى قوعام قۇرۋ وسىنداي ۇستانىمنان باستالادى», دەگەن ءسوزىن قالا باسشىلىعى ەستەن شىعارماسا, قۇبا-قۇپ.