ەلباسىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا «جەكە مەديتسينانىڭ دامۋىنا جاعداي جاساپ, بۇل باعىتتا دا مەملەكەت جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن دامىتۋ كەرەك. بارلىق دامىعان الەمدە مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن جەكە سەكتور كورسەتەدى. ءبىز جەكە اۋرۋحانالار مەن ەمحانالارعا تەزىرەك كوشۋگە جاعداي تۋعىزۋعا ءتيىسپىز», دەپ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ باعدارلى تۇعىرناماسىن جاساۋ بارىسىندا جەكەشەلەندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. وسى ماقساتتا, ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسى قابىلدانىپ, 2014-2016 جىلدارى جەكەشەلەندىرىلەتىن مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ, رەسپۋبليكالىق كاسىپورىنداردىڭ تىزىمىنە وتكەن جىلى الماتى مەملەكەتتىك دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتى دا ەندى.
«ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەمەكشى, 50 جىلدان اسا تاريحى بار الماتى مەملەكەتتىك دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتى دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا قادام باسىپ, ۇكىمەتتىڭ 2014 جىلعى №501 قاۋلىسىمەن «قازاق مەديتسينالىق ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتى» اكتسيونەرلىك قوعامى بولىپ قايتا تىركەلدى. وسىنداي ەلەۋلى وزگەرىستەر بارىسىندا, قازاقستاندا مەديتسينا ماماندارىنىڭ كاسىپتىك ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلۋدا, كەلەشەكتە, ەلباسى پارمەنىمەن, زامان تالابىمەن ءجۇرىپ جاتقان جەكەشەلەندىرۋ قالاي داميدى دەگەن سۇراقتار وتە وزەكتى, مۇنداي ماڭىزدى ماسەلەلەرگە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ مامانى جانە ۇيىمداستىرۋشى-وقىتۋشى رەتىندە كوزقاراسىمدى ءبىلدىرۋدى ءجون ساناپ وتىرمىن.
بۇگىنگى كۇنى قازاق مەديتسينالىق ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتى – ينستيتۋتتىڭ كەشەگى داڭقىن جاڭعىرتىپ, وزىق ادىستەر مەن تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى كورپوراتيۆتى باسقارۋ جۇيەسى بار, باسەكەگە قابىلەتتى مامانداردى دايىندايتىن, دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارىنىڭ ۇزدىكسىز كاسىبي دامۋىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى, الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنا اينالۋدى ماقسات تۇتادى. وسى ورايدا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا, رەسەيدىڭ ديپلومنان كەيىنگى ءبىلىم جەتىلدىرۋ مەديتسينالىق اكادەمياسى مەن بەلورۋسيانىڭ ديپلومنان كەيىنگى ءبىلىم جەتىلدىرۋ مەديتسينالىق اكادەمياسى باسشىلارى ءوزارا ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستى ارتتىرۋ ماقساتىندا بيىل ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا باس قوسقالى وتىر.
ەلىمىزدەگى ۇزدىكسىز كاسىپتىك دامۋدىڭ بىرنەشە نەگىزگى ماسەلەلەرى بار. ولار بىرىنشىدەن, ءبىلىم باعدارلامالارىن ليتسەنزيالاۋ مەن اككرەديتاتسيالاۋدىڭ جوقتىعى, ۇزدىكسىز كاسىپتىك دامۋ كوپتەگەن مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك پروۆايدەرلەرىنىڭ رەتتەلمەگەن نارىعى, ءبىلىم باعدارلامالارى ساپاسىنىڭ تيىمدىلىگىنە ارنالعان مونيتورينگتىڭ جوقتىعى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىندە «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكس جوباسىندا ۇزدىكسىز كاسىپتىك دامۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىراتىن ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىن دايىنداۋ, ۇزدىكسىز كاسىپتىك دامۋدىڭ ءبىلىم باعدارلامالارىنا ساراپتاما جۇرگىزۋ قاراستىرىلعان. ءوز كەزەگىندە, بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت «قازاق مەديتسينالىق ۇزدىكسىز كاسىپتىك دامۋدىڭ ماتەريالدىق جانە ماتەريالدىق ەمەس اكتيۆتەرىنىڭ ءوسىمى» جوباسىن ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ەكىنشىدەن, ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەلەرگە سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۇزدىكسىز كاسىپتىك دامۋدىڭ ادىسنامالىق نەگىزدەرىن جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن الەمنىڭ ۇزدىكسىز كاسىپتىك دامۋى بويىنشا جەتەكشى اگەنتتىكتەرىمەن ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ قاجەت. بۇل شارالار «قازاق مەديتسينالىق ۇزدىكسىز كاسىپتىك دامۋ قىزمەتىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك تاجىريبە ترانسفەرى» جوباسىنىڭ نەگىزىندە جاتىر.
ۇشىنشىدەن, ۇزدىكسىز كاسىپتىك دامۋ پروۆايدەرلەرى مەن پراكتيكالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. مۇنى شەشۋ ءۇشىن ءتيىمدى ءوزارا قاتىناسقا مەديتسينا كادرلارىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ مىندەتى بار ۇزدىكسىز كاسىپتىك دامۋ قاجەتتىلىگىن انىقتاۋدىڭ كىرەتىنىن ەستە ۇستاۋ كەرەك. ۇلەستى قامتاماسىز ەتۋ جانە وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن «كلينيكالىق رەسۋرستاردى دامىتۋ جانە قازاق مەديتسينالىق ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتىن ايماقتاندىرۋ» جوباسىن جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى جوباعا كەڭەسشى رەتىندە م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ك.حۋبيەۆ ارنايى شاقىرىلدى.
تورتىنشىدەن, ۇزدىكسىز كاسىپتىك دامۋ پروۆايدەرلەرىنىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن پراكتيكا ترانسفەرتى ءۇشىن الدىڭعى قاتارلى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن قولداۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. وسى ورايدا, «قازاق مەديتسينالىق ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتى قىزمەتىنە الەم عىلىمىنداعى ۇزدىك پراكتيكالارىنىڭ ترانسفەرى» جوباسى جاسالۋدا.
ءبىلىم ورداسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى اكىمشىلىك عيماراتتان, وقۋ كورپۋسىنان, ستوماتولوگيالىق كلينيكادان جانە جاتاقحانادان تۇرادى. دەگەنمەن, جوسپارلاردىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى بۇل الاڭدار جەتكىلىكسىز. سوندىقتان قۇنى ءۇش ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن توعىز قاباتتى ءبىلىم ورتالىعىنىڭ ينۆەست جوبا-قۇرىلىسىن سالۋدى دا جوسپارلاپ وتىرمىز.
سونداي-اق, وقىتۋشى-پروفەسسورلىق الەۋەتتى ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىز قازىر الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە كەڭ قولدانىلاتىن حالىقارالىق كەڭەسشىلەر ينستيتۋتىن ەنگىزۋدى جانە قىزمەتكەرلەردىڭ الىس شەتەلدەرگە تاجىريبەدەن ءوتىپ, عىلىمي دارەجە الۋىن جوسپارلاپ وتىرمىز. ءبىز مامانداردى وقىتۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن دە ەسكەرەمىز. اعىمداعى جىلدىڭ ءشىلدە ايىنان باستاپ وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قىزمەتتىڭ ناتيجەلىگىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن KPI ەنگىزدىك. وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرامنىڭ جالاقىسىنا اي سايىنعى ىنتالاندىرۋ كومپونەنتىن ەنگىزۋگە باعىتتالعان بيۋدجەتتەن تىس قاراجاتتان قارجىلاندىرۋ ۇلەسى ارتتى.
جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ – رەزيدەنتۋرانىڭ وتىز ءبىر ماماندىعىمەن جانە ماگيستراتۋرانىڭ ءۇش ماماندىعىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ سانى رەزيدەنتۋرادا 33%-عا (470 ادام), ماگيستراتۋرادا 25%-عا (110 ادام) ارتتى. جىل سايىن ورتاشا ەسەپپەن 11000 تىڭداۋشى قوسىمشا ءبىلىم الادى جانە دوكتورانتۋرا ءبولىمىن اشۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرامىنىڭ كوبى جوعارى ساناتتى ماماندار. ولار جەتپىس ءبىر كلينيكالىق بازادا جۇمىس جاسايدى. قازىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اكىمشىلىك-باسقارۋ قىزمەتكەرلەرى جيىرما پايىزعا قىسقارتىلىپ, ەسەسىنە وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامى بىلىكتى ماماندارمەن ەلۋ پايىزعا تولىقتىرىلىپ, كۇشەيتىلىپ وتىر. وسى ءۇردىس بولاشاقتا دا ءوز جالعاسىن تابادى دەگەن ۇمىتتەمىز. قازىر كافەدرالار سانى 46-دان 75-كە دەيىن ءوستى. بۇل وزگەرىستەردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنداعى ءبىلىم ساپاسىن بارىنشا جەتىلدىرىپ, جاقسارتۋ ءۇشىن جاسالۋدا.
ءبىز قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس جاسايمىز. ءبىر جىل بۇرىن ۋنيۆەرسيتەت قولداۋىمەن قىزىلوردا وبلىسىنداعى دەنساۋلىق جاعدايىن زەردەلەۋ بويىنشا زەرتتەۋ جوباسى ىسكە اسىرىلدى. كەلەسى جىلى ناتيجەسى بەلگىلى بولاتىن وسى جوباعا زور ءۇمىت ارتىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار, وبلىس اكىمدىگى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن وبلىستىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن وقىتۋ ءۇشىن ەكى جىلعا 137 ميلليون تەڭگە ءبولدى. مىسالى, 2014 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 24 ماماندىق بويىنشا 1075 مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن, سونىڭ ىشىندە 1024 دارىگەرلەردى, 51 مەيىربيكەلەردى وقىتىپ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا سەبەپشى بولدىق. بارلىق 1075 ادامدى وقىتۋعا قىزىلوردا وبلىسىنان بولىنگەن قاراجاتتان 75 000 000 تەڭگە عانا جۇمسالدى. دايىندىقتان وتكەن ءاربىر مامانعا ورتاشا ەسەپپەن 67 مىڭ تەڭگەدەن عانا شىعىپ وتىر. بۇل جوبانىڭ كەرەمەتتىلىگى, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورلارى مەن دوتسەنتتەرى جەرگىلىكتى جەردىڭ وزىندە وقىتادى. اۋدان ورتالىقتارىنا دەيىن بارىپ, شەبەرلىك دارىستەرىن وتكىزەدى. بۇل وڭىرلەر ءۇشىن وتە ءتيىمدى ەكەنى انىق. ياعني, بىلىكتىلىگىن كوتەرگىسى كەلەتىن مىڭداعان ادام جولعا, تاماقتانۋعا, تۇراتىن جەرىنە قاراجات شىعىنداپ, قوپارىلا كوشىپ, اۋرە بولمايدى. ولاردى وقىتاتىن ونداعان ادام جەرگىلىكتى جەرلەرگە وزدەرى بارادى. بۇل ۋاقىتتى دا, قاراجاتتى دا ۇنەمدەۋگە كوپ كومەك. ەڭ باستىسى, ادامدارعا قولايلى. ءبىزدىڭ وسى تاجىريبەمىز قازاق مەديتسينالىق ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتىن ايماقتاندىرۋ مودەلىنىڭ پروتوتيپىنە اينالدى. قازىر ەلىمىزدىڭ ون ەكى ايماعىندا وڭىرلىك وكىلدىكتەردى اشتىق, ەلىمىزدىڭ مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ارىپتەستىك تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ «ءبىز بۇگىن – وزىندىك بەت-بەينەسى بار, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن وزىندىك ۇستانىمى بار تابىستى مەملەكەتپىز», دەپ اتاپ وتكەندەي, قازىرگى تاڭدا قازاق ەلىن الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى تانيدى, مويىندايدى, ەلدە جۇرگىزىلىپ وتىرعان سىندارلى ساياساتقا وتە جوعارى باعا بەرەدى. وسىنداي ەل مەرەيىن ارتتىراتىن وقيعالارعا ءوزىمىز شەتەلدەردە ءجيى كۋا بولامىز. اتاپ ايتار بولساق, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەۋروپا بيۋروسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 2013 جىلعى 16-17 جەلتوقساندا ۋترەحت قالاسىندا (نيدەرلاند) وتكەن «بەلسەندى جانە سالاۋاتتى قارتتىق سالاسىنداعى ۇلتتىق ساياسات ماسەلەلەرى» ماجىلىسىنە قاتىسىپ, الەمنىڭ وتىز ءتورت ەلىنىڭ عالىمدارى باس قوسقان كەلەلى وتىرىستا پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالار اراسىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتىنان بايانداما جاساپ, ءماجىلىستىڭ وتىرىسىنا توراعالىق ەتكەن بولاتىنمىن. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن سايكەس كەلگەن حالىقارالىق جيىن دەلەگاتتارى قازاقستان حالقىن تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ نۇرلى بولاشاققا باستاعان سۇڭعىلا ساياساتىن, رەسپۋبليكانىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن ايرىقشا اتاپ ءوتىپ, قۇتتىقتادى.
«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ «اتقارىلعان ءىس از ەمەس, بىرگە جالعاستىرامىز!» – دەگەن قاناتتى ءسوزى قازىرگى قازاقستان قوعامىنا وتە ءدال ايتىلعان تۇجىرىم. وقۋ وردامىزدا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ مۇشەلەرىنىڭ سانىن ارتتىرۋعا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە, الداعى ۋاقىتتا پارتيا مۇشەلەرىنىڭ سانىن 60-تان 200-گە دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ەلىمىزدە وسى ۋاقىتقا دەيىن اتقارىلعان جۇمىستارعا, جەتكەن جەتىستىكتەرگە, قازىرگى الەمدىك ىنتىماقتاستىق پەن جاھاندانۋ تۇرعىسىنان جاڭاشا كەلىپ, جاڭا زامان, جاڭا قازاقستان تالاپتارىنا ساي قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ كەز كەلگەن سالاسىندا, ونىڭ ىشىندە مەديتسينالىق ءبىلىم بەرۋ مەن ۇزدىكسىز كاسىپتىك دامۋدا ۇلكەن بيىكتەر مەجەسىنەن كورىنۋگە ايانباي ەڭبەك ەتۋگە بارلىق مۇمكىندىكتەر جاسالىپ وتىر. حالقىمىزدا «ارمان اداستىرمايدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى اياسىندا, قازاق مەديتسينالىق ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دە الەمنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن تەڭەسەتىن كۇندەرى دە الىس ەمەس.
قازىر الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالار ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ءجۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەدى. ءبىزدىڭ ەل كوپ جۇرتتىڭ باسىنا كەلگەن ناۋبەتتەردەن اينالىپ ءوتتى. قاتە جولعا تۇسكەن جوق. توقسانىنشى جىلداردىڭ قيىندىعىنان, ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ اقشا ايىرباستالعان كەزەڭدەرىنەن, ودان كەيىنگى حالىق تابيعي اپات كۇتكەن ۇرەيلى ۋاقىتتاردان دا امان-ەسەن, ساۋاتتى شىعا ءبىلدى. ەڭ قيىن, ۇمىتىنەن كۇدىگى باسىم جىلدار ارتتا قالدى. قانشا مەملەكەتتەر الماعايىپ ساتتەردەن اسا الماعانى بارىمىزگە ايان. ەلى سەنگەن ەلباسى قازاق ەلىن جاڭا اسۋلاردان ءالى دە الىپ وتە بەرەدى دەپ سەنەمىن.
عالىمجان توعىزباەۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاق مەديتسينالىق ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى.
الماتى.