جاڭا وڭىرلەر جاڭارۋ جولىندا

ارادا وتكەن ۋاقىت ىشىندە جاڭا وڭىرلەر وزدەرىنىڭ تيىم­دى­لى­گىن كورسەتە الدى ما؟ البەتتە, بۇل ساۋالعا بۇرىنعى وبلىس ور­تا­لىقتارىنىڭ الىستىعىنان ما­شاقات كورىپ كەلگەن كوپتەگەن ازامات وڭ جاۋاپ بەرەرى ءسوزسىز. ونىڭ ۇستىنە 1997 جىلى وبلىس مارتەبەسىنەن ايىرىلعان وڭىر­لەر­دىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامۋى تەجەلىپ, تۇر­مىس ساپاسى تومەندەپ كەتكەنى بەلگىلى. سوندىقتان دا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ قۇرىلعان جاڭا وبلىستار باسشىلارىنىڭ الدىندا شيرەك عاسىر ىشىندە جول بەرىلگەن كەمشىلىكتەردى تۇزەتىپ, وزدەرىنە سەنىپ تاپسىرىلعان وڭىرلەردى دامىتۋ ىسىنە تىڭ سەرپىن بەرۋ مىندەتى تۇردى. ونىڭ ناقتى قالاي ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە قاراستى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ارنايى زەرتتەۋىنەن بىلۋگە بولادى.

زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, اباي جانە ۇلىتاۋ وبلىس­تارىنىڭ قۇرىلۋى اتال­عان وڭىرلەردە قوردالانعان الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداعان. الماتى وبلىسىنىڭ بولەك شىعۋى الماتى اگلومەراتسياسىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى باسقارۋشىلىق شەشىمدەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىن كوزدەگەن. جەتىسۋ وبلىسىنىڭ قۇرىلۋى وڭتۇستىك ءوڭىردى يندۋستريالاندىرۋعا جانە ۋرباندالۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋگە ءتيىس بولعان. ءىس جۇزىندە مەملەكەت باس­شىسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماق­تىق رەفورماسى رەسۋرس­تاردى ءبولۋدى جەتىلدىرۋگە جانە جەر­گىلىكتى بيلىكتىڭ الەۋمەت­­تىك-ەكونوميكالىق باعدار­لا­مالاردى ورىنداۋ ءۇشىن جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرۋعا مۇم­كىن­دىك بەردى. بۇل بيلىكتىڭ ءار­تۇرلى دەڭگەيلەرى اراسىنداعى ارە­كەتتەستىكتى كۇشەيتىپ, جاڭا وڭىرلەر ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى سالالارىنىڭ دامۋىن جەدەل­دەت­تى. مىسالى, جەتىسۋ مەن ۇلىتاۋ وبلىستارىندا جالپى وڭىرلىك ءونىم ء(جوو) كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي ءوسىمى قامتاماسىز ەتىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن تاۋ-كەن ونەركاسىبىنىڭ ءوندىرىسى, اسىرەسە ءتۇستى مەتالدار ءوندىرۋ كولەمى ايتارلىقتاي ءوستى. جەتىسۋ وبلىسىندا 2023 جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا ءجوو كولەمى 1 923,7 ملرد تەڭگەگە جەتتى, بۇل 2022 جىلعى دەڭگەيدەن 34,8 پا­يىز ارتىق. ۇلىتاۋ وبلىسىندا 2023 جىلى ءجوو كولەمى 1 949,7 ملرد تەڭگە بولدى, بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 21 پايىز كوپ. بۇعان قوسا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قارقىن الىپ, الەۋمەتتىك ينفرا­قۇرىلىم جاقساردى.

جاڭا وڭىرلەردە ازاماتتاردىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىگى دە جاندانا ءتۇستى. ۇلىتاۋ, جەتىسۋ جانە اباي وبلىستارىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى ارتتى. ۇلتتىق ستاتيستي­كا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە قارا­عاندا, جەتىسۋ وبلىسىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 2023 جىلى 2022 جىلعىمەن سالىستىرعاندا – 9,9 پايىزعا, ۇلىتاۋ وبلىسىندا – 7,9 پايىزعا, اباي وبلىسىندا 7,2 پايىزعا كوبەيگەن.

جاڭادان قۇرىلعان وڭىرلەردى قارجى­ل­اندىرۋ كولەمى دە ايتار­لىقتاي ۇلعايدى. ماسەلەن, اباي وبلىسىنىڭ بيۋدجەتى 2022 جىلعى 123 964 ملن تەڭگەدەن 2023 جىلى 406 297 ملن تەڭگەگە دەيىن, ياعني 3,2 ەسە, جەتىسۋ وبلىسىنىكى – 2022 جىلعى 314 564 ملن تەڭگەدەن 2023 جىلى 463 421 ملن تەڭگەگە دەيىن, ياعني 47,3 پايىزعا, ۇلىتاۋ وبلىسىنىكى – 2022 جىلعى 69 868 ملن تەڭگەدەن 2023 جىلى 169 203 ملن تەڭگەگە دەيىن, ياعني 2,4 ەسە كوبەيدى.

«كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەندەي, جاڭا وڭىرلەردىڭ كەي پروبلەماسى ءالى دە تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. ماسەلەن, قالا مەن اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك دامۋى اراسىنداعى الشاقتىق ساقتالىپ وتىر. اباي جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىنىڭ اۋىلدىق اۋداندارىنداعى كەدەي­لىك دەڭگەيى ەل بويىنشا ورتاشا دەڭگەيدەن جوعارى.

رەسپۋبليكامىزداعى كەيبىر ەلدى مەكەندەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءىسى دە قولعا الىنىپ, وڭ ناتيجەسىن بەرە باستادى. 2020 جىلى قوستاناي وبلىسىنداعى زاتوبولسك كەنتى اۋداندىق ما­ڭىزى بار توبىل قالاسى بولىپ وزگەرتىلدى. بۇل اتالعان ەلدى مەكەن­نىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كا­لىق دامۋىنا جانە قوستاناي اگلومەراتسياسىنا كىرىگۋىنە جول اشتى. ءسويتىپ توبىل قالاسىنىڭ وبلىس ورتالىعىمەن ەكونوميكالىق, كولىكتىك جانە الەۋمەتتىك بايلانىستارى كۇشەيدى.

قوسشى قالاسى 2021 جىلى وب­لىستىق ماڭىزى بار قالا مار­تە­بەسىن العان سوڭ ەلوردا اگلومەراتسياسىن قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزى ارتتى. قوسشى قالاسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 2021 جىلعى 49,4 مىڭنان 2023 جىلى 55,8 مىڭ ادامعا دەيىن كوبەيدى. وسى مەرزىم ىشىندە شاھارداعى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 1 532-دەن 3 185-كە دەيىن ارتتى. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 8 819,5 ملن تەڭگەدەن 11 911,5 ملن تەڭ­گەگە دەيىن ءوستى. نەگىزگى كاپي­تال­عا سالىنعان ينۆەستيتسيا 20 850 ملن تەڭگەدەن 45 661 ملن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى.

مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا شەكارا ماڭى اۋدان­دا­رىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسىن جەتىلدىرۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, 2023 جىلى جارلىعىمەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلكەن نارىن, مار­قا­كول اۋداندارىن جانە اباي وبلى­سىنىڭ ماقانشى اۋداندارىن قالپىنا كەلتىردى.

2024 جىلى الماتى وبلىسىن­داعى جەتىگەن اۋىلى وبلىستىق ماڭىزى بار الاتاۋ قا­لاسى بولىپ وزگەرتىلدى. ول الماتى اگلومەراتسياسىنا كىرىگۋ­دىڭ جانە ارنايى ەكونو­مي­كالىق ايماق قۇرۋدىڭ ناتيجەسىندە ينۆەستورلار, كاسىپكەرلەر مەن تۇرعىندار ءۇشىن تارتىمدى ورتالىققا اي­نا­لا باستادى. بۇل ءوڭىردىڭ ەكو­­نوميكالىق تۇراقتىلىعىن نىعاي­تىپ, تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.

قازىر پارلامەنت ماجىلىسىندە «تۇركىستان قالاسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالۋ ۇستىندە. بۇل قۇجاتتا تۇركىس­تانعا ەلىمىزدىڭ رۋحاني جانە تاريحي استاناسى رەتىندە ايرىقشا مارتەبە بەرىلىپ, ونى حالىقارالىق تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى ماقساتتا قالا اكىمدىگى مەن ءماسلي­حاتى قوسىمشا قۇزىرەتتەرگە يە بولىپ, ولاردىڭ قاسيەتتى مەكەندى ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالعان شەشىمدەردى قابىلداۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋىنە مۇمكىندىك تۋعى­زىل­ماقشى. ناتيجەسىندە, تۇر­كىس­تاندى وركەندەتۋگە سونى سەرپىن بەرىلىپ, وڭىردەگى كاسىپ­كەر­لىك ءورىسى دە كەڭەيە تۇسپەك.

تۇيىندەي ايتقاندا, ەلىمىز­دىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرى­لى­مىنداعى وزگەرىستەردىڭ ارقا­سىندا جاڭا ەكونوميكالىق ءوسىم ورتالىقتارى پايدا بولدى. جاڭا وڭىرلەر جاڭارۋ جولىنا ءتۇستى. الداعى ۋاقىتتا وسى ءۇردىس جالعاسىن تاۋىپ, وتكەن عاسىردىڭ سو­ڭىنداعى ەكونوميكالىق داع­دارىس كەزىندە بىرىكتىرىلىپ, ىرى­لەندىرىلگەن وزگە وبلىستار مەن اۋدانداردىڭ قازىرگى دامۋ دەڭگەيى, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ بارىس-كەلىسىنە قولايلىلىعى ماسەلەسى جان-جاقتى زەرتتەلىپ, زەردەلەنىپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانسا, قۇبا-قۇپ. سونداي-اق كەيىنگى جىلدارى ءارتۇرلى دەڭگەيدە ءسوز بولىپ جۇرگەن, 30-50 مىڭ تۇرعىنى بار ءىرى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى قالاعا اينالدىرۋ, ال تۇرعىندارىنىڭ سانى بۇگىندە قولدانىستاعى زاڭ­نامادا كورسەتىلگەن 10 مىڭعا دا جەتپەيتىن, ينفراقۇرىلىمىنىڭ اۋىلدان ەش ايىرماشىلىعى قال­ماعان, اتىنا زاتى ساي ەمەس شاعىن قالالاردىڭ مارتەبەسىن قايتا قاراۋ ءىسىن دە قولعا الاتىن كەز جەتكەن سياقتى.