دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى جىل سايىن شامامەن 720 مىڭنان اسا ادام سۋيتسيدتەن كوز جۇماتىنىن كورسەتكەن. بۇل شامامەن الەمدە ءاربىر 40 سەكۋند سايىن ءبىر ادامنىڭ ومىردەن ءوز ەركىمەن كەتەتىنىن بىلدىرەدى. ال بىزدە ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 3 مىڭنان اسا ادام ءوز-وزىنە قول جۇمسايدى ەكەن. ونىڭ ىشىندە باسىنان ءسوز اسىرعىسى كەلمەگەن بالالار, جۇيكەسى توزعان جاستار, جاقىننىڭ جىلۋىن سەزىنە الماعان قارتتار دا بار.
ءسۋيتسيدتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى مەن فاكتورلارىنا تالداۋ جاساعان ماماندار وزىنە ءوزى قول سالۋعا بەيىم جانداردىڭ اۋرۋى ءبىر, جاراسى ورتاق ەكەنىن ايتادى. ماسەلەن, الەمدەگى جاعدايعا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن تاجىريبەلى پسيحولوگتەر سۋيتسيدكە يتەرمەلەيتىن بىرنەشە فاكتوردى العا تارتادى. ءبىرىنشىسى – پسيحيكالىق دەنساۋلىق ماسەلەسى. ياعني دەپرەسسيا, بيپوليارلى بۇزىلىس, شيزوفرەنيا جانە باسقا دا پسيحيكالىق اۋىتقۋ ادامنىڭ ەموتسيالىق جاعدايىن ناشارلاتىپ, ومىردەن تۇڭىلۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, جەكە ومىردەگى قيىندىقتار. مۇنداي جاعدايعا جاقىن ادامىنان ايىرىلۋ, وتباسىلىق كيكىلجىڭ, نەكە ماسەلەسى مەن بالالارمەن بايلانىستى پروبلەما ادامداردى مۇڭعا باتىرىپ, سۋيتسيدتىك ويلاردىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتۋى ىقتيمال. ۇشىنشىدەن, جۇمىسسىزدىق, قارجىلىق قيىندىق, كەدەيلىك جانە الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ سەكىلدى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك فاكتورلار – ءوز-وزىنە قول سالۋعا ءجيى يتەرمەلەيتىن سەبەپتىڭ ءبىرى. ويتكەنى ماماندار قارجىلىق تۇراقسىزدىق پەن جۇمىس تابۋداعى قيىندىق ادامنىڭ ءۇمىتىن ءسوندىرىپ, شاراسىزدىققا كەرى اكەلەتىنىن ايتادى. بۇعان قوسا سوزىلمالى اۋرۋلار, فيزيكالىق اۋىرسىنۋلار مەن مۇگەدەكتىك جاعدايى دا پسيحولوگيالىق اۋىرتپالىقتى ارتتىرىپ, ادامدى سۋيتسيد جاساۋعا ماجبۇرلەيدى. ال الەۋمەتتىك قىسىم مەن ستيگماتيزاتسيا دا – ومىردەن باز كەشۋگە باستى سەبەپ. كوپتەگەن ەلدە الەۋمەتتىك ستيگمانىڭ سالدارىنان ادامدار قوعامنان تەز وقشاۋلانىپ قالادى. بۇل دا ءوز كەزەگىندە سۋيتسيدتىك ويلاردىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولاتىن كورىنەدى.
بالالار مەن جاستار اراسىنداعى سۋيتسيدتىك ويلاردىڭ ارتۋىنا ينتەرنەتتەگى قىسىم, كيبەربۋللينگ, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ءوز-وزىنە كۇمان كەلتىرۋ فاكتورلارى ۇنەمى اسەر ەتەدى ەكەن.
بىزدەگى جاعدايدا دا سۋيتسيدكە بارعانداردىڭ سەبەبىن پسيحولوگتەر كۇيزەلىس, بيپوليارلى بۇزىلىس سەكىلدى بىرنەشە پسيحيكالىق اۋىتقۋدان ىزدەيدى. ال پسيحيكالىق دەنساۋلىققا قاتىستى تاقىرىپتار ستيگماتيزاتسياعا ۇشىراعاندىقتان, كوپ ادام كومەك سۇراۋعا ۇيالادى نەمەسە ونى قاجەت دەپ سانامايدى. «ۇيات بولادىمەن» ءومىر ءسۇرۋدىڭ سوڭى تەرەڭ كۇيزەلىسكە ءتۇسىرىپ, سۋيتسيدكە يتەرمەلەيدى دەگەن ءسوز. سۇمدىعى سول, قازىر ەلىمىزدەگى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد دەڭگەيى الەمدىك ورتاشا دەڭگەيدەن جوعارى بولىپ كەتكەن. بۇعان بۋللينگ, كيبەربۋللينگ, ءوز-وزىنە دەگەن كۇمان, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قىسىم جانە جاسوسپىرىمدەردىڭ ەموتسيونالدىق تۇراقسىزدىعى ىقپال ەتىپ جاتىر. ونىڭ سىرتىندا وتباسىلىق ءارى الەۋمەتتىك قيىندىقتاردىڭ دا سالدارى بارىن ءجيى ايتاتىن ماماندار تۇرمىستىق جانجالدار, اجىراسۋ, اتا-انالار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ماسەلەسى, قارجىلىق قيىندىق پەن جۇمىسسىزدىق سياقتى جاعدايلار ادامداردىڭ ەموتسيونالدىق جاعدايىنا تەرىس اسەر ەتۋىمەن تۇسىندىرەدى.
وتاندىق پسيحولوگتەردىڭ پايىمىنشا, ەلدەگى ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق جانە قارجىلىق قيىندىق ادامداردىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايىن اۋىرلاتىپ, ۇمىتسىزدىككە ءجيى بوي الدىرادى. ءبىلىم بەرۋ ورىندارى مەن وتباسىنداعى قىسىم دا ەرەسەكتەرمەن قاتار جاسوسپىرىمدەردىڭ جاندۇنيەسىنە كەرى اسەر ەتىپ جاتىر. ايتالىق, ءبىلىم الۋداعى جەتىستىكتەرگە دەگەن ۇلكەن تالاپ, مەكتەپتەگى پسيحولوگيالىق قىسىم مەن تەستىلەۋدەگى ەرەسەكتەر كۇتكەن ناتيجەگە باسا نازار اۋدارۋ كەيدە بالالارعا اۋىر تيەدى ەكەن. ال وسىنداي پسيحولوگيالىق سوققى مەن جاقىن ادامداردان قولداۋ كۇتپەي كۇيزەلىس العان ادامدارعا مامانداردىڭ الدىنا بارۋ مۇمكىندىگى جوق. اسىرەسە اۋىلدىق جانە شالعاي اۋدانداردا مەديتسينالىق قىزمەت قولجەتىمدىلىگى تومەن. كەيبىر وڭىرلەردە پسيحولوگيالىق ءارى پسيحياتريالىق كومەككە قول جەتكىزۋ قيىن. بۇل سۋيتسيدتىك ويلاردى بولدىرماۋعا, قاجەتتى كومەكتى ۋاقتىلى الۋعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلەدى.
پسيحولوگ اننا قۇدياروۆا سۋيتسيد بۇل قاتتى پسيحولوگيالىق اۋىرسىنۋعا جەدەل جاۋاپ ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەمدەلۋسىز ۇزاق ۋاقىت بويى نازاردان تىس قالعان ۇزاق ەموتسيونالدىق اۋىرسىنۋدىڭ كۇشەيۋىنەن تۋىندايدى. دەمەك سۋيتسيدتىك قيمىل جاسايتىن ادامداردا ءولۋ نيەتى بولمايدى, بىراق ولار باسقالارعا ماڭىزدى پسيحولوگيالىق قاجەتتىلىك تۋرالى حابارلاۋ نيەتىمەن وزىنە-ءوزى زيان كەلتىرۋى مۇمكىن.
«سۋيتسيد قاۋپى سەزىمدەردى, پسيحولوگيالىق قاجەتتىلىكتەردى جەتكىزۋ ءتاسىلى رەتىندە ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە تىرىسۋ نەمەسە جاساۋ تۋرالى قورقىتۋ, ەسكەرتۋلەرمەن بايلانىستى. كلينيكالىق تۇرعىدان سۋيتسيدتىك قيمىل مەن قاۋىپ ادەتتە ۇمىتسىزدىكتى, اشۋدى, باقىلاۋدى, قورعاۋدى, جاقىندىق پەن قامقورلىقتى ۇسىنۋدى بىلدىرەدى», دەيدى پسيحواناليتيك.
ال وسى ۇسىنىسقا اينالاداعى جانداردىڭ دەر كەزىندە كوڭىل بولمەۋى ەموتسيونالدى جاراقاتى بار ادامدا پسيحيكالىق بۇزىلۋ باستالادى. وسى بۇزىلىس شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەندە, ادام ساناسىندا بىردەن ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ نيەتى ويانادى.
سۋيتسيدولوگ تاتيانا براۋن دا ەشبىر ادام ءوز ءومىرىن وڭاي قيا سالعىسى جوقتىعىن ايتادى. كەز كەلگەن قايعىلى وقيعانىڭ ارتىندا شەكتەن تىس ەموتسيونالدى, ءيمپۋلسيۆتى, تۇيمەدەيدى تۇيەدەي ەتىپ قابىلدايتىن وكپەشىل, ەموتسياسىن سىرتقا شىعارا المايتىن, باسىنداعى قايعىسىن اينالاسىنداعى ادامدارمەن بولىسە المايتىن ادام بولعانىن بىلۋگە بولادى.
«كەيدە ءوزىن-ءوزى شەكتەن تىس جاقسى كورەتىن نەمەسە سىر ساقتاعىش, ىمىراسىز ادامدار دا ءوز-وزىنە قول سالۋعا بەيىم كەلەدى. وزىمەن-ءوزى جۇرەتىن توماعا-تۇيىق ادامدار قوعامداعى ءارتۇرلى نارسەلەردى كوڭىلىنە الا باستايدى. تۇرمىستىق قيىنشىلىق پەن جالعىزدىق قاتار كەلگەندە كۇيزەلىسكە تۇسەدى. بىراق ءومىردىڭ قيىندىعى ادامدى ولىمگە يتەرە سالمايدى. الدىمەن ءسوزى مەن ءىس-ارەكەتىمەن حابار بەرەدى. كەيبىر ادامدار «سەندەر مەنى ابدەن شارشاتتىڭدار» دەپ ايتا الادى, ال كەيبىرەۋلەر جەكە قالعىسى كەلەدى. كوڭىلسىز مۋزىكا تىڭداپ, قايعىلى كينو كورە باستايدى. الايدا جاقىندارى بۇل ادامنىڭ كومەككە شاقىرىپ جاتقانىن تۇسىنبەيدى. وزگە تۇگىلى ءوز جاقىنى جانىن تۇسىنبەگەندىكتەن, ادىلدىكتى ورناتۋ ماقساتىندا سۋيتسيدتىك قادامعا بارادى», دەيدى مامان.
سونداي-اق سۋيتسيدولوگ جاسوسپىرىمدەر ءسۋيتسيدىن جۇقپالى اۋرۋ دەپ سانايدى. ءومىردىڭ وڭى مەن سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن بالالار ءومىردىڭ العاشقى سىناعىنان سىنىپ قالىپ جاتىر. بۇل جەردە دە وتكىنشى قيىندىقتان وتكىزىپ جىبەرەتىن جاقىن جاندار مىندەتىن مۇلتىكسىز اتقارا الماي وتىر.
«بالالاردىڭ سۋيتسيدتىك مىنەز-قۇلقىنىڭ پايدا بولۋىنا اتا-اناسىمەن, ورتاسىمەن قارىم-قاتىناس جاساي الماۋى – سەبەپ. اتا-اناسىنىڭ ۇرىس-كەرىسى, ورىنسىز ماحاببات, قىزعانىش, مەنمەندىگى دە كۇيزەلىسكە تۇسىرەدى. ادام نەعۇرلىم جاس بولسا, سوعۇرلىم ونىڭ ومىردەن كەتۋ نيەتىنىڭ اقيقاتىن انىقتاۋ قيىن. سەبەبى ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىندەگى البىرتتىق ىرىققا كونبەيدى. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد جۇقپالى اۋرۋ سەكىلدى. بىراق ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وتباسىنداعى تاربيەنى تىزگىندەۋ كەرەك. الدىمەن ۇيدەگى ەرەسەكتەر ءجۇرىس-تۇرىسىنا, سوزىنە اباي بولعانى دۇرىس. ال بالاسىنىڭ بويىنداعى وزگەرىستى بايقاعان بولسا, سۋيتسيد تۋرالى بالامەن اشىق سويلەسۋ مەن تالقىلاۋ – بالاڭىزعا جاساي الاتىن ەڭ پايدالى نارسەلەردىڭ ءبىرى. ءتىپتى, بالاڭىز نەمەسە جاقىنىڭىز سۋيتسيد تۋرالى ازىلدەپ نەمەسە ءسوز اراسىندا بايقاماي ايتىپ باستاسا, بۇل ونىڭ الداعى كۇندەرى ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋى مۇمكىن جوسپارىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. سوندىقتان جانى جارالى ادامعا جاردەم كەرەك. سەبەبى ءارتۇرلى ماتەريالدىق جانە مورالدىق قولداۋ ادامنىڭ بويىنداعى قاۋىپ-قاتەردى ازايتىپ, رايىنان قايتارۋعا سەپتىگىن تيگىزە الادى», دەيدى ت.براۋن.
امەريكالىق پسيحولوگ دجامەيكا فالكونەر «ادامداردىڭ بولاشاققا دەگەن ۇمىتسىزدىگىن سەزسەڭىز, وندا بۇل ۇرەي تۋدىرۋى كەرەك. سۇيىكتى ىسىنە قىزىعۋشىلىعى ازايسا, مۇنداي ادامداردى دا جوعارى تاۋەكەل توبىنا جاتقىزۋعا بولادى. كوڭىل كۇيىڭىز ورنىندا بولماسا, ۇزاق بوگەلمەي بىردەن جاقىنداردان كومەك سۇراپ, پسيحولوگتەردەن كەڭەس العان ءجون. ەڭ ماڭىزدىسى, قوعامداعى كەلەڭسىزدىككە نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىدەگى بايلاردىڭ ەرتەگىگە بەرگىسىز ءومىرىن كورىپ, وزىڭمەن سالىستىرۋ دۇرىس ەمەس. مۇندايدى جۇرەككە جاقىن قابىلداۋ كۇيزەلىسكە تۇسىرەدى», دەپ سانايدى. ال يتاليالىق پسيحياتر ناركو ساركوپيان وقۋشىنىڭ ساباق ۇلگەرىمى كۇرت تومەندەپ, سەبەپسىزدەن سەبەپسىز ەكى كۇن ساباققا كەلمەسە, بۇل بالامەن جۇمىس ىستەۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزگەن. سەبەبى ادام «مەن ومىردەن شارشادىم» دەپ ايتقان كۇننەن باستاپ بۇل ادام قاۋىپتى ايماقتا دەپ ەسەپتەلەتىن كورىنەدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دەنساۋلىعىندا پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق كەمىستىگى بار ادامدار دا, ءتىپتى ون ەكى مۇشەسى ساۋ, وي-ءورىسى كەڭ جانداردىڭ وزىنە جان جىلۋى سەزىلمەسە, ومىرگە دەگەن وكپەسى ءوزىن-ءوزى ولتىرۋمەن اياقتالادى ەكەن. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەگەندەي, كۇيبەڭ تىرلىكتە جانى جالعىزسىراعان جاقىندارعا جىلۋ سىيلاي الساق, سۋيتسيد جاساعانداردىڭ ستاتيستيكاسىن ازايتۋعا ۇلەس قوسار ما ەدىك, كىم ءبىلسىن؟