ارۋانا جەتەكتەگەن ءپارۋانا

دۋلات يسابەكوۆ ءوز شىعارمالارى­نىڭ شەت تىلدەرگە اۋدارىلۋىنا بايلانىستى مىنا ءبىر جايتتى ايتىپ ەدى. ولار دۋلات اعامىزعا ء«بىز سوعىستى كورگەن جوق­پىز» دەگەن اتاۋ ەكىۇشتىلاۋ. ودان گو­رى كىتابىڭىزدىڭ اتىن «سوعىستىڭ با­­لا­­لارى» دەپ قويعانىمىز دۇرىس», - دەسە كەرەك. ال ەندى ويلانىپ كورىڭىز. شى­نىندا دا «سوعىستىڭ بالالارى» دەگەن تا­قىرىپ وتىمدىرەك سياقتى. الەمدە سوعىس­تىڭ كەسىرىنەن جازىم بولىپ جاتقان بالا­لاردىڭ تاعدىرى الاڭداۋشىلىق تۋدىرۋدا.

وسىنداي ءبىر جايت جاقىندا جاس جازۋشى باقىتگۇل سارمەكوۆانىڭ دا الدىنان شىقتى. ونىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان كىتابىنىڭ اتىن ىشىندەگى ءبىر اڭگىمەنىڭ اتىنا وزگەرتكەن. اقىرىندا كىتابى «اقىندارىڭ قۇرىسىن» دەگەن اتپەن شىققان. بۇل جەردە ۇلتتىق مەنتاليتەت پەن مودەرندىك ويلاۋدىڭ قايشىلىعى انىق كورىنىپ تۇر. مىنە, الەم ادەبيەتى ءبىزدى وسىلاي ءوز شارتتارىمەن قابىل­داپ جاتىر. ءارى ول شىعارمانىڭ اتىن وزگەرتۋمەن عانا شەكتەلمەيتىن ءتارىزدى.

ەندى نە ىستەۋىمىز كەرەك دەگەن سۇراق تۋادى. مەنىڭشە ادەبيەت ەسكىرمەيدى, بىراق جاڭارادى. قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىرگى جاعدايىندا وسى ۇستانىم دۇرىس.

ايتپەسە, ادەبيەتىمىزدە باسقالارعا تۇسىنىكسىز ءوزىمىزدىڭ ينتريگالارىمىز دا جەتكىلىكتى. ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى جوشى ۇلىسىنا قاتىستى تاقىرىپتار قايتا كوتەرىلدى. بۇل قازاق حاندىعى­­نىڭ 550 جىلدىعى مەن جوشى ۇلىسى­­نىڭ 800 جىلدىعىن اتاپ وتۋدەگى مەم­لەكە­تى­مىزدىڭ ساياساتىن قولداۋعا ۇلاستى. مۇندا ساياسي شەشىمدەرمەن بىرگە ادە­بي ينتري­گالار دا بار ەكەنىن ەستەن شىعار­ماۋىمىز كەرەك.

مىسالى, دۋلات يسابەكوۆ «بورتە» ليروتراگەدياسىن جازدى. جازۋشى «بور­تەنى تۋعان توپىراعىنا اكەلدىم» دەدى. سونىڭ ءوزى ءبىز ءۇشىن ينتريگا. ونى شە­تەلدىكتەر تۇسىنبەۋى مۇمكىن, بىراق ءبىز جاق­سى تۇسىنەمىز. ايتايىن دەگەنىم, دۋلات اعا­مىز ليروتراگەديا ارقىلى وسى تاقى­رىپ­تى الەمدىك, ادامزاتتىق ماسشتابقا الىپ شىعا الار ەدى.

بىراق بارلىق جەردە «دراما» دەپ قانا جازىپ ءجۇر. ءوز باسىم ودان باتىرلار جىرى مەن ليروەپوستىق جىرلاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى كورەم. سودان «بۇل ليروتراگەديا» دەپ, ارنايى ماقالا دا جازدىم. ەگەر جارناماسى مەن افيشاسىنا دا «ليروتراگەديا» دەپ كور­سەت­­كەندە, بۇگىنگى كۇننىڭ يدەيالارىنا جا­قىنداي تۇسەر ەدى. سەبەبى قازىر قارۋسىز كارى-جاستىڭ قۇربان بولىپ كەتۋى, انا مەن بالانىڭ ءولىم-جىتىمگە ۇشىراۋى سوعىس­تى­ باستاۋشىلاردىڭ بەتىنە سالىق بولىپ وتىر.­ وسىنداي كەزدە جاۋگەرشىلىك زامان­دى ايەل-انالاردىڭ كوزىمەن بەرۋ ۇتىمدى ءتاسىل بولعان سياقتى.

بۇل يدەيا مارالتاي رايىمبەك ۇلى­نىڭ «ارۋانا» پوەماسىندا جالعاسىن تاپتى. كۇنى كەشە عانا قويىلعان «حان-سۇلتان. التىن وردا» وپەرالىق سپەكتاكلى دە وسى باعىتتا تۋدى. بىراق باسقا دۇنيەلەر قاھارماندىققا كوبىرەك ويىسىپ كەتىپ جاتىر. ال قاھارماندىق پەن باتىرلىق بۇگىندە الەم ادەبيەتىندە ءوتىمدى تاقىرىپ رەتىندە قاراستىرىلمايدى. سوعىس اتاۋ­لىدان سونشاما قاسىرەت شەككەن ادامزات قىرىپ-جويۋشىلىقتى جابايىلىق دەپ قانا تۇسىنەدى. سوعان قاراعاندا الەم ادەبيەتىنە تەك گۋمانيستىك يدەيالارمەن عانا جول سالا الاتىن سەكىلدىمىز.

ال ەندى قاھارماندىق تاقىرىبىنا ۇيرەنىپ قالعان ءوز وقىرمانىمىزدى قاي­تەمىز دەگەن سۇراق تۋادى. ولار ەش­قايدا كوشىپ كەتكەن جوق قوي جانە كونە تا­قى­رىپتاردان جاڭا سيۋجەتتەر كۇتىپ وتىر. سونىمەن ءبىزدىڭ ينتريگامىز قانداي؟

ۋاعىندا مىسىردى بيلەگەن بابامىز بەيبارىس سۇلتاننىڭ سارايىنا وسى مارالتاي سياقتى ارسا-ارسا, بيداي ءوڭدى, بەلىن قىناي بۋىنعان ءبىر جاۋشى كىرىپ كەلىپ, اۋەزى قۇلاققا جاعىمدى ءبىر تىلدە قۇسشا سايراپ سويلەپ بەرىپتى. سۇلتان بەيبارىس تا ەش مۇدىرمەستەن سول تىلدە تەبىرەنە جاۋاپ قايىرعان ەكەن. ۋازىرلەرى قايران قالىپ: «سۇلتان, كوزىڭىزدە جاس تۇر, جاڭاعى ءتىلدى قاپىسىز تۇسىنگەن سياق­تىسىز, ول سىزگە نە ايتتى؟» دەپ سۇ­راپتى. جاتجۇرتتىڭ تاعىندا وتىرعان سۇل­تان مەن وعان الىس ولكەدەن ىزدەپ بار­عان جاۋشىنىڭ قاي تىلدە سويلەسكەنىن ءىشى­ڭىز سەزگەن دە شىعار-اۋ. مۇنى ويدان شى­عارعامىز جوق, ارابتاردىڭ اۋىزشا تارالعان روماندارىنان الىنعان. مارال­تاي مىنە, سول تاريحتى بىزگە بەيبارىس پەن قيسسا-ءديننىڭ ماحابباتى ارقىلى جاقىنداتا ءتۇسىپ وتىر.

كۇندەلىكتى ومىردە «ارۋانا» دەگەن ءسوز­دى كوپ قولدانا بەرمەيمىز. سەبەبى ول قوعامدىق ومىرىمىزدە سيرەك ايتىلاتىن ساكرالدى ۇعىمدى بىلدىرەدى. ساكرال­دى ۇعىمدار الەم ادەبيەتىندە قۇرمەتتى ورىن­دا دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ونىڭ زۇ­لىم­دىققا قارسى سيمۆولدىق ءمانى دە بار. وكى­نىشكە قاراي, ءتول ادەبيەتىمىزدە ساك­رالدى ۇعىمداردى ۇلتتىق ەرەكشەلىك رەتىندە كورسەتە الماي كەلەمىز. كوبىنەسە وسى «ارۋانا» سەكىلدى اتاۋلارمەن عانا شەكتەلەمىز. ايتپەسە, ءبىر عانا ساكرالدى ۇعىم توڭىرەگىندە تۋىنداعان شەتەل ادەبيەتى مەن كينوسىنىڭ ۇلگىلە­رىن كورمەي, بىلمەي, وقىماي جۇرگەن جوقپىز.

ارينە, ساكرالدى ورىن رەتىندە سارايشىق تا اقىندى تەبىرەنتپەي قوي­مايدى. ادام قولىمەن جاسالعان مەكەن ساك­رالدى دۇنيە بولىپ سانالا ما, سانال­ماي ما, ول باسقا اڭگىمە. بىراق مارال­تاي «ارۋانا» پوەماسىندا قالا­مىنا ىلىككەن نارسەنىڭ ءبارىن ساكرالدى دۇنيەگە اينالدىرۋعا تالپىنادى. ونىڭ ىشىندە بەيبارىس پەن قيسسا-دين قانات­تى سوزدەرمەن اسىل سەزىمدەرىن ءبىلدىرىپ حات جازىسىپ سىناساتىن قىش قۇمىرا دا بار.

وسى قاتاردا پوەماداعى اقىننىڭ دا, وقىرماننىڭ دا جۇرەگىن بۇلك ەتكىزەتىن ءبىر جەلىنى ايتپاي كەتە الماس ەدىك.

تىرىسىندە ءامىرحان بالقىبەكتى مىنا زامانعا اداسىپ كەلىپ قالعان عۇلاما­لار­دىڭ سارقىتىنداي كورەتىنبىز. مارال­تاي «ارۋانا» پوەماسىندا ونى ءوز اتى-جونىمەن قۇلا جيرەندەي كىسىنە­تىپ, ۇيى­رىنە قوسىپتى. مىسىردان ساراي­شىق­قا جونەلتىلگەن كوش-كەرۋەننىڭ ىشىندە ءامىرحان بالقىبەك ەسىمدى ءبىر وقىمىستى ءجۇر!

قازىر الەم ادەبيەتىندە كوركەم شى­عار­ماعا ينتەللەكتۋال كەيىپكەر قوسۋ سانگە ەمەس, مۇراتقا اينالعان. نە نەگىزگى, نە قوسالقى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى ينتەللەكتۋال بولىپ شىعۋى زاڭدىلىق دەر ەدىك. سەبەبى سولاردىڭ زامانى تۋىپ, بار الەم سولاردىڭ اۋزىنا قاراپ وتىر. وسى رەتتە مارالتاي تاريحي شىعار­ماعا وقىمىستى تۇلعانى ورايىن كەلتىرىپ ساتىمەن قوسقان. ءارى زامانداستارى جاق­سى بىلەتىن وقىمىستى كەيىپكەر مىنا تومەندەگى شەتىن ماسەلەنى تۇزەۋ ءۇشىن دە كەرەك بولعان ءتارىزدى.

ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ تاريحي سانانى كوركەم سيۋجەتتەرمەن وياتۋداعى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. الايدا «التىن وردا» رومانىندا شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى, جوشى حاننىڭ ۇلى, باتۋدىڭ تۋعان ءىنىسى بولىپ كەلەتىن بەركەنى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ قۇربانى ەتىپ جىبەرەدى. بەركە – شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنىڭ اراسىندا يسلام ءدىنىن قابىلداعان بىرەگەي تۇلعا. ونىڭ وسى ءىسىن ءوزى تۇرعىزعان مەشىتىنىڭ قابىرعاسىنا تۇت­قىن ساۋلەتشىنىڭ قولىمەن ايەلدىڭ سۋرە­تىن سالعىزىپ تالكەك قىلادى. ول ازداي حان سارايىنا قۇل-قۇتاندار ۇرلانىپ كىرىپ, بەركەنى اتەك قىلىپ تاستايدى. ما­رالتاي رايىمبەك ۇلىنىڭ «ارۋانا» پوە­ماسىندا وسى شىركەۋدى بەتىمىزدەن سىلىپ الىپ تاستاعانداي كۇي كەشتىك, قىسقاسى.

كەڭەستىك يدەولوگيا حان-سۇلتان­دارىمىزدى جەككورىنىشتى ەتىپ سۋرەتتەۋگە ءماجبۇر ەتتى. قازىر ونىڭ ورنىن الەمگە تانىلام دەسەڭ, تاريحىڭدى مان­سۇقتا دەگەن جالعان تۇسىنىك باستى. الەم ادەبيەتىندە سونداي تەندەنتسيا بارى راس, بىراق ول جاڭا ەڭسە كوتەرىپ كەلە جاتقان ۇلت ءۇشىن ابىرويلى ءىس ەمەس. ەگەر ينتريگا كەرەك بولسا, ءبىزدىڭ قىم-قۋىت تاريحىمىزدا ونى ويلاپ تابۋدىڭ دا قاجەتى بولا قويماس. ايتايىن دەگەنىمىز, ادەبيەت ءۇشىن تاريح الدەقاشان جازىلىپ قويعان, جازىلماعان تەك شىندىقتار, ماحابباتتار, ادامي سەزىمدەر عانا.

وسى كورگەن «حان-سۇلتان. التىن ور­دا» ليبرەتتوسى دا قاھارماندىق دراما ەمەس. شەرلى دە اسەرلى پوەتيكالىق تۋىندى. مۇنىڭ الدىندا جازىلعان «ارۋانا» پوەماسىمەن ۇندەس شىققان دۇنيە. ەكەۋى ەكى شىعارما بولسا دا, بەركە حانعا قا­تىستى ءبىر تاقىرىپقا بىرىندە اناسى, ەكىنشىسىندە قىزى ارقىلى تەرەڭدەپ بارعانىن بايقايمىز. كوزىڭە تاق تالا­سىنان باسقا ەشتەڭە كورىنبەيتىن زاماندا بەركەنى انالىق ماحابباتىمەن قور­عاعان حان-سۇلتان قالاي دەسەڭىز دە بۇل تا­قىرىپتاعى جاڭا وبراز. ال «ارۋانا» پوەماسىنداعى مىسىردى بيلەگەن قان­داسىمىز بەيبارىسقا ۇزاتىلعان قيسسا-دين حيكاياسى ادامزاتتىق امانات ارقالا­عان تۋىن­دى دەر ەدىك. قازىر الەمگە ادامزات باس­تان كەشىپ جاتقان قاسى­رەتتەردىڭ سىرىن اشاتىن, اياۋشىلىق تۋدىراتىن, اياۋلى سەزىمدەردى وياتاتىن شىعارمالار كەرەك.

مارالتاي ەموتسياسى باسىم, اگرەس­سيۆتىلىكتەن ادا, ىزگىلىكتى جىرلاۋعا بە­يىم ءپارۋانا اقىن. ءبىزدىڭ دەرتىمىز سول, مۇنداي جاقسى اقىندار قازاق ورتاسىندا عانا قالىپ قويادى. باسقا تۇگىلى مۇقاعاليدى دا شەتەلگە تانىتا الماي وتىرمىز. «ارۋانا» پوەماسىندا دا قازاق وقىسا بولدى دەگەن نيەت باي­قالادى. ايتپەسە, بۇگىندە شەتەلدە جوعارى باعالاناتىن ىزگىلىكتى يدەيالار مۇندا دا بار. ءبىر ەلدىڭ سۇلتانى مەن ەكىنشى ءبىر ەلدەگى حان قىزىنىڭ قۇمىرا­عا قاناتتى سوزدەرمەن حات جازىسىپ سەزىمدە­رىن ءبىلدىرۋى سيرەك قۇبىلىس. بالكىم, تاۋسىلماس قاندى جورىقتاردىڭ شەجىرەسى­نەن پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا شارشا­عان وركەنيەتتى الەمگە قاجەتتى جاڭا ماز­مۇن وسى بولار. ال «ارۋانا» قيسساسىندا­عى مىسىردان شىققان كوش-كەرۋەندە ەڭ قىمبات قازىنا – كىتاپ ارتىلعان قوس­پاق­تى جەتەگىنە العان ءامىرحان بالقى­بەك بەينەسى اقىننىڭ ءوز ارمانى دا شى­عار, كىم ءبىلسىن. بىراق ارۋاناسىن جەتەكتە­گەن ءپارۋانا اقىن انشىلەر مەن سپورتشى­لارداي بەيبىتشىلىك ەلشىسى دە بولا الماي, قاھارلى بيلەۋشىلەردىڭ جۇرەگىنە ىزگى­لىك ءدانىن سەپكەن قازاق اقىنى رەتىندە الەم ادەبيەتىنەن لايىقتى ورنىن دا الا الماي, ءوز اسپانىنان باسقا جۇرتتىڭ كوگىندە جۇلدىز بولىپ تا جارقىراپ جانا الماي وتەتىنى وكىنىشتى, ارينە. مارالتاي بۇل پوە­ماسىمەن ءوزىن ونسىز دا جاقسى كورەتىن قازاق وقىرمانىنىڭ كوڭىلىنەن شىققان بولار. مارالتاي قازىر ۇلكەن جۇكتى موينىنا الىپ, كەمەل دۇنيەلەر جازىپ ءجۇر. پىسكەن, تولعان, تولىسقان شاعى. الايدا الەم ادەبيەتىنىڭ ايدىنىنا شىعۋعا ءبىر جىگەر جەتپەيتىندەي كورىنەدى دە تۇرادى. ارۋانا جەتەكتەگەن ءپارۋانا اقىن كوشەلى دە كوركەم ءبىر كوشتى باستاپ, مويىنقۇم قۇمىنا ءسىڭىپ كەتە بەرەتىندەي ەلەستەيدى. ماڭدايىنا ءپارۋانا بولۋ عانا جازعان بۇل تاعدىر قالام ۇستاعان بارىمىزگە ورتاق ەمەس پە؟! جازاتىنىمىز «ارۋاناداي» ساكرالدى تاقىرىپ, كەشەتىنىمىز ءپارۋاناداي تاسماڭداي تاعدىر!

اباي زامانىندا دا سولاي بولعان, مۇقاعالي عاسىرىندا دا سولاي بولدى, ەندى مارالتايلاردىڭ داۋىرىندە دە سولاي بولماق پا؟! «جوق!» دەيدى ىشىمىزدەگى تا­ۋەلسىز ءبىر داۋىس, الەمگە تانىلۋعا تال­پىنۋى­مىزبەن بىرگە ادەبيەتىمىزدەدە جاڭا ءبىر تىنىس اشىلۋعا ءتيىس. وندا تاقىرىپ قانا وزگەرمەيدى, نە الەم وزگە­رەدى, نە ءبىز وزگەرەمىز! بالكىم وسى سوڭ­عىسى اقىلعا قوناتىن شىعار. ەندەشە جۇلدىزقۇرتتارى جىپىرلاعان قۇس جولىندا ارۋانا جەتەكتەگەن ءپارۋانالار كەتىپ بارا جاتسا, ەش تاڭعالماڭىز دەگىمىز كەلەدى.