شالقارداعى ايرىقشا قۇندىلىقتار

تىرنەكتەپ جينالعان قور

قورداعى جادىگەرلەردىڭ ەلەكتروندى بازاسى جاساقتالىپ, تۇر­عىن­داردىڭ تاريحي ەسكەرت­كىش­تەر كارتاسىن QR كود ار­قى­لى جۇكتەۋىنە مۇمكىندىك بار. ونلاين ەكس­كۋر­سيا جۇمىسى دا جاقسى جول­عا قو­­يىل­عان. سونداي-اق مۋزەي جانىندا ولكە­­­تانۋشىلار جانە جاس تاريحشىلار كلۋبى جۇمىس ىستەي­دى. ىرعىز, قازالى اۋدان­دارىنداعى ارىپ­تەستەرىمەن, «ىرعىز-تور­عاي» رەزەرۆاتىمەن تىعىز بايلانىس ورنات­قان. اۋدان­نىڭ وتكەنىن بۇ­گىن­گى زامان­عا جەت­كىز­گەن مەكەمە وبلىستا بىرنەشە رەت «ۇزدىك مۋزەي» اتا­عىن الدى.

جاز بويى ءتۇرلى جەمىس اعاش­­تا­رى مەن گۇلدەر جايناپ تۇراتىن شار­­باعىندا مالتا تاس, تۇيە اربا, اۋىر سوقا, قول ديىر­مەندەر مەن تۇيە بوتاسىنىڭ ءىزى تۇس­كەن تابيعي تاس قويىلعان. جان-جاعى قىر­لان­عان, اۋىر-اۋىر ەكى بولىكتەن تۇرا­تىن مالتا تاس ەرتەدە بيداي ءدانىن ۋا­تىپ, ۇن الۋعا قولدانىلعان. بۇل – تۇتاس اۋىل استىق باستىراتىن ديىر­مەن. بەتكى تاستى تۇيەگە باي­لانعان اعاش كەسپەلتەكپەن قوز­عاي­دى. عيماراتتىڭ كىرەبەرىسىنە وتىزدان استام كەلى-كەلساپ قويىلعان. ءبىرى ۇلكەن, ءبىرى كىشى, ءبىرى ەشكى تەرىسىمەن قاپتالعان كەلى-كەلساپتار تارى تۇيۋگە ارنال­عان. اجەلەرىمىزدىڭ اعاش كەلىلەرى بۇگىندە قولدانىلمايتىن بولعان سوڭ مۋزەي ەكسپوناتىنا اينالىپتى. ونىڭ ۇستىنە, مۋزەي ديرەكتورى ناعيما شەنەقۇلقىزى اۋىلدا جاتقان كەلى-كەلساپ كورسە, بىردەن مۋزەيگە الىپ كەتەدى ەكەن.

شالقار اۋدانى مەشىت ۇستاپ, مەدرەسە اشقان ءدىن ادامدارى, اعاش شەبەرلەرى, ۇستالار, زەرگەر­لە­رى­مەن تانىمال. اۋدان تۇرعىنى قۋانىشباي ءالمۇراتوۆ تاپ­سىر­عان اعاش شەبەرى, قولونەرشى ايدوس مۇراتوۆ (1881–1970) جاساعان كەرەۋەت كوز تارتارلىق م ۇلىك. باس-اياعى كوتەرىڭكى ەتىپ جاسال­عان, جاق­­­تاۋ­­لارىندا گۇل ورنەكتەرى بار كە­رە­ۋەت­­­تىڭ قىزىلدى-جاسىلدى بوياۋ­­لارى الپىس جىلدان بەرى ءوڭىن بەر­­مەگەن.

ەتنوگرافيا زالىنداعى كۇمىس سىرعا, القا, وڭىرجيەك, شول­پى, بىلە­زىك, ساقي­نا­لاردىڭ قاسىن­داعى سورەگە ۇستانىڭ كورىگى قويىل­عان. ەرتەدە ۇستالار كورىكتى قۇي­مانى سۋى­تۋعا, پەشكە اۋا ۇرلەۋگە قول­­­دان­ع­ان. حالقىمىزدا ۇستا­­نىڭ قۇرال­دا­رىنا قاتىستى ىرىم-تىيىم كوپ. ومىردەن وتكەن سوڭ ونىڭ ءىسىن جالعاستىرار ۇرپاعى بولماسا, قۇ­رال­دارى شاكىرتىنە, نە باسقا شەبەرگە بەرىلەدى ەكەن. ۇستانىڭ كورىگى بوس تۇرماۋ كەرەك دەگەن ىرىمنىڭ ءمانى زور. 

باتىردىڭ بەس قارۋى

ەكسپوزيتسيادا قارۋ-جاراقتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. سونىڭ ىشىندە ەرەكشە قۇيىل­عان قايقى قىلىشتار سارمات قارۋىن ەسكە تۇسىرسە, جيدە اعاشى دىڭى­نەن جاسالعان شوقپار دا ءوڭىن ەرمەگەن. وقشانتاي, مىلتىق, نايزا, سۇڭگى, باكىنىڭ يەلەرى وسى ولكەدە ءومىر سۇرگەن باتىرلار. ەسەت كوتىبار ۇلىنىڭ مىلتىعى, قاراعۇل سەرىكباي­ ۇلى­نىڭ قىلىشى, ازبەرگەن مۇڭايتپاس ۇلى نايزاسىنىڭ ۇشى, قۇجىر باتىردىڭ قىلى­شى تالاي جورىقتىڭ كۋاسى. تاعى ءبىر قۇندى جادى­گەر – باتىر, مەرگەن جاراس پۇسىرمان ۇلىنىڭ مىلتىعى ازىرشە ۇرپاق­تا­رىنىڭ قولىندا. وسى توپى­راقتان ءونىپ, ءار كەزەڭ­دە باتىر­لىعىمەن ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن تىلەۋ ايت ۇلى, جاراس پۇسىرمان ۇلى, باقتى­باي, جىلقامان وتىن­شى­ ۇلى, قاراجىگىت بەكتاۋ ۇلى, كوتىبار باسەن ۇلى, ەسەت كوتىبار ۇلى, بەكەت ەرنازار ۇلى, قايداۋىل ەدىگە ۇلى, اقاي ۇلى اقتان, ارىستان ءتىنالى ۇلى, بايقازاق باتىرلار تۋرالى اڭىزدار دا جازۋلى. سونىڭ ءبىرى – قاراعۇلدىڭ ەرلىگى. بۇگىنگە «قاراعۇل قىلىشىن سۋىرسا, قانعا بوياماي سالمايدى» دەگەن ءتامسىل جەتكەن. كىشكەنتاي بويلى, قاراسۇر, سۇستى كەلگەن باتىر جورىقتان ساۋىتىنىڭ ءوڭىرىن اشىپ كەلە جاتسا – جەڭگەنى, كەۋدەشەسىن اشپاي, تۇنەرىپ كەلە جاتسا – جەڭىلگەنى ەكەن. تاعى ءبىر اڭىز ونىڭ قارىنداسى سۇلۋعا قاتىستى. باتىر قارىنداسىن اۋىل مولداسى ءارى وقىتۋشىسى مادىرەيىمگە ۇزاتپاقشى بولعاندا, بويى ءبىر تۇتام, ۇسقىنسىز جىگىتتى قىز ۇناتپايدى. بىراق ول زاماندا اعا امىرىنە قارسى شىعۋ جوق. سۇلۋ مولدا جىگىتتەن قۇتىلماقشى بولىپ, اعاسى جورىقتا جۇرگەندە مادىرەيىم وتىرعان ءۇيدىڭ سىرتىنان وت قويادى. كيىز ءۇي لەزدە جانىپ كەتكەندە, مادىرەيىم امان شىعادى. وسى حابار جولدا كەلە جاتقان قاراعۇلعا جەتكەندە, ول قىلىشىن سۋىرىپ الىپ, اۋىلعا شابا جونەلەدى. قاھارىنان قورىققان جۇرت ونىڭ الدىنان اناسىن جىبەرەدى. شەشەسى باتىردى ساباسىنا تۇسىرگەنىمەن, قىناپتان سۋىرىلعان قىلىشتىڭ قانعا بويالماي سالىنبايدى دەسەتىن. سول مەزەتتە باتىر وزىمەن بىرگە ەرىپ جۇرەتىن سۇيىكتى تازىسىن شاۋىپ تۇسىرگەن. قاراعۇلدىڭ جايلاۋى شالقاردىڭ كوكالا دەگەن جەرىندە بولعان.

مەشىتتەر مەن مەدرەسەلەر

بوزوي اۋىلىنان 60 شاقىرىم جەردەگى قۇلاندىنىڭ جانىندا 1830–1840 جىلدارى سالىنعان ابدىعالىم احۋننىڭ قازاقى مەشىت-مەدرەسەسى ساقتالعان. ساز كىرپىشتەن ورىلگەن, شاعىن تەرەزەلى ەسكى مەشىت-مەدرەسە قابىرعالارى سول كۇيى تۇر. بۇل جاقتا مەشىت ۇستاپ, مەدرەسەدە بالا وقىتقان جانامان احۋن سەيىتىم ۇلى (1884–1968), امانعالي يتەس ۇلى (1884–1936), شالقار مەشىتىن باسقارعان ماتەي قوقان ۇلى (1886–1971) – بۇحارا مەدرەسەلەرىنىڭ تۇلەكتەرى. بۇگىندە اۋدان ورتالىعىنداعى ەسكى مەشىت جانامان احۋن اتىندا بولسا, كەيىنگى جىلدارى سالىنعان مەشىت ماتەي قوقان ۇلىنىڭ اتىندا. مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنداعى قۇندى دۇنيەنىڭ ءبىرى – جانامان احۋننىڭ كەنەپتەن تىگىلگەن جەيدەسى.

مۋزەيدە «شالقار» اۋداندىق گازەتىنىڭ 1932 جىلدان باستالعان تىگىندىلەرىن ەرتەدە رەداكتورى تىلەۋجان شويعارين تاپسىرعان. وسى باسىلىمدى ۇزاق جىل باس­­­قار­عان تاۋمان تورەحانوۆتىڭ 27 جىل بويى پايدالانعان جازۋ ماشىڭكەسىن جۋرناليست قىدىرالى ءالين كەيىن اكەلگەن.

سىنتاس. كيەلى جەرلەر

ۇلى بورسىق قۇمىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بەتكەيىندە ون شاقىرىم اۋماقتا قازان شۇڭقىر, اڭعارلار بار. بۇل – اۋدان ورتالىعىنان 90 شاقىرىم الاعوزى جەرىندەگى وزگەشە القاپ. قازان شۇڭقىردىڭ قاق ورتاسىنداعى توبە باسىندا قىز ءمۇسىنى سياقتى ەرەكشە تاس الىستان كوزگە تۇسسە, جان-جاعىن شوككەن تۇيە سياقتى ىركەس-تىركەس تاستار قورشاپ جاتىر. اڭىزى كەرگەباي دەگەن بايدىڭ قىزى قىرمىزىنى ۇزاتۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان. كوپ دۇنيە-م ۇلىكپەن ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قىزى اكەسىنىڭ ءمىنىس اتىن سۇرايدى. مالىنىڭ كيەسى بولعان كۇرەڭدى باي بەرمەيدى. قىرمىزى «بوساعام بورلاۋسىز, سىرىعىم سىرلاۋسىز قالدى» دەپ رەنجىپ, كەرۋەننىڭ سوڭىنان ەرىپ بارا جاتقاندا, قاتتى اشۋلى اكەسى ونى «سىنتاس بول» دەپ قارعايدى. كۇننىڭ سۋىعىندا قوزعالعان كەرۋەن سول كۇيى تاس بولىپ ماڭگىگە قالىپتى. وسىنداي بەينەلى تاستار اقتوبە وبلىسىنىڭ حرومتاۋ, مارتوك اۋداندارىندا كەزدەسەدى. ءبارىنىڭ دە اتاۋى – سىنتاس. اڭىزدارى دا ۇقساس. نەگىزگى جەلىسى ايتتىرىلعان جەرىنە بارماي, ۇناتقان جىگىتىمەن قاشىپ كەتكەن, نە جاساۋىنا كوڭىلى تولماي اكە قارعىسىنا ۇشىراعان قىز...

جەر بەدەرىنە قاراعاندا, شالقاردىڭ الاعوزىسى توپىرا­­عىن­دا تەمىرى كوپ, كۇرەڭ قىزىل ءتۇستى, قيىرشىق تاس ارالاسقان, ەجەلگى زاماندا تەڭىز ورنى بولعان جەر. ونىڭ دالەلى, قۇم اراسىنان تابىلاتىن تاس بولىپ قاتقان ۇلۋ قابىرشاقتارى. الاعوزىنىڭ كوكبۇلاق دەگەن جەرىندە ەكى مەتر تەرەڭدىكتە تەمىر كەنى بار. ارجاعى قاراقالپاق جەرىنە جالعاسىپ كەتەتىن, ارال تەڭىزىنىڭ سۋى كەڭ جايىل­عان زاماننىڭ كۋاسى.

بۇل جاقتا عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەن ەسكەرتكىشتەر وتە كوپ. كونە كەرۋەن جولدارى, ارال تەڭىزىن بويلاي وتىرىپ حيۋاعا باراتىن ەسكى سۇرلەۋلەر ماڭىندا قالعان ەجەلگى قونىستار ورنى ساقتالعان. مۋزەي قىزمەتكەرلەرى جاز بويى ەلسىزدەگى ەسكى قونىستارعا ساپارلاپ, جادىگەرلەردىڭ فوتو-بەينە تۇسىرىلىمدەرىن جاساپ, اڭىزىن جيناپ كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى اققولقا بەيىتى, بالعاسىن, توقپان تامىنا ەكسپەديتسياعا باردى. اققولقا – وتە قاشىق, كولىك جولى دا جايسىز, ەلسىز دالادا ورنالاسقان كەسەنە. بۇل جاققا جول تالعامايتىن كولىك بول­ما­سا جەتۋ قيىن. توقپان تامى, ارىستان-ءتىنالى زيراتى بوزويدان ءارى قاراي ەلسىزدە ورنالاسقان. بۇل جاقتىڭ جەر اتاۋلارى تاريحي وقيعا­لار­مەن ساباقتاس. قوشقاراتا, قىزدار شىققان دەگەن بيىك, قۋىس-قۋىسى كوپ توبە بار. مۋزەي ماماندارى بەينەتاسپاعا تۇسىرگەن ەكى كۇمبەزدى اققولقا بەيىتى ەل اراسىندا «بالا بەيىت» دەپ تە اتالادى. بۇل كۇيدىرىلگەن قىزىل كىر­پىش­­تەن تۇرعىزىلعان ءتورت بول­مەلى بەيىت. ءىشىن ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرىلگەن ءتورت اعاش ەسىك ءبولىپ تۇر. ارقايسىسىندا شاعىن قابىر. ءبىر اۋقاتتى ادامنىڭ ءتورت بالاسى بىردەي ومىردەن ءوتىپ, سوعان تۇرعىزىلعان مازار سياقتى. قازىر ەل تۇرمايتىن ەلسىزدە ءجيى كەزدەسەتىن وسىنداي كەسەنەلەرگە قاراپ, كەزىندە باقۋاتتى تۇرمىس كەشكەن اۋىلدار بولعانىن اڭعارامىز.

ەجەلدە حيۋامەن ارادا ارال تەڭىزىن جاعالاي ورنالاسقان قازاق اۋىل­دارى كوپ بولعان. شالقار اۋدا­نىنداعى نوعايلى زامانى­­نىڭ ەسكەرت­كىشى – بالعاسىن مۇنارا­­­­سى­­نىڭ ورنى. 1950 جىلدارعا دەيىن قىزىل كىرپىشپەن سالىنعان كەسەنە ىرگەتاسى ساقتالىپ كەلگەن. قازىر جەر اتاۋى بار دا, ورنى جوق.

توعىز تەمىرجول بەكەتىنە تاياۋ جەردەگى قىرات ويىنشىقتاۋ دەپ اتالادى. بۇل اڭ-قۇس بەينەلى ويىن­شىق سياقتى تاستار ۇيىلگەن جەر. جۇرت قاپشىقتاپ اكەتكەن سوڭ ويىن­شىق ءپىشىندى تاستار ازايىپ كەتكەن. مۋزەي اۋلاسىنا قويىلعان بوتانىڭ ءىزى تۇسكەن تاس اقتوعاي اۋىلدىق وكرۋگىنەن اكەلىندى. شەتىرعىز اۋىلىنا بارار جولدا جەر اس­تىنان قويمالجىڭ بالشىق شى­­عىپ جاتادى دا, لەزدە قاتىپ قالادى. بوتانىڭ ءىزى وسىلاي تۇسكەن بولار. ايشۋاق ەلدى مەكەنىنە بارار جولدا كۇيشى قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلىنىڭ كەسەنەسى قارسى الادى.

اۋداندىق مۋزەيدىڭ التى قىزمەتكەرى وبلىس ورتالىعىنان شالعاي, ەلسىز دالالىقتا تاريحىن ىشىنە بۇككەن, تاريحي اينالىمعا ەنبەگەن ەسكەرتكىشتەردى ارالاپ, ەل اراسىنان اڭىز, جادىگەر جيناپ, ولكە تاريحىن تۇگەندەۋگە ۇلەس قوسىپ ءجۇر. تابىلعان جادى­گەر­لەر مەن ەسكەرتكىشتەردى تەرەڭ زەرتتەۋ ارحەولوگتەر مەن كاسىبي تاريحشىلاردىڭ جۇمىسى. ازىرشە بورسىق قۇمدارىنداعى تاريحي وقيعالار ءىزىن ۋاقىت كومىپ جاتىر. بىلەتىن ادامدار ازايعان سوڭ ايتۋلى وقيعالار دا ۇمىتىلادى. قىرعىن شايقاس وتكەن جەرلەر, بەلگىلى باتىرلار ىزىنەن ەرگەن جاۋىن­گەر­لەر­دىڭ ەسىمدەرىن تۇگەندەۋ مۇمكىن ەمەس. ولكە تاريحى اۋىل تاريحىنان تۇزەلەتىنىن ەسكەرسەك, شالقار اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ماماندارى جيناقتاعان جادى­گەر­لەر مەن اۋىزشا تاريح بولا­شاق زەرتتەۋشىلەردىڭ زەرتتەۋ نى­سانىنىڭ وزەگى بولارى انىق.

اقتوبە وبلىسى