قازاق ادەبيەتىندە سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن رومانداردى تۇگەلگە جۋىق وقىپ شىقتىم. كەيبىرى ەسىمدە قالماۋى مۇمكىن, بىراق قازىرگى ادەبي ۇدەرىس تۋرالى تولىق تۇسىنىك قالىپتاستى دەۋگە بولادى. مۇندا بايقاعانىم, ادەبي سىن شىعارمالاردى ماقتاۋ ءۇشىن دە ەمەس, اقتاۋ ءۇشىن جازىلاتىن ءۇردىس قالىپتاسىپتى. مىسالى, كوركەم شىعارمانىڭ باستى شارتى – سۋرەتتەۋدىڭ ازايىپ, بايانداۋدىڭ كوبەيۋىن «كوپ سوزدىلىكتەن ارىلۋ» دەپ تۇسىندىرەدى. باسپاگەرلەر دە سورەلەردى كلاسسيكتەردىڭ كىتاپتارىمەن تولتىرا وتىرىپ, «قازىرگىلەر بۇرىنعىلاردىڭ كەمشىلىگىن قايتالامايدى» دەپ وزەۋرەيتىندى شىعارىپتى. ءبىر قىزىعى, جارناما دا سوعان قاراي جاسالۋعا ويىسقان ەكەن.
«كوپ ۋاقىتىڭ كەتپەيدى, بىرەر ساعاتتا وقىپ تاستايسىڭ, اتتاپ-اتتاپ وقىساڭ دا بولادى» دەيدى. ياعني كىتاپ وقۋعا كوپ ۋاقىت كەتىرمەۋگە, جەڭىل, تەز, ءاتۇستى وقي سالۋعا شاقىرادى. مۇنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسكە, ادەبي ۇدەرىستىڭ ىشىندە بولۋعا, ءوزىن ۇنەمى فورمادا ۇستاۋعا قاتىستى ءتۇرلى سەبەپتەرى بار شىعار. بىراق ۋاقىت تارىلدى ەكەن دەپ, كوركەمدىكتى اسىعىستىققا قۇربان ەتىپ جىبەرگەن قالاي بولادى؟
مەنىڭ ويىمشا كوركەم شىعارما ۇنەمى قوزعالىستا بولاتىن ارەكەتتەردەن قۇرالۋى كەرەك. قوزعالمايتىن زاتتىڭ ءوزى دە ءتۇرلى قۇبىلىستى باستان كەشىپ تۇرعانداي اسەر بەرگەنى ءجون. مونولوگتەردەن دە كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسىندەگى وت پەن سۋداي شارپىسۋلاردى كورگەنىمىز ابزال. ديالوگتەردىڭ دە ءولى سۋداي توقتاپ قالعان زات تۋرالى بولماعانى قۇپ. ءولىپ جاتقان ادامدى سۋرەتتەسەڭىز دە, ودان ول وسى قازىر جان ءبىتىپ تۇرەگەپ كەتەتىندەي حال بىلىنۋگە ءتيىس. ەميل زوليانىڭ «شابىت» رومانىندا يمپرەسسيونيست سۋرەتشى-كەيىپكەر, دەنەسى الدەقاشان سۋىپ قالعان بالاسىن جەر قوينىنا بەرمەي, سۋرەتىن سالامىن دەپ نەشە كۇن ۇستاپ الەكتەنۋىنىڭ سىرى دا وسىندا. وسىنىڭ ءبارى بايانداپ ايتۋدان ەمەس, سۋرەتتەپ جازۋدان كورىنەدى.
تاقىرىپ تۇسىنىكتىرەك بولۋ ءۇشىن تالانتتى جازۋشىمىز تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتىڭ «پەرىشتەلەردىڭ ءولىمى» اتتى رومانى مەن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ورحان پامۋكتىڭ «مەنىڭ اتىم قىرمىزى» رومانىن سالىستىرايىق. ورحان پامۋكتىڭ رومانى تۇتاس سۋرەتتەۋلەردەن تۇرادى. بايانداۋلار بولسا ديالوگ, مونولوگ, اڭگىمە تۇرىندە بەرەدى. ال «پەرىشتەلەردىڭ ولىمىندە» وقيعا بارىسىن قىزىقتاپ جەلدىرتىپ وتە شىعاتىن پۋبليتسيستيكالىق بايانداۋلار كوپ كەزدەسەدى. تەك استارلى ساركازم مەن يرونيالىق يىرىمدەردى قالام ۇشىمەن يرەكتەتە جونەلەتىن قاس تالانت روماندا سۋرەتتەۋدەن گورى, بايانداۋدىڭ باسىم ءتۇسىپ جاتقانىن بىلدىرمەي جىبەرگەن. دەسە دە ورحان پامۋكتا مۇنداي يرونيا مەن ساركازمنىڭ نەشە اتاسى بار. ءبىر ەپيزودىندا قازىر عانا تىڭداۋشىسىنا «جاندىنىڭ سۋرەتىن سالۋعا بولمايدى» دەپ ۋاعىز ايتىپ تۇرعان اعا ناقىشكەردىڭ, كەلەسىدە باسىنا ورمەلەپ شىعىپ الىپ, الگى ۋاعىز ءوتىپ كەتكەن بايعۇس شاكىرتپەن قالاي ايمالاسىپ وتىرعانىن سۋرەتتەيدى.
سۋرەتتەۋى از, بايانداۋى باسىم شىعارمانى سيۋجەتىن قىزىقتاپ ءبىر رەت وقۋىڭ مۇمكىن, بىراق وقيعاسىن ءبىلىپ العان سوڭ قايتىپ بەتتەي الماي قالاسىڭ. ەسەسىنە سايىن مۇراتبەكوۆ, قاليحان ىسقاق سياقتى سۋرەتكەر جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن قايتالاپ وقۋدان جالىقپايسىڭ. ويلانىپ قاراساق, بۇل كىسىلەردىڭ شىعارمالارىن سيۋجەتى ءۇشىن ەمەس, ەشكىمگە ۇقسامايتىن بوياۋى قانىق سۋرەتتەۋلەرى ءۇشىن وقيدى ەكەنبىز. سۋرەتتەۋلەر سانادان ءوشىپ, كوڭىلدەن كوشىپ كەتكەن دۇنيەگە قايتا جان بىتىرگەندەي اسەرلى بولادى. جازۋ دەگەن ونەر, ونەر دەگەن سۋرەت, ال سۋرەت پەن سۋرەتتەۋ توقتاپ كورۋگە, تۇشىنىپ وقۋعا ارنالعان. كوركەم شىعارمانىڭ قۇدىرەتى دە سول, ول كۇندەلىكتى قىم-قۋىت تىرلىكتە كورمەلەردە, ساحنالاردا, كىتاپحانالاردا ۋاقىتتى توقتاتاتىن حيكمەتكە يە. ەميل زوليانىڭ يمپرەسسيونيست سۋرەتشى كەيىپكەرلەرى قورشاعان ورتاداعى ءومىر شىندىعىن قوزعالىستا, وزگەرىستە, قۇبىلىستا كورسەتەمىن دەسە, ورحان پامۋكتىڭ ناقىشكەرلەرى «توقتاعان ۋاقىتتى» «سويلەيتىن» تاڭباعا اينالدىرامىز دەيدى. ونەردە قاي زاماندا قانداي اعىم ۇستەمدىك قۇرسا دا, نەگىزگى ميسسياسى «جان ءبىتىرۋ». نوبەل سىيلىعىن الىپ جاتقان شىعارمالارعا دا تالاپ وسىلاي قويىلسا كەرەك.
سول ولشەمگە سالساق, باستى نىسان سانالاتىن ادامنىڭ ساناسىنداعى قۇبىلىستاردى سۋرەتتەۋدە شەك جوق ەكەن.
ال مىنا قان بازار دۇنيەدە بارىمىزگە ءتان جانباعىس تىرشىلىكتىڭ شىن مانىندەگى سۋرەتكەرلىك ونەرگە كوپ قاتىسى بولا قويماس. شەدەۆر تۋدىرۋ ءۇشىن شىعارماعا قويىلاتىن كوركەمدىك شارتتاردىڭ ءبارى ساقتالۋى كەرەك. قازاق ادەبيەتىندە شەدەۆر تۋدىراتىن مىقتى جازۋشىلار جوق ەمەس. بىراق ولار وزدەرى تۋرالى ءتۇرلى ميفتەر تۋدىرىپ, اينالاسىن اڭىزدارمەن قورشاپ العان. ەندى ءبىر قاراساڭ سول ميفتەردىڭ قورشاۋىندا قولپايىپ, ءوزىن قولايىز سەزىنىپ وتىرعانىن كورەسىڭ. ويتكەنى مۇمكىندىگى بار, بىراق شەدەۆر تۋدىرعان جوق. شەدەۆر تۋدىرۋ ءۇشىن جازۋدى كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي تاس قاشاعانداي جازۋ كەرەك. ايتپەسە سوتسرەاليزم تۇسىنداعىداي ستاندارتتى شىعارمالار جازۋدى جالعاستىرا بەرەمىز.
مەنىڭ ءبىر ادەتىم, ءوزىم جاقسى كورىپ وقىعان اۆتورلار مەن شىعارمالار بولماسا, سىناپ اۋرە بولمايمىن. اتتەڭ-اي, شەدەۆر تۋدىرۋعا مۇمكىندىگى بار ەدى, مىناۋ سول شەدەۆر تۋىندىنىڭ باستاپقى نوبايى سياقتى, قايتا تولىقتىرىپ شىڭداي تۇسۋگە ۋاقىتى بولمادى ما, كۇشى جەتپەدى مە دەپ, اۆتور ءۇشىن وكىنگەندەي بولامىن. الدە ونىڭ وسىلاي جۇمىس ىستەۋىنە ءبىز جاعداي جاساي المادىق پا, اينالاسىن قورشاعان ميف قامالىن ءوزى قايتىپ شىعا الماستاي ەتىپ جاماپ-جاسقاپ بيىكتەتە تۇستىك پە, ول باسقا اڭگىمە. ايتەۋىر قازىرگى كەزدەگى مىقتى جازۋشىلارىمىزدىڭ ماقتاۋلى شىعارمالارىن «مەنىڭ اتىم – قىرمىزى», «قىزىل گاۋلياڭ», «جوعالتىپ الما سەن مەنى…» دەگەن سياقتى روماندارمەن سالىستىرا وقىعاندا, ءىشىم اشيدى دا وتىرادى. «جوق – دەيمىن ىشتەي – قازاق ادەبيەتىندە الەم مويىندايتىنداي ءبىر شەدەۆر تۋىندى ءبارىبىر جازىلۋى كەرەك!»
* * *
«تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ء«تالتۇس» رومانىن نەگە اسىعىس جازدى ەكەن؟» دەگەن ءبىر وي دا مازامدى الىپ بولمادى. باستان-اياق قۇشىرىم قانىپ وقىدىم دا, وسى شىعارمانى نەگە الەم ادەبيەتىنە الىپ شىعا المايمىز دەگەن ويعا كەتتىم. روماننىڭ ءبىراز بولىگىن قازاقتىڭ كۇي ونەرىنە قاتىستى اڭىزدار مەن شەجىرەلەر الىپ جاتىر. بۇل جاعىنان كوركەم سوزبەن جازىلعان كۇي ونەرى مەن كۇيشىلەردىڭ ءومىرى تۋرالى كىشىگىرىم ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەك دەۋگە دە بولادى. ءبىر جاعىنان ستەفان تسۆەيكتىڭ, اندرە مورۋانىڭ, يۆان ءبۋنيننىڭ عۇمىرباياندىق روماندارىن ويلايسىڭ. ايىرماشىلىعى چارلز ديككەنس, ونورە دە بالزاك, لەۆ تولستوي سياقتى دانىشپان تۇلعالار ەمەس, تالاسبەك رومانىنا ءوزىنىڭ اۋلەتتىك ءومىربايانىن ارقاۋ ەتىپ العان. ارينە ول ءبىر رومانعا جۇك بولماي تۇر. سوندىقتان دا جازۋشى كۇي تۋرالى اڭىزدار مەن اڭگىمەلەردى تارقاتا ايتادى. ءومىر-تاعدىر ءبىر تاراۋ بولسا, كۇي تاريحى ەكىنشى تاراۋ بولىپ كەتەدى. شەتەلدە تازا كوركەم شىعارما دەپ قابىلداماۋى مۇمكىن. ورحان پامۋكتىڭ رومانىندا دا شىعىستىڭ نەبىر عاجاپ قيسسالارى بار عوي دەرسىز. ول قيسسالار بەلگىلى ءبىر يدەيالارعا باعىندىرىلعان. ال تالاسبەكتىڭ رومانىنداعى اڭىزدار ءوز ىشىمىزگە عانا تۇسىنىكتى. الەمدىك مۋزىكا تاريحىمەن استاساتىنداي دياپازون, ماسشتابتى بەرۋ كوزدەلمەگەن, بالكىم وعان جازۋشىنىڭ ۋاقىتى دا بولماعان شىعار. ەكىنشى جاعىنان ورحان پامۋكتىڭ ونەرمەن اينالىسۋ ازاپقا اينالعان ون التىنشى عاسىرداعى ناقىشكەرلەردى كەيىپكەر ەتكەنى سياقتى, تالاسبەك تە جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا ءوز ونەرلەرىن كورسەتە الماي كۇيىنىشتى حال كەشكەن كۇيشىلەردىڭ تاعدىرىن جازىپتى. وتىز جەتىنشى جىلى يتجەككەنگە ايدالعان كۇيشى دومبىراسى شاعىلىپ, ايداۋداعى شارشى توپتىڭ الدىندا اۋەنىن كەلتىرىپ اۋزىمەن كۇي تارتادى. جازۋشى ونى ج ۇلىن-جۇيكەڭنەن قىل سۋىرعانداي ەتىپ, توبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتىپ وتىرىپ سۋرەتتەيدى. وعان كۇيلەر مەن كۇيشىلەر تۋرالى ەل اۋزىندا بار اڭىزدار قوسىلعاندا, شىعارما مازمۇنى ماگيالىق سيۋجەتتەرمەن بارىنشا باي تۇسەدى. رومانداعى وسىنداي اڭىزدىق جەلىلەردى وقىعاندا, ءوزىڭدى سيقىرلى ءبىر الەمنىڭ ىشىنە ەنگەندەي, بىرىنەن ءبىرى تۋىنداعان وقيعالارعا تارتىلا تۇسەسىڭ. تەكتى تۋىندىلار قوعامعا يدەيا وتكىزۋىمەن, قۇندىلىقتاردىڭ كىلتىن جاسىرۋىمەن, دۇنيەتانىمدىق ۇستانىمدارعا ىقپال ەتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءدال وسىنداي ماقساتتار ورحان پامۋكتا دا, تالاسبەك اسەمقۇلوۆتا دا بار. الايدا تالاسبەكتىڭ سيۋجەتى الەمدىك مادەنيەتتەر قاقتىعىسىنىڭ ويىنىنان تىس قالعان. مۇنى تالاسبەك بىلمەيدى ەمەس, بىزدەن جاقسى بىلەدى. ورحان پامۋكتىكى مادەنيەتتەر قاقتىعىسى ويىنىنىڭ ىشىندەگى شىعارما. سونىمەن بىرگە ونىڭ بۇل ويىندا ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءوز ۇستانىمى بار. ەڭ باستىسى قوعام جازۋشىنىڭ ويىن ۇيىمداستىرۋ تاسىلدەرىمەن ساناسادى, بىرەۋ قارسى شىعادى, بىرەۋ پايدالانادى. «سايتاننىڭ ويىنى» دەپ ءبىز جاقتىرماساق تا, بۇكىل الەم سول ويىن ەرەجەسىمەن جۇرەدى. ولارعا سابىت اقساقالدىڭ اجىگەرەيگە كۇي ۇيرەتۋ حيكاياسى ەكزوتيكا عانا. ال ءبىز ءۇشىن ۇلتتىق كودتى كۇيدەن ىزدەگەن ۇلاعاتتى دۇنيە. بارى وسى!
* * *
تىنىمباي اعامىز كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبارىن ءولتىرىپ تىندى. ەندى ءۇندى كينولارىنداعىداي كوزىمىزدىڭ سوراسى اعىپ جىلاۋىمىزدى كۇتەدى. سەبەبى رومان جەكە-جەكە ءۇش حيكاياتتان تۇرسا, مىنا ءبىرىنشى حيكايات وسىمەن اياقتالىپ قويعان. جازۋشى ونى ءوزى دە ءتۇسىنىپ, سالماقتى «پەرىشتەلەردىڭ ءولىمى» دەگەن روماننىڭ اتاۋىنا سالىپتى. ادەبيەت تەورياسىنىڭ ەرەجەسىمەن قاراساق, تاقىرىپ ءبارىن ايتىپ قويىپ تۇر. ولگەن نەمەسە ولەتىن پەرىشتەلەر دەپ, الدىن-الا وقىرماننىڭ ايانىش سەزىمىن تۋدىرعىسى كەلەدى. تاعى ءبىر قىزىعى, جازۋشى وسىنىڭ ءبارىن ءوزى ءبىلىپ ىستەپ وتىر. مۇنىڭ اتىن بالكىم كارناۆال دەيتىن شىعار. ءيا, ادەبيەتتە دە كارناۆالدىق ستيل دەگەن بار. بىراق تىنىمباي اعامدى كىسى-اۋ دەپ جاتقان باتىس جوق. سەبەبى ولارعا ايدالانى جايلاعان اۋىل ىشىندەگى اڭىزدىق تاقىرىپتار كەرەك ەمەس. جالعىز تىنىمباي اعا عانا دەيمىسىز, ءبارىمىزدىڭ دەرتىمىز وسى. بۇل نوبەل سىيلىعىن ءبىر السا, تىنىمباي اعامىز الادى دەگەندەگى حال.
كەيىپكەرلەرى ءولىپ قالدى دەگەننەن شىعادى, قازىر پروزاشىلارىمىز شىعارمانى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي ەتىپ اياقتايدى. بۇكىل الەم اياقتالماعان شىعارمالاردى وقيدى. ال بىزگە ءوزىمىز ويلانىپ باس اۋىرتپاس ءۇشىن, اياقتالعان شىعارما كەرەك. تىنىمباي اعامىزدىڭ پەرىشتە كەيىپكەرلەرى روماننىڭ اتاۋىندا-اق ءولىپ قالعان, شىعارمانىڭ بارىسىندا دا ءولىپ بولعان, ەندى ولاردى سوڭىندا فيزيكالىق تۇرعىدان جوق قىلا سالۋ عانا قالىپ تۇر.
جالپى, شىعارمانىڭ اياعىن «مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم وسى» دەپ قورىتىندىلاۋ قايدان كەلگەن؟ جازۋشىلار نەگە وقىرمانعا ويلاناتىن ءبىر كەڭىستىك قالدىرمايدى؟ ايتايىن دەگەن ويىمدى وقىرمان تەرىس ءتۇسىنىپ قالماسىن دەپ قاۋىپتەنۋ قايدان شىققان؟ ونىڭ جاۋابىن كەشەگى كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەدەن تابامىز. ول زاماندا ويىڭدى بۇرمالاپ, يتجەككەنگە ايداتىپ جىبەرۋ تۇككە دە تۇرمايتىن ەدى. سول سەبەپتەن دە جازۋشى شىعارمانىڭ سوڭىندا ءبارىن ءوزى اشىپ ايتىپ كەتەتىن.
تىنىمباي اعامىز دا, مەنىڭشە, مۇنى ءوزى دە ءتۇسىنىپ وتىر. وسىلاي كىتاپ وقىپ قالىپتاسىپ قالعان بىزگە دە ساركازممەن قاراپ, قالىڭ وقىرماندى كارناۆالعا قارىق قىلدى. بىراق وعان ءبىز الدانساق تا, شەتەلدىك ساراپشى وقىرمان الدانا قويار ما ەكەن؟
وسى كۇنى «قازاق جازۋشىلارىنان كىم نوبەل سىيلىعىن الادى؟» دەسە, ءبارىمىز ەلەڭ ەتە قالامىز. ەرىنبەگەندەر «مۇحتار ماعاۋين, تولەن ابدىكوۆ, تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ» دەپ ءتىزىم تۇزە باستايدى. الەۋمەتتىك جەلىدەن دۋلات يسابەكوۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى, مولداحمەت قانازدىڭ اتتارى اتالعانىن دا كورىپ قالدىم. سايىن مۇراتبەكوۆتەر ومىردە جوق, ارامىزدا جۇرگەن كادىربەك سەگىزباي ۇلى سياقتى اعالارىمىزدى قازاقى بولمىستاعى جازۋشىلار دەپ ەسەپتەيدى. كوزى تىرىسىندە جوعارىداعى تىزىمگە نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى, مارحابات بايعۇت, جۇماباي شاشتاي ۇلىن دا قوساتىن ەدى. فرانتسۋز جازۋشىلارىنداي ادەبيەتتەگى مادەنيەتتىڭ ۇلگىسىنە اينالعان سەرىك اسىلبەك ۇلى, «قازاقتىڭ حەمينگۋەيى» اتانعان قۋاندىق تۇمەنبايدى ايتپاعاندا, ارال تاعدىرى تۋرالى جانكەشتى شىعارما جازعان سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى دا بار. قازىر الدىڭعى بۋىن قازاق پروزاشىلارىنىڭ قاتارى قاتتى سيرەپ كەتتى. ءبىر قىزىعى, بۇل ارادا اقىندارىمىزدىڭ اتتارى نەگە اتالمايتىنى مۇلدەم تۇسىنىكسىز. قايتكەندە دە ءبىزدىڭ قوعامدا «كىم نوبەل سىيلىعىن الادى؟» دەگەن سۇراقتىڭ باسى اشىق تۇر. بىراق الگىندەي كريتەريلەر تۇرعىسىنان قاراساڭىز, تالاپتىڭ تىم قاتاڭ ەكەنىن بايقايسىز. ەگەر شىن كوكسەسەك, نوبەل سىيلىعىن قالپاقپەن قاعىپ الامىز دەپ ەمەس, وسى باعىتتا اۆتور, ادەبي ورتا جانە قوعام بولىپ قاجىرلى جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى.