اسكەر بەدەلى ساربازدار ساپىنان كورىنەدى

ال قازىر پەتروپاۆل قالاسىنىڭ كەيبىر ساۋدا ورنىندا: «اسكەري قىز­مەتتەن ەشقان­داي پاراسىز جانە جالعان قۇجات جاساماي-اق, زاڭدى نەگىزدە بوساتۋعا كومەك­تە­سە­مىز», دەگەن حابارلاندىرۋ داۋىس­ زورايتقىش ارقىلى ايتىلىپ جاتىر. وسى «كومەكتەسۋشىلەر» ينتەر­نەتتە ارنايى سايت اشىپ, وزدەرى­نىڭ 5 جىلدان اسا ويداعىداي جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن, سول ۋاقىت ىشىن­دە جۇزدەگەن ازاماتتى اسكەردەن بوسات­قانىن ماقتانا جازىپتى. بۇعان «حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەس­تىگىنىڭ جەرگىلىكتى ۇيىمى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى نارازىلىق ءبىلدىر­دى. الايدا ەلىمىزدىڭ «اسكە­ري قىز­مەت جانە اسكەري قىز­مەت­شى­لەر­دىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭىن­دا, سونداي-اق اكىمشىلىك جانە قىلمىس­تىق كودەكستەرىندە اسكەري مىندەت­تىلەردىڭ اسكەري قىزمەتتەن جال­تا­رۋىنا دەم بەرۋشىلەرگە ەشقان­داي جاۋاپتىلىق قاراس­تى­رىل­ماعان. سونى پايدالانعان بازبىرەۋلەر اسكەرگە بارعىسى كەلمەيتىن جاستارعا دەم بەرۋدى تابىس كوزىنە اينالدىرىپ الىپتى. وسى ماسەلەگە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى نازار اۋدارىپ, قولدانىستاعى زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىس ەنگىزسە, قۇبا-قۇپ. ماسەلەن, ايىر قالپاقتى اعايىن ەلىنىڭ «قىرعىز رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ جالپىعا بىردەي اسكەري مىندەتى تۋرالى, اسكەري جانە بالا­مالى قىزمەتتەر تۋرالى» زاڭىندا ازامات­تار مەن لاۋازىمدى تۇلعالارعا اسكەر­گە شاقىرىلۋشىلاردىڭ اسكەري قىز­مەت­تەن جالتارۋىنا دەم بەرگەنى ءۇشىن جاۋاپ­تى­لىق جۇكتەلگەن.

شىنتۋايتىندا, اسكەري قىزمەت­تەن جالتارۋ سياقتى كەلەڭسىز قۇبى­لىستان اسكەرىمىزدىڭ بەدەلى ارتپاي, قۇتىلۋىمىز قيىن. اسىرەسە مەر­زىمدى قىزمەتكە شاقىرىلعان جاس ساربازداردىڭ كەيبىرى بەيبىت كۇندە قايعىلى قازاعا ۇشىراپ جات­قانى سۇيىكتى ۇلىنان ايىرىلعان اتا-انالاردى زار جىلاتىپ قانا قوي­ماي, جاستاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ اسكەرگە بارماۋدىڭ ءارتۇرلى ايلا-شار­عى­سىنا جۇگىنۋىنە اكەلىپ سوعىپ وتىر. وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى «ادىلەتتى قازاقستان: زاڭ مەن ءتارتىپ, ەكونو­مي­كالىق ءوسىم, قوعامدىق وپتيميزم» جولداۋىندا: «جاس سارباز­دارى­مىز ءوز مىندەتىن الاڭسىز ورىنداۋى ءۇشىن اسكەر قاتارىندا, ەڭ الدى­مەن, تەمىردەي ءتارتىپ بولۋعا ءتيىس. قارۋلى كۇشتەر مەن باسقا دا كۇش­تىك قۇرىلىمدار وسى تالاپتى مۇل­تىك­سىز ورىنداۋى قاجەت. ءار اتا-انا اسكەر­گە كەتكەن بالاسىن مەملەكەتكە سەنىپ تاپسىرادى. سوندىقتان سار­­باز­­داردىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپ­سىز­­دىگىنە, ەڭ الدىمەن, ارميا باسشى­لىعى جانە قۇقىق قورعاۋ مەكەمە­لەرىنىڭ باسشىلارى جاۋاپتى», دەدى.

قورعانىس مينيسترلىگى كازار­ما­لىق بۇزاقىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە اسكەري بولىمدەردە ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن قولدانىپ تا جاتىر. جەكە قۇرامعا باقىلاۋ جۇرگىزۋدىڭ «سەرىكتەس», «پيراميدا», «جاۋىن­گەر­لىك دوس» جۇيەلەرى جانە «وتبا­سىمەن بەينەقوڭىراۋ» سەرۆيسى جۇمىس ىستەيدى. كەز كەلگەن اسكەري قىزمەتشى ءوتىنىش ايتا الاتىن پروفيلاكتيكالىق كابينەتتەر مەن سەنىم تەلەفوندارى بار. قولجەتىمدى ورىنداردا جازباشا ارىز بەن ءوتىنىش سالۋ ءۇشىن ارناۋلى جاشىكتەر قويىلعان. اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مىنەز-قۇلقىنا ونلاين-باقىلاۋ جاساۋ ءۇشىن قىزمەتتىك ءۇي-جايلار, كازار­مالار ۆيدەوكامەرا­لار­مەن جابدىقتالعان. سارباز­دار انا­لارى كوميتەتى وكىلدەرىنىڭ اسكەري بولىمدەرگە جانە اسكەرگە شاقىرىلۋ­شى­­لاردى جيناقتاۋ پۋنكتتەرىنە تاۋلىك بويىنا كىرۋىنە رۇقسات بەرىلگەن. وسىنداي شارا­­لاردىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى جىلدارى قارۋ­لى كۇشتەردە جارعىدان تىس قارىم-قاتى­­ناس­تاردان بولعان قىلمىس سانى ايتار­لىق­تاي ازايعان.

اسكەر بەدەلى اسكەري قىزمەت­شى­لەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا دا بايلانىستى. بۇل رەتتە دە سەڭ ورنىنان جىلجىعانداي وزگەرىس بار. اسكەريلەردىڭ جالاقىسى سوڭعى رەت 2008 جىلى عانا كوتەرىلگەنى ەسكەرىلىپ, بۇرناعى جىلى اسكەري ۇشقىشتاردىڭ لاۋازىمدىق جالاقىلارى ءوسىرىلدى, اسكەري مەديتسينالىق قىزمەت­شىلەردىڭ اقشالاي ۇلەسى ازامات­تىق مەديتسينالىق مەكەمەلەر­دىڭ قىز­مەت­كەر­لەرىنىڭ جالاقىلارى­نىڭ دەڭگەيىنە دەيىن, ال جوعارى اسكەري وقۋ ورىندارى وقى­تۋ­شى­لارىنىڭ جالاقىلارى ازا­مات­­تىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەڭگەيىنە دەيىن جەتكىزىلدى. ۇكىمەت كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشۋدى قولداپ, ونى بيىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەكى كەزەڭدە جۇزەگە اسىرۋدى جوس­پارلاپ وتىر. سونداي-اق اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ەرتەرەكتە بولعان جەڭىلدىكتەرىن قايتارۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قوعامدىق كولىك­تە اقىسىز ءجۇرۋى, اسكەري وتباسى مۇشە­لەرىنىڭ جىلىنا ءبىر رەت دەمالىس ورنىنا تەگىن بارىپ-قايتۋى سياقتى شارالار بار. اسكەريلەرگە كوممۋنالدىق قىزمەت ءۇشىن تولەنەتىن ۇستەمەاقىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋ دا ۇسىنىلىپ وتىر. كەيىنگى جىلدارى اسكەري قىزمەتشىلەردى تۇرعىنجايمەن قامتا­ماسىز ەتۋ جولعا قويىلدى. ولار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىن­گەن تۇرعىن ءۇي تولەمدەرى ەسەبى­نەن باسپانا ساتىپ الىپ جاتىر.

اسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولعا الىنعان تاعى ءبىر شارا – مەرزىمدى اسكەري قىزمەت اتقارعان ساربازدارعا جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن جەڭىلدىكتەر بەرىلگەنى. ولار ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ (ۇبت) ناتيجەلەرىنە قاراماستان, جوعارى وقۋ ورىندارىنا اقىلى نەگىزدە تۇسە الادى. ال جاۋىنگەرلىك دايار­لىقتا جوعارى ناتيجە كور­سەتكەن ساربازدارعا جوعارى وقۋ ورنى ەسەبىنەن وتەۋسىز نەگىزدە ءارى ۇبت تاپسىرماي وقۋ قۇقىعى بەرىلدى. اسكەردە بولعان ازاماتتار قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەري وقۋ ورىندارىنا دا ەمتيحانسىز تۇسە الادى.

بۇعان قوسا مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە الىنعان جاستاردىڭ بانككە قارىزدارى مەن ميكرونەسيەلەرى بويىنشا تولەمدەرىن كەيىنگە قالدىرۋ ماسەلەسى دە وڭ شەشىمىن تاپتى. ساربازدار مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتە بولعان كەزدە جانە ودان كەيىن 60 كۇن بويى ولاردىڭ نەگىزگى قارىز بەن سىياقى بويىنشا تولەمدەرى توقتاتىلادى.

قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارى 2015 جىلى اسكەردەگى الىمجەتتىك جويىلدى دەپ مالىم­دەگەنى جادىمىزدا. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى اسكەردە كەلىسىمشارت ارقىلى اسكەري قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 70 پايىزعا جەتكەنى ەدى. سودان بەرى كەي ساربازدىڭ وزىنەن ءالسىز جا­ۋىنگەرگە كۇش كورسەتۋى «جارعىلىق ەمەس قارىم-قاتىناس» دەپ اتالىپ كەلەدى. دەمەك, اسكەردە تەمىردەي ءتارتىپ ورناتۋ ءۇشىن كاسىبي ارميا قۇرۋعا كۇش سالۋ, ياعني كەلى­سىمشارت بويىنشا اسكەري قىز­­مەت اتقارۋشى ساربازدار سانىن بارىنشا ارتتىرۋ قاجەت. ارينە, بۇل قارۋلى كۇشتەرگە بولىنەتىن بيۋدجەت قارجىسىن كوبەيتۋدى تالاپ ەتەدى. وسى ورايدا نازار اۋدارىپ, ويلانارلىق جايت – الەمنىڭ بىرقاتار ەلىندە مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە بارعىسى كەلمەيتىن ازاماتتار بۇل مىندەتتەن زاڭدى تۇردە اقى تولەۋ ارقىلى بوساتىلاتىنى. مىسالى, تۇركيادا اسكەري مىندەتتى بولىپ سانالاتىن ازاماتتار اسكەرگە بارماۋ ءۇشىن شامامەن 5,5 مىڭ دوللار, موڭعوليادا 700 دوللار تولەيدى ەكەن. گرۋزيادا مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتىڭ كەيىنگى قالدىرىلعان ءار جىلى ءۇشىن 700 دوللار تولەۋگە تۋرا كەلەدى. شۆەيتساريادا اسكەرگە بارعىسى كەلمەيتىن ازامات جىلدىق تابىسىنىڭ 3 پايىزىن مەملەكەت قازىناسىنا اۋدارۋعا مىندەتتى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تاجىكستاندا مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتەن بوساتىلىپ, بالامالى اسكەري قىزمەتكە نەمەسە جۇمىلدىرۋ اسكەرگە شاقىرۋ رەزەرۆىنە الىنۋ ءۇشىن اسكەري مىندەتتى ازاماتتار ءتيىستى زاڭنامادا نەمەسە ۇكىمەت بەلگىلەگەن مولشەردە تولەم تولەيدى.