كەيدە ماعان ءبىزدىڭ جازىپ جۇرگەنىمىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز تىعىرىققا تىرەيتىن ادەبيەت ەمەس پە دەگەن كۇدىك كەلەدى. كەيىنگى قازاق پروزاسىنا شولۋ جاساپ كورسەڭىز, وعان كوپتەگەن مىسال تابۋعا بولادى. شەر-شەمەنىڭىزدى شەڭبەكتەپ تاستايتىن شەرۋلى ادەبيەتتىڭ بۇگىنگى ءحالى ەرىكسىز الاڭداتادى.
ءبىز قازىر مەدياكوممۋنيكاتسيا زامانىندا تۇرمىز. مەدياكوممۋنيكاتسيانىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى موتيۆاتسيا ەكەنى بەلگىلى. تىكەلەي كوركەم ادەبيەت بولسىن-بولماسىن, بۇگىنگى ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاق موتيۆاتسيالىق كىتاپتاردى كوپ وقيدى. وسى ارادا كۇندەلىكتى گازەت-جۋرنال عانا ەمەس, كوركەم كىتاپ تا مەدياكوممۋنيكاتسياعا جاتاتىنىن ەسكە سالا كەتكەن دۇرىس شىعار. نە ارقىلى اقپارات الاسىز, سونىڭ ءبارى مەدياكوممۋنيكاتسيانىڭ سالالارى بولىپ ەسەپتەلەدى. ەندى سوعان قازىرگى قازاق كىتاپتارىنان مىسال كەلتىرىپ كورەيىك.
وسى كەيىنگى جىلدارى قازاق ادەبيەتىندە ەڭ كولەمدى رومان جازعان قالامگەر سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى بولىپ وتىر. ونىڭ «ابىرجى» تريلوگياسى كادۋىلگى قالىپپەن ەسەپتەگەندە مىڭ ءتورت ءجۇز بەتتەن اسىپ جىعىلادى. بۇل كوركەمدىك وبرازداردى بارىنشا قانىق سومداعان, بۇتىندەي ءبىر ءداۋىردى كەڭىنەن قامتىعان وراسان زور ەڭبەك. بىزگە سول ءداۋىردىڭ اقپاراتىن بەرگەننەن كەيىن, ونى دا مەدياكوممۋنيكاتسيا ءونىمى دەپ ەسەپتەۋىمىزگە تۋرا كەلەدى.
مەدياكوممۋنيكاتسيا – وقيمىن, جەتەمىن, جەتىلەمىن دەگەن ۇرپاقتىڭ الاڭى. قازىرگى جاستار موتيۆاتسيا بەرمەيتىن ادەبيەتتى وقىمايدى. ال مۇندا تريلوگيا كەيىپكەرى تومنان-تومعا اۋىسقان سايىن وسپەيدى, مورالدىق تۇرعىدان وشە بەرەدى. اينالىپ كەلگەندە ارال تاعدىرى ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەن ادام ءوز باسىن الىپ جۇرە المايتىن پۇشايمان حالگە تۇسەدى.
اۆتور تراگەديا جاساۋدىڭ شەبەرى ەكەنىن كورسەتكەن جانە مۇنى كەمشىلىك رەتىندە ايتىپ وتىرعانىمىز جوق. ارال تاعدىرى ادام بالاسىنىڭ تراگەدياسى ەكەنى دە راس. ونى باسقا قالاي جازۋعا بولادى دەگەن سۇراق تۋادى. بىراق مىڭ ءتورت ءجۇز بەتتەن اساتىن قايعى-قاسىرەتتى وقۋ ءۇشىن وقىرمانعا تەمىردەي جۇيكە كەرەك. اۆتوردىڭ پالەنباي جىلعى ەڭبەگىن قانشا قۇرمەتتەسەڭىز دە شىندىق وسى.
ءبىر جىلدارى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە راقىمجان وتارباەۆپەن بىرگە جۇردىك. راقاڭ اپتا سايىن «ارال تاعدىرى – ادام تاعدىرى» دەپ ماقالا بەرەدى. بۇكىل رەداكتسيا وسى تاقىرىپقا جۇمىس ىستەپ كەتتىك دەسەك تە بولادى. بىردە راقىمجان ءبارىمىز وتىراتىن بولمەگە قولىندا ورنەكتى تاياعى بار, قاسىن كەربەزدەنە كەرىپ سويلەيتىن بىرەۋ كىرىپ كەلدى. ابدەن ماقتاۋ ەستىپ قالعان راقاڭ دا ەلپ ەتە قالدى. سوندا الگى كىسى:
«ارال سەندەردىڭ گازەتتەرىڭە قاراپ قالعان جوق. جەر ءوز وسىنەن اۋىتقىدى. ارال سوعان بايلانىستى تارتىلدى. بۇرىن دا تارتىلعان دەگەن دەرەك بار. ءبىر زامانداردا ءوزى قايتا تولادى. تولماسا سونداي ءبىر تەڭىز پايدا بولادى. سوندىقتان قاتتى ىشقىنا بەرمەڭدەر», دەدى.
كەز كەلگەن تاقىرىپتى وقىرماندى مەزى قىلعانشا جازاتىنىمىزدى سوندا بايقادىق. مەن بۇل سوزىممەن سايلاۋباي جۇباتىر ۇلىنىڭ «ابىرجى» تراگەدياسىن جوققا شىعارايىن دەپ وتىرعان جوقپىن. كەرىسىنشە وتكەن جولعى ماقالامدا بۇل تراگەديا ءۇشىن اۆتوردىڭ ۇلكەن حالىقارالىق سىيلىق الىپ قالاتىن مۇمكىندىگى دە بولعانىن ايتتىم. «ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى جايىندا مىڭ ءتورت ءجۇز بەتتىك تريلوگيا جازىپتى» دەسە, كىمنىڭ دە بولسا ويلانىپ قالاتىنى انىق ەدى. الايدا بۇگىنگى وقىرمانعا, اسىرەسە جاستارعا قاي تاراپتان دا جولى جابىلعان كەيىپكەر اسەر ەتە بەرمەيدى.
«ابىرجىدا» باس كەيىپكەر سۇيگەنىمەن جاراسپايدى, دوستارىمەن ادامشا سويلەسپەيدى, اۋەلى ەلەس قۋادى, ارتىنان ەسىنەن اداسادى. باسىندا قاھارمان بولىپ ءجۇرىپ, سوڭىنان ديۋاناعا اينالادى. ەندەشە موتيۆاتسيا ىزدەگەن ادام بۇل تريلوگيانى سونشا كولەممەن قالاي وقيدى؟
مىنە, «ابىرجى» تريلوگياسى مەنى وسىنداي ەكىۇداي سەزىمدە قالدىردى. جارتى اي وقىپ, ەكى-ءۇش كۇندە ارەڭ ەسىمدى جيدىم. قانداي وبرازدار, حاراكتەرلەر, كونفليكتىلەر, پانورامالار بار دەسەڭىزشى. ىشىنە كىرىپ وقىپ, ونداعى قايعى-قاسىرەتتەردىڭ قاتتى اسەر ەتكەنى سونشا, ءبارىن جيىپ تاستاپ ارالعا تارتىپ كەتكىم كەلدى. تارتىلعان تەڭىزدەن دە ادەمى كورىنىستەر, اسەرلى پەيزاجدار, ساۋلەلى سۋرەتتەر كورسەم بە دەدىم. مىنا تريلوگيا سونىڭ ءبارىن ىشىنە بۇگىپ, استىنا باسىپ جاتقانداي ەلەستەدى. بىراق ونى سەزىنۋ ءۇشىن بۇل شىعارمانى ءوزىڭدى ءوزىڭ كۇشتەپ وقۋىڭ كەرەك. سەبەبى مۇندا ءبىر ۋاق ويىڭدى بولەتىن ادامي سەزىمدەر, تۇرمىستىق ينتريگالار, دوستىق قارىم-قاتىناستار جوقتىڭ قاسى. ارالمەن بىرگە ءبارى تارتىلىپ كەتكەن, تۇگەل قاراڭ قالعان, ءۇمىت ەتەرلىك ەشتەڭە جوق. سونشاما ەڭبەككە ءىشىڭ اشي وتىرىپ, بۇل تريلوگيانىڭ ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىق» سەكىلدى اتاق-داڭقتىڭ جولىنا تۇسە الماعانىنا وكىنگەندەي دە بولاسىڭ. سەبەبى ەكىنىڭ ءبىرى قولعا الىپ وقۋعا جۇرەگى داۋالاي بەرمەيتىن, بەتىن اشىپ وقىعاندار كەيىپكەرمەن بىرگە وزدەرىن دە ازاپتاعىسى كەلمەيتىن تريلوگيانىڭ تۇبىندە قارا جۇلدىز سەكىلدى الاپات ءبىر عارىش اپانى ۇڭىرەيىپ تۇر. ءسىرا قازىر تاس باسقانداي اۋىر سەزىمدەر مەن ك ۇلىپ-ويناۋدى ۇمىتىپ قالعان ادامدار تۋرالى الەمدە تەك قازاق قالامگەرلەرى عانا جازاتىن شىعار دەگەن دە ويعا كەلگەنىم راس.
مەنىڭ بىلۋىمدە سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى قاتارداعى جازۋشى ەمەس. جاس كەزىندە ويى ۇشقىر, فانتازياسى مىقتى, رومانتيكاسىنىڭ كوكجيەگى كەڭ قالامگەر رەتىندە تانىلعان. «ابىرجى» تريلوگياسىندا سونىڭ ءبارى ايتساڭ تاۋسىلمايتىن, جازساڭ بىتپەيتىن قايعى-قاسىرەتكە جۇتىلىپ كەتكەندەي كورىندى. مۇندايدا ادەبيەتتى قۇتقاراتىن تراگەدياداعى وپتيميزم ەكەنىن اۆتوردىڭ قالاي ەسكەرمەگەنى تۇسىنىكسىز.
ۇلكەن ارال قازىر قولدان كىشى ارالعا اينالدى. كىشى ارال ۇلكەن ارالدى قۇتقارۋ ءۇشىن جاسالدى. «ابىرجى» تريلوگياسىن دا ءبىر رومان, ەكى-ءۇش حيكايا, بەس-التى اڭگىمەگە ءبولىپ جىبەرۋگە تولىق نەگىز بار. ماسەلەن, باس كەيىپكەر مەدەت, ەسكىنىڭ كوزى قۇلجۇمىر, كەيىنگى ۇرپاق ورەن ۇشەۋى كىشى ارالدان ۇلى تەڭىزگە اتتانادى. ءۇش ۇرپاق وكىلى ۇلى تەڭىزدىڭ كىندىگىن تاۋىپ, قۇپيا سىرىن اشىپ, عاسىر جۇمباعىن شەشپەك بولادى. بۇل باس-اياعى ءبۇتىن, ءوز الدىنا جەكە جەلى ەكەنى بايقالىپ تۇر. مۇندا بەستسەللەرلىك كىتاپتارعا ءتان شىتىرمان وقيعا, قىزىقتى حيكايا, ەكزوتيكالىق كورىنىستەر, ءتۇرلى حاراكتەرلەر, ءبارى بار. باستارىنا تۇسكەن سىناقتى ءۇش ۇرپاق وكىلىنىڭ ءۇش ءتۇرلى قابىلدايتىنى دا وقىرماندى بەيتاراپ قالدىرماسا كەرەك.
ءوز باسىم كىتابىن وقىعاننان كەيىن جازۋشى مەن وقىرماننىڭ اراسىندا تىلسىم بايلانىس ورنايتىنىنا سەنەمىن. سايلاۋباي جۇباتىر ۇلىنىڭ «ابىرجى» تريلوگياسىن تابانداپ وقىپ شىققالى ءبىرازدان بەرى وسىنداي اسەردەن ارىلا الماي ءجۇردىم. قۇددى اۆتورعا ءبىر نارسەنى ەسكەرتۋىم كەرەك سياقتى, ونى الدەنەدەن قۇتقارۋعا ءتيىس سەكىلدىمىن, ال ويتپەسەم ءوزىم كىنالى بولىپ قالاتىن ءتارىزدىمىن. وعان قوسا بۇلاي جالعاسا بەرسە ادەبيەتىمىز وقىلماي قالا ما, وسىلاي تىعىرىققا تىرەلە بەرەمىز بە دەگەن ۋايىم دا جوق ەمەس. ال قولدا توزباعان كىتاپ قانشا شەدەۆر دەسەڭىز دە ماتەريالدىق تا, مورالدىق تا تابىس كوزىنە اينالا المايدى.
جازۋشى قازىر «شال مەن ساعىم» دەگەن حيكاياتىن اياقتاۋعا جاقىن. ءوزىنىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, زاماناۋي تالاپقا ساي فەنتەزي مە دەپ قالدىم. سوعان قاراعاندا ءوزى دە بۇگىنگى كۇننىڭ وقىرمانىنا قانداي كىتاپ كەرەك ەكەنىن ەتپەن-تەرىمەن سەزىنگەن سياقتى. ونىڭ ادەبي ورتانى ءدۇر ەتكىزگەن بۇرىنعى شىعارمالارىن جاقسى بىلگەندىكتەن, بۇل حيكاياتىن دا وقۋعا بەيىل ەكەنىمىزدى جەتكىزگىم كەلەدى. جوعارىداعى سىن مارك تۆەن ايتپاقشى, «قازانامادان باسقانىڭ ءبارى جارناما» دەگەن ءتامسىلدىڭ توڭىرەگىنەن تابىلىپ جاتسا, ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى دەپ بىلگەنىڭىز ءجون. ال كەلەسى تالداۋىمىز جۇماباي شاشتاي ۇلىنىڭ «زامانا يلەۋى» رومانى تۋرالى بولماق.