جان دۇنيەسىنە تەرەڭ ءىز قالدىرعان وقيعالار ادامدى سول نۇكتەگە اينالدىرىپ اكەلە بەرەتىنى بار. مۇنداي قۇبىلىستى ءبىر تاقىرىپقا قايتا اينالىپ سوعا بەرەتىن شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ ومىرىنەن دە بايقاۋعا بولادى. وسىنداي ەرەكشەلىك قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى بەيىمبەت ءمايليننىڭ شىعارمالارىنان دا ايقىن كورىنىس تاپقانى تاڭداندىرماي قويمايدى.
ونىڭ ەسكى دە جاڭا زاماننان بۇرىن, ءوزىنىڭ ءومىرىن جازعانىن ەسكەرە بەرمەيمىز. سوندىقتان دا ول ايەل تەڭدىگىن جازدى, ەسكىنىڭ قالدىعىن سىنادى دەپ اسىعىس ايتىپ قالاتىن سەكىلدىمىز. بەيىمبەت شىعارمالارىنىڭ نەگىزىندە تۇسىرىلگەن فيلمدەردىڭ تەرەڭ شىقپايتىنى, تۇپنۇسقا اڭگىمەدەگىدەي كوركەم بولمايتىنى سودان. سەبەبى وندا ءومىر-تاعدىر ەمەس, ساياسات پەن ناۋقانشىلدىق العا شىعىپ كەتەدى.
ال ەندى بەيىمبەتتىڭ شىعارمالارىمەن بىرگە, ءوزىنىڭ ءومىربايانىن دا وقىپ كورەيىكشى. ءبىر جاسقا تولار-تولماستا اكەدەن جەتىم قالىپ, بايدىڭ سيىرىن ساۋىپ جۇرگەن شەشەسىنىڭ جولىن توسىپ وتىراتىن اشقۇرساق بالا كوز الدىڭىزعا كەلەدى. ونىڭ اڭگىمەلەرىندە اكەنىڭ ورنى جوققا ءتان, اكە – شەشۋشى تۇلعا ەمەس. اقتىق شەشىمدى شەشە قابىلدايدى, شەشۋشى قادامدى شەشە جاسايدى.
«– اجە!.. – دەدى.
– اۋ, قاراعىم! – دەدى كۇلپاش.
– اكەم كەلدى مە؟..
– قاراعىم-اۋ, اكەڭنىڭ قاراسى باتسىن!»
بەيىمبەتتىڭ اڭگىمەلەرىندە باقۋاتتى ادام توقشىلىقتى ارمانداعان جانداردىڭ فانتازياسى سياقتى سۋرەتتەلەدى. ولاردىڭ ۇيىندەگى «بۇزىلماعان قازى, ءبۇرۋلى ەت, شۇجىقتىڭ سانى جوق… ءالى كۇنگە داستارقاننان نانى ۇزىلگەن ەمەس» دەيدى. مۇنى ايتقان «اشتان ولگەنشە, اناعان تي, مىناعان تي» دەپ, كۇيەۋدەگى كۇلپاشتى ازعىرۋشى ءسىڭلىسى راۋشان ەدى. كۇلپاش اشتان بۇراتىلىپ جاتقان بالاسى قالي مەن قايىر سۇراپ كەتكەن بايى ماقتىمدى قيماي, ءسىڭلىسى ءۇش كەلگەندە دە بەتىن قايتارىپ تاستايدى. بىراق اشتىق اقىرى دەگەنىنە كوندىرىپ تىنادى. «بۇزىلماعان قازى, ءبۇرۋلى ەتتى ەسىتكەندە كۇلپاشتىڭ اۋزىنان سۋى اعىپ, ىنتىعۋعا اينالدى. بۇرلىكتىرگەن اشتىق, تاماقتى ەسىتكەن سوڭ, كۇلپاشتىڭ ەركىن الىپ, جەڭگەندەي… جۇرەگى دىرىلدەپ, كوزى قاراۋىتىپ «تيەم!..» دەگەن ءسوز ەرىكسىز اۋزىنان اتىلىپ شىعا جازداپ وتىرىپ:
– ءاي, قاراعىم-اي! – دەپ وكسىپ جىلاپ جىبەردى. – قاراعىم-اي, وزدەرىڭ ءبىلشى… مەن ەستەن تانعان كىسى عوي… – دەدى».
جازۋشى استارلاپ اشتىقتى ايتتى دەگەننىڭ وزىندە, مۇندا قانداي ساياسات بار؟ ءتىپتى بولدى دەگەننىڭ وزىندە, ساياسات تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. ادامداردىڭ رۋحى سودان ءتۇستى, سوندىقتان وسىلاي بولدى دەۋ دە ءبىزدىڭ شىعارىپ الىپ ايتىپ جۇرگەنىمىز. ايتپەسە تۋرا وسىنداي سيۋجەت جەلىسى جازۋشىنىڭ «اجە» اڭگىمەسىندە دە بار.
بەيىمبەتتىڭ وسى «اجە» اڭگىمەسى بىزگە: «كۇلپاشتا» ەشقانداي ساياسات جوق» دەپ اتتانداپ تۇرعانداي. جازۋشى بۇل اڭگىمەسىن سول ءۇشىن جازعانداي داعدارىپ تا قالاسىڭ. سەبەبى ەكى اڭگىمەنىڭ سيۋجەت جەلىسى دە, كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى دا, كۋلميناتسياسى دا بىردەي. بىراق «كۇلپاشتا» اشتىق, «اجەدە» ءناپسىسىن تىيا الماۋشىلىق نەگىزگى سەبەپ رەتىندە العا تارتىلادى. بەيىمبەتتىڭ ءبىر وقيعانى نەگە ەكى ءتۇرلى ەتىپ جازعانىنا ەرىكسىز تاڭدانۋعا تۋرا كەلەدى. دەمەك جازۋشى بۇل اڭگىمەلەردى جازعاندا جالاڭ ساياساتتى ەمەس, كەيىپكەرلەردىڭ بويىنداعى تەرەڭ پسيحولوگيزمدى بەرگىسى كەلگەنىن بايقايمىز.
بەينە جازۋشىنىڭ سانا تۇكپىرىندە اناسىنىڭ ساۋىنشى بولىپ ءجۇرىپ, سول ۇيدەن تىسكە باسار بىردەڭە الا كەلەتىنى قالىپ قويعان ءتارىزدى. بۇل كورىنىس قايىرىمدى باي وبرازىن تۋدىرماسا دا, ايتەۋىر ءبىر كومەكتىڭ سول جاقتان كەلىپ تۇراتىنىن اڭداتادى. كۇلپاشتىڭ بايى ماقتىم دا, زىليقانىڭ بايى سارىمساق تا وتباسىنىڭ تىرەۋىشى بولۋ كەرەك دەگەن تابيعي ينستينكتى اقتامايدى.
بەيىمبەتتىڭ «ادەت قۇشاعىندا» دەگەن پوۆەسىندە دە دارمەنسىز قاپان ساقىپقا قورعان بولا المايدى. ساقىپ سۇيمەسە دە سۇيگەنىن ايداتىپ جىبەرگەن الەۋەتتى ادامعا قاتىن ۇستىنە بارادى. بۇل پوۆەست ءبىر تاراپتان «شۇعانىڭ بەلگىسىنە» دە ۇقساڭقىرايدى.
ارينە, بەيىمبەت مايلين ءومىردىڭ كوپ قىرىن جان-جاقتى سۋرەتتەپ جازعان قالامگەر. الايدا ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنا جارىق ساۋلە ءتۇسىرىپ تۇرعان قوس شىعارماسى «كۇلپاش» پەن «شۇعانىڭ بەلگىسى» دەر ەدىك. «تالاق» پەن «اجە» دە وسى ەكى شىعارماعا تاقىرىبى جاعىنان وتە جاقىن.
«شۇعانىڭ بەلگىسى» پوۆەسى جازۋشىنىڭ ءوز باسىنان وتكەن جاعدايدان تۋعانى ايتىلىپ تا ءجۇر. بىراق ءبىز «كۇلپاش» پەن «اجە» اڭگىمەلەرىندە دە اناسىنىڭ جولىن كۇتكەن بالانىڭ تاعدىرى بارىن ەسكە سالعاندى ءجون كوردىك. بەيىمبەت اكەسىنەن ءبىر جاسىندا, شەشەسىنەن التى جاسىندا ايىرىلعان. ونداي تارشىلىق زاماندا مۇنداي جەتىمدىكتىڭ ءىزسىز ءوتۋى مۇمكىن ەمەس. وسى شىعارمالاردىڭ بارىندە دە بالانىڭ كوزىمەن بەرىلەتىن كورىنىستەر مەن ديالوگتار وتە اسەرلى. شىندىعىندا مۇندا ەشقانداي ساياسات جوق, ساياساتتى جازام دەگەن بەيىمبەتتە وي دا جوق. بەيىمبەت تىم ساياساتشىل جازۋشى ەمەس. ايگىلى «سايلاۋدان كەلەمىز…» دەگەن ولەڭىندە دە ساياساتقا مىسقىلمەن قارايدى.
«ال وندا بەيىمبەت شىعارمالارىنداعى ساياسي ساحنالار قايدان شىقتى؟» دەگەن سۇراق تۋى مۇمكىن. بۇل ساحنالار سول ۋاقىتتىڭ كورىنىسى رەتىندە الىنادى. كەيىپكەرلەرى وسى كەز, وسى ۋاقىتقا تاپ كەلىپ قالعان ادامدار سياقتى. وسىنداي قوعامدىق جاعدايدا ادامدار وزدەرىن قالاي ۇستايدى, ولاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى قالاي بولادى؟ بىرەۋ بىرەۋدى تاستاپ كەتە مە, الدە قايتىپ كەلىپ قۇتقارا ما؟
وسى ارادا جازۋشىنىڭ وزىنە تىكەلەي قاتىستى ءبىر سيتۋاتسيا بار. ول «كۇلپاشتاعى» اكە ماقتىم مەن بالا قاليدىڭ ءولىمى, «اجەدەگى» شەشە زىليقانىڭ ق ۇلىندارىنا جەتە الماي دەمىنىڭ ءۇزىلۋى, «ايت كۇندەرىندەگى» بەكەن مەن زەينەپتىڭ اشتان ءولۋى, بارلىق جەردە ءولىم. بۇل بالا بەيىمبەتتىڭ ءوز باسىنداعى جاعداي دەسە دە بولادى. اشتىقتى جازا قويايىن دەگەن ساياسي شەشىم ەمەس, سول ءبىر كەزەڭنىڭ ادەبيەتتەگى كوركەمدىك شىندىعى دا وسى.
اتالعان شىعارمالارىندا جازۋشى حالىق جاپپاي قىرىلعان اشتىقتى جازبايدى. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن «ايت كۇندەرى» اڭگىمەسىنەن مىنا ءبىر ۇزاعىراق ءۇزىندىنى تولىق كەلتىرگەندى دۇرىس سانادىق:
«اۋىلدىڭ ورتا شەنىندەگى اق بوز ءۇيدىڭ ماڭايىندا لىق تولعان ادام, توپتانعان اربا, ات... كىلەڭ بوزبالا. ءبىر توپ اۋىل قىدىرىپ «ايتتىق» الىپ ءجۇر. اۋىل گۋ-گۋ.
– ايت قۇتتى بولسىن!
– جاقسىلىعى بىرگە بولسىن!
جەر وشاقتىڭ باسىندا ءۇش-ءتورت ادامنىڭ باسى قۇرالىپ قالدى. بىردەمە ەسىتىپ باستارىن شايقاسىپ وتىر.
– ەسىل ەر-اي, قور بولعان ەكەن...
بىردەن-بىرگە جايىلىپ حابار اق بوز ءۇيدىڭ ماڭايىنداعى كوپ ادامعا دا جەتتى.
– قاتىنى مەن باكەن كايتىپتى...
– قاشان؟
– بۇگىن.
– الدا, بيشارا-اي!
– قايتقاندارى دا دۇرىس بولعان ەكەن, تىرىدەي كور بولىپ ەدى.
– ايت كۇنى قايتقانى تىلەۋلەرى دۇرىس بولعان ەكەن بيشارالاردىڭ.
– دۇنيە دەگەن وسى, جىگىتتەر, – دەدى ورتادا وتىرعان ءبىر اقساقالدى كىسى.
– ەداۋىر جىل بولدى-اۋ. وگىز ولگەننىڭ باسىندا «ايت» بولىپ ات شاپتىرعانىمىزدا, جيىلعان ادام قانشا بولسا دا, بوگەلمەي-اق قىمىزعا قاندىرىپ شىعارىپ ەدى. اقىرىندا بۇگىن سول باكەڭ قاتىنىمەن اشتان ءولىپ وتىر... تۇز-ءدامىن تاتقان جىگىتتەر, ەسكەرىڭدەر, ەتتەرىڭدى جەگەن سوڭ, جانازاسىن جەرگە تيگىزىڭدەر, ساۋاپ قوي...
ەت جەلىندى, قىمىز ءىشىلدى, جۇرت جينالىپ ەلدىڭ سىرتىنداعى بەلەسكە شىعىپ, جالاۋ بايلاپ ويىن قىلۋعا اينالدى. اقساقال ءسوزىن تىڭداعان جان جوق...
ات شابىس, كۇرەس, توق بايگە... اشتان ولگەن باكەن مەن زەينەپكە كوپتىڭ كورسەتكەن قۇرمەتى «تىلەۋلەرى دۇرىس ەكەن, ايت كۇنى قايتتى!..» بولدى».
مۇندا ەل ىشىندەگى ناداندىقتان باسقا نە بار؟ «كۇلپاشتا» دا بىرەۋلەر اشتان ءولىپ جاتقاندا, ەندى بىرەۋلەر قاتىن ۇستىنە قاتىن الىپ جىرعاپ وتىرادى. «بۇزىلماعان قازى, ءبۇرۋلى ەت, داستارقاننان نانى ۇزىلمەگەن». «ادەت قۇشاعىندا» دا قورعانسىز جانداردى بوپسالاپ, قىزىن كۇشتەپ توقالدىققا كوندىرەدى. «اجەدە» دە ەكى بالانىڭ اناسىن ازعىرىپ, بىرەۋگە توقال قىلىپ قور ەتەدى.
جازۋشى قيىن كەزەڭدە ادامداردى وسىلاي سىناققا سالىپ, بەيشارا بولمىستارىن وبرازعا اينالدىرۋعا ۇمتىلعانى كورىنىپ تۇر. ءبىز ول شىندىققا شىداماي, جازۋشى كوتەرگەن جايتتاردى زامانعا اۋدارا سالعىمىز كەلەتىن سەكىلدى. بەيىمبەت شىعارمالارىن كەڭەستىك داۋىردە ۇستەم تاپقا قارسى پايدالانساق, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءتوتاليتاريزمدى اشكەرەلەۋگە جۇمساي باستادىق. سوندا باستارىنا اۋىرتپالىق تۇسكەن قانداستارىنىڭ قاتىن-بالاسىن تارتىپ الىپ, اۋىلداستارى اشتان ءولىپ جاتقاندا قۇربان شالىپ, ايتشىلاپ جۇرگەندەردى قايتەمىز؟
باسقا ەشتەڭە جازباسا دا, بەيىمبەت جوعارىداعى ءبىر-ەكى پوۆەست, ءۇش-ءتورت اڭگىمەسىمەن-اق كلاسسيك بولىپ قالار ەدى.
ونىڭ شىعارمالارىن بۇگىندە وقىلىمدى ەتە تۇسەتىن كوركەمدىك شارتتاردىڭ ءبارى بار. بەيىمبەت ديالوگ قۇرۋدىڭ, وبراز سومداۋدىڭ, ادامداردىڭ تابيعاتىن اشۋدىڭ قاس شەبەرى. قىزىل جالاۋدان دامبال تىككەن ارزانقول ناۋقانشىلدىق بەيىمبەتكە قاجەت تە ەمەس. بەيىمبەت شىعارمالارى ونسىز دا ۇلت قاسىرەتىن اشاتىن وبرازدارعا تۇنىپ تۇر. ەندەشە بەيىمبەتتىڭ ەلدەن ەرەك كوركەمدىك بولمىسىن زامانعا بەيىمدەپ اۋرە بولۋدىڭ قاجەتى دە جوق.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, بەيىمبەت تاقىرىبىن الا جازداي دۇمپىتكەن ازاماتتارعا دا مىڭ دا ءبىر راحمەت. مىنە, قازىر قوڭىر كۇز دە كەلدى, اڭگىمە ساباسىنا تۇسەتىن دە ۋاقىت بولدى. ۇلكەن جازۋشىلارىمىز بوقىراۋ ايى دەپ سۋرەتتەگەن قاراشانىڭ ون بەسىندە دۇنيەگە كەلگەن بەيىمبەت ءمايليننىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولدى. زامان وزگەرگەنمەن, ادامدار وزگەرمەگەن, بىرەۋ تويىپ سەكىرگەندە, بىرەۋ توڭىپ سەكىرگەن كۇندەردە بەيىمبەتتىڭ تومدارىن تاعى ءبىر پاراقتاپ شىعۋدى وزىمىزگە پارىز سانادىق. سوڭعى بەتىن جاۋىپ, ءسال توڭازىپ وتىرىپ تەرەزەدەن قاراعاندا, جارتىلاي قالاشا كيىنگەن شالا ينتەلليگەنت بىرەۋ سىرتتا بۇرسەڭدەپ كەتىپ بارا جاتتى.