بالا كەزىمىزدە «اياز بي» ەرتەگىسىن قىزىعا وقىپ, ونىڭ بيىك پاراساتى مەن قاراپايىمدىلىعىن كوكەيىمىزگە توقىپ وستىك. ومىردە بولعان بۇرىنعىنىڭ اتاقتى بيلەرى دە قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگىمەن تانىلىپ, اڭىزعا اينالعانى ءمالىم. ال قيلى زاماندا ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسىپ, ۇلت بىرلىگىنىڭ رامىزىنە اينالعان تولە, قاز داۋىستى قازىبەك, ايتەكە بيلەردىڭ ارداقتى ەسىمدەرى ەلىمىزدىڭ تاريحىنان وشپەس ورىن الدى.
«بيلەر قازاق حاندىقتارىنىڭ تاريحىندا ايتارلىقتاي ءرول اتقاردى. ولار رۋلىق ۇجىمداردىڭ ورتاسىندا قالىپتاسىپ, بيلىك تىزگىنىن قولعا العان سوڭ, رۋلاستارىمەن تىعىز بايلانىس جاساپ, رۋارالىق جانە رۋلاردان تىس قارىم-قاتىناستاردا ولاردىڭ «تابيعي» وكىلدەرى ءارى «قورعاۋشىلارى» رەتىندە تانىلعاندىقتان, سۇلتاندار مەن قوجالاردىڭ الدىندا مەرەيى ۇستەم بولدى. ونىڭ ۇستىنە بيلەر رۋلاردىڭ ىشىندەگى الدەقايدا باي, بەلگىلى دە ىقپالدى تۇقىمداردان شىققان ەدى. بىردە-ءبىر قازاق حانى ايرىقشا جانە توتەنشە جاعدايلاردا اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكنوميكالىق جانە اسكەري-ساياسي ماسەلەلەردى اقىلداسىپ شەشۋ ءۇشىن شاقىرىلاتىن بيلەر كەڭەسىنە جۇگىنبەي تۇرا المادى. بيلەردىڭ پىكىرىن ەلەمەۋ حان اۋلەتىنىڭ بەدەلىن ءتۇسىرىپ, ەلدەن وقشاۋلانىپ قالۋىنا اكەلىپ سوقتى», دەپ جازدى عۇلاما عالىم سالىق زيمانوۆ.
كەيىنگى كەزدە ەلىمىزدە بيلەر ينستيتۋتىن قوعامدىق بىرلەستىكتەر فورماتىندا جاڭعىرتۋ قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل حالىقتىق باستاما پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» جولداۋىندا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتى ەلىمىزدى ورنىقتى جانە جان-جاقتى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ سانالاتىنى, سوندىقتان قوعامداعى ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى جانداندىرىپ, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ سانالى ءارى سىندارلى سەرىكتەستىگىنە جول اشۋ قاجەتتىگى جونىندەگى ۇستانىمىمەن ۇندەس ەكەنى ءسوزسىز. سونداي-اق بۇگىنگىنىڭ بيلەرى مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا اتاپ ايتقان ۇلتىمىزدىڭ جاڭا كەلبەتىن ايقىندايتىن نەگىزگى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى – ەلىمىزدە زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە دە ايانباي اتسالىسارى انىق. قازىردىڭ وزىندە ولار وسى باعىتتا قىرۋار جۇمىس تىندىرىپ ۇلگەردى.
وسىدان ون جىل بۇرىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى وتكىزگەن قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋگە ارنالعان رەسپۋبليكالىق سەمينارعا قاتىسقانىمىز بار. سول جيىندا ءسوز العان قازاقستان حالقى وڭتۇستىك قازاقستان (قازىرگى تۇركىستان) وبلىستىق اسسامبلەياسىنىڭ وكىلى تۇستىك وڭىردە قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى اۋىلدىق جەرلەردە بيلەر القاسى تۇرىندە قۇرىلىپ, ويداعىداي قىزمەت ىستەپ جاتقانىن بايانداعان.
ء«بىر مىسال كەلتىرەيىن. ءبىر اۋىلدا تۇراتىن باۋىرلاس ەكى ەتنوس جاستارىنىڭ اراسىندا تۇرمىستىق نەگىزدە جانجال شىعىپ, سوڭى توبەلەسكە ۇلاسقاندىقتان, جاراقات الىپ, اۋرۋحاناعا تۇسكەندەر بولدى. بۇل اياقاستىنان تۋىنداعان كيكىلجىڭگە جەرگىلىكتى بيلەر القاسى دەرەۋ ارالاسىپ, ەكى جاقتى تەز ارادا بىتىمگە كەلتىردى. كىنالىلەر ات-شاپان ايىپتارىن تولەپ, كەشىرىم سۇراپ, تاتۋلاسىپ تىندى. ايتپەگەندە پوليتسياعا ارىز جازىلىپ, جاستىق قىزبالىقپەن ءبىر-بىرىنە جۇدىرىق الا جۇگىرگەندەر سوتتالىپ كەتەتىن ەدى. مۇنىڭ ءوزى وڭ مەن سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن بالالارى تۇرمەگە توعىتىلاتىن اتا-انالاردىڭ جۇرەگىنە قايعى سالىپ, ەتنوسارالىق ارازدىق تۋىنداۋى مۇمكىن ەدى. بيلەر القاسى, مىنە, وسىنداي قاۋىپتى الدىن الا ءبىلدى», دەدى ول.
وعان: «اۋىل بيلەرى اۋداندىق ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى مەن اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرى اۋدان باسشىلارىنا ايتۋدان تايساقتايتىن كوكەيكەستى ماسەلەلەردى كوتەرە الىپ ءجۇر مە؟», دەگەن سۇراق تا قويىلدى.
بۇل ساۋالعا: «ارينە! مىسالى, ءبىزدىڭ ءبىر اۋدانداعى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى كەزىندە جەكەشەلەندىرىلىپ كەتكەندىكتەن, ونىڭ جۇمىسى جۇرت كوڭىلىنەن شىقپاي, رەنىش كوبەيىپ تۇر ەدى. وسى ماسەلەنى وزگە ەمەس, بيلەر القاسى اۋدان اكىمىنىڭ الدىندا باتىل كوتەرىپ, ناتيجەسىندە تۇرعىنداردى سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورىن قۇرىلدى», دەگەن نىق جاۋاپ بەرىلگەن.
سوعان قاراعاندا انا ءتىلىمىز بەن اتا سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ قايماعى بۇزىلماعان قاسيەتتى ءوڭىر تۇركىستان وبلىسىندا بيلەر القالارى قۇرىلىپ, باياعى زامانداعى دالا دەموكراتياسىن جاڭاشا جالعاستىرىپ جاتقان سياقتى. وسى يگى باستاماعا ۇيىتقى بولعان – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى. ونىڭ ەل وڭىرلەرىندە قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا وراي تۇركىستاندىقتار جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دىلدىك ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاق ەلىنىڭ ەجەلگى حالىقتىق بيلىك ورگانى بولعان بيلەر ينستيتۋتىن بۇگىنگى زامانعا ۇيلەستىرە جاڭعىرتۋدى قولعا العان. بيلەر القاسىنىڭ مۇشەلەرى دە, ونىڭ توبەبيى دە اۋىلداعى ەڭ بەدەلدى ادامداردىڭ اراسىنان تاڭدالىپ سايلانادى ەكەن. ارالارىندا اقساقالدارمەن قاتار, كەلەشەگىنەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاستار دا بار بولىپ شىقتى.
«اۋىلدىق وكرۋگتەردە بۇرىننان ارداگەرلەر كەڭەستەرى جۇمىس ىستەيتىندىكتەن, مۇنداي قوعامدىق ۇيىمنىڭ قاجەتى قانشا؟» دەگەن ساۋالعا دا ورىندى جاۋاپ بەرىلگەن. سەبەبى ارداگەرلەر كەڭەستەرىنىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە اتقاراتىن نەگىزگى شارۋاسى – مۇقتاجدىق كورىپ جۇرگەن قارتتارعا قامقورلىق جاساۋ ەكەنى ءمالىم. ەلگە بەرەتىنىن بەرىپ, بۇگىندە قۇرمەت تورىندە وتىرعان اقساقالداردان اۋىلداعى ءىرىلى-ۇساقتى ماسەلەلەردىڭ بارىنە ارالاسىپ, كەيدە جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ مىندەرىن بەتتەرىنە باساتىنداي اسا بەلسەندىلىك كۇتۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز سياقتى. ارداگەرلەر كەيدە وزدەرىنىڭ «بازاردان قايتقان جاندار» ەكەنىن مويىنداپ ايتىپ قوياتىنىن ەستىپ ءجۇرمىز. ال بيلەر القاسىنىڭ مۇشەلەرىنىڭ كوبى – «بازاردىڭ ناعىز قايناعان ورتاسىندا جۇرگەندەر». سوندىقتان دا ماسليحاتتارعا «قوي اۋزىنان ءشوپ المايتىن مومىنداردى» سايلاۋدى ۇناتاتىن جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ «سۇزگىسىنەن» ءوتىپ بارىپ, سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋعا ءداتى بارمايتىن كوكەيكەستى ماسەلەلەردى سولاردىڭ عانا كوتەرە الاتىنىنا كۇمان كەلتىرۋگە بولماس. سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلمەيتىنى دە انىق.
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, بيلەر اتىن ۇستانعان 15 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم «كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرالى» زاڭعا سايكەس «ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دەرەكقورىنا» ءوز جۇمىسى تۋرالى ەسەپ تاپسىرعان. سولاردىڭ ىشىندە ء«ادىل بيلەر» جانە «قازاق بيلەرى القاسى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىكتەرى (رقب) جانە «ەلوردا بيلەر كەڭەسى», «شىمكەنت بيلەر القاسى», «كەرەكۋ بيلەر القاسى» جانە «اقمولا بيلەر القاسى» سىندى قوعامدىق بىرلەستىكتەر (قب) بەلسەندىلىگىمەن كوزگە تۇسكەن.
ماسەلەن, 2022 جىلى تۇركىستان وبلىسىندا قۇرىلعان ء«ادىل بيلەر» رقب-نىڭ قازىر وسى وڭىردەگى تۇركىستان قالاسىندا, تولەبي جانە سارىاعاش اۋداندارىندا, سونداي-اق شىمكەنت قالاسى مەن قىزىلوردا وبلىسىندا فيليالدارى بار. ولاردىڭ مۇشەلەرى قىستىگۇنى 3 اي بويى جولداردى قاردان تازالاۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرعان. 15 اۋىلدىڭ اراق-شاراپتان باس تارتۋىنا ۇيىتقى بولعان. سارىاعاش, ورداباسى, سايرام اۋداندارىندا 3 الەۋمەتتىك دۇكەن اشقان. بىلتىر ءارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ اراسىندا تۋىنداعان 3 ماسەلەنى داۋ شىعارماي شەشىپ, تاراپتاردى تاتۋلاستىرا بىلگەن. جەتىم-جەسىرلەرگە 8 تۇرعىن ءۇي سالىپ بەرۋگە باستاماشىلىق جاساعان. حالىقتى الداپ-ارباعان الاياقتارمەن سويلەسىپ, مەدياتسيا ارقىلى 52 ملن تەڭگە قاراجاتتى يەلەرىنە قايتارۋعا ىقپال ەتكەن. وزدەرىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن 120 ۇيگە گاز تارتۋعا جاردەم بەرگەن. بۇعان قوسا جەرگىلىكتى بيلەر بيۋدجەت قارجىسىنىڭ جۇمسالۋىنا باقىلاۋ ورناتىپ, اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ساپاسىن قاداعالاپ ءجۇر.
«اتىراۋ وبلىستىق بيلەر كەڭەسى» قب مۇشەلەرى دە بەلسەندى. ولار 2019 جىلدان باستاپ مەدياتسيامەن جانە جانجالداردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن. بيلەر كەڭەسى مەن وبلىستىق سوت ءوزارا مەموراندۋمعا قول قويعان. ناتيجەسىندە, 168-ءى داۋلى ماسەلە بىتىمگەرلىك جولمەن شەشىلگەن. قارالعان ىستەردىڭ قاتارىندا وتباسىن ساقتاۋ, اليمەنت تولەۋ, پاتەردەن شىعارۋ, بەرەشەكتى وتەۋ, جول-كولىك وقيعالارى سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدى قالپىنا كەلتىرۋ, كورشىلەر اراسىنداعى كيكىلجىڭدى شەشۋ سياقتى داۋ-دامايلار بار.
الايدا «قازاقتىڭ باس ءبيى», «وبلىستىڭ اعا ءبيى» سياقتى لاۋازىمداردى ويلاپ شىعارىپ, سوعان ۇمتىلۋ دانا اباي بابامىز سىناعان بەس دۇشپانىمىزدىڭ ءبىرى – ماقتانشاقتىقتىڭ بەلگىسى. وسىنداي داڭعويلىقتان ارىلىپ, قوعامعا پايدالى ىستەرمەن اينالىسۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ناسيحاتتاۋ جانە ءالى دە تىيىلماي تۇرعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسۋ بۇگىنگى بيلەردىڭ بەدەلىن كوتەرەرى حاق. سوندا حالقىمىزدىڭ اتاقتى بيلەرى ورناتقان دالا دەموكراتياسى قازىرگى زاڭناما اياسىندا جاڭعىرا جالعاسىن تاۋىپ, ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس بولىپ قوسىلارى كۇمانسىز.