ەلىمىزدەگى تۇرعىنجاي قۇرىلىسىنىڭ قارقىنى ايتارلىقتاي. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ اقپارىنا قاراعاندا, بىلتىر كەيىنگى ون جىلدىڭ ىشىندەگى رەكوردىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزىلىپ, جالپى كولەمى 17,5 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلگەن. سوعان قاراماستان, باسپانا كەزەگىندە تۇرعان ازاماتتار سانى ءالى دە كوپ.
قازىرگى تاڭدا 4,5 ملن وتانداسىمىز, ونىڭ ىشىندە 1,3 ملن جاس ادام پاتەرگە مۇقتاج. قۇرىلىس كومپانيالارى ۋادە ەتكەن تۇرعىنجايعا ۋاقتىلى قول جەتكىزە الماي, جانايقايى شىعىپ جۇرگەن ۇلەسكەرلەر دە بار. وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى «ادىلەتتى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ارقايسىمىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا الداعى 7 جىلدىڭ ىشىندە 111 ملن شارشى مەتر, ياعني ءار جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 15,7 ملن شارشى مەتردەن استام تۇرعىنجاي سالۋ, ۇلەستىك قاتىسۋى بار پروبلەمالى ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ, 40 مىڭعا جۋىق اپاتتى جانە توزعان تۇرعىن ءۇي يەسىن جاڭا ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, يپوتەكالىق نەسيەلەندىرۋدى جالعاستىرۋ مىندەتتەرىن العا قويعانى بەلگىلى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت بىلتىر «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا ەنگىزگەن ەدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ونى ۇزاق تالقىلاپ قابىلدادى. قازىر بۇل زاڭنامالىق قۇجاتتى سەنات دەپۋتاتتارى قاراپ جاتىر.
اتالعان زاڭ جوباسىندا كوزدەلگەن ەلەۋلى رەفورما – «وتباسى بانك» تولىققاندى دامۋ ينستيتۋتىنا اينالدىرىلىپ, وعان مۇقتاج ازاماتتاردى ەسەپكە قويۋ, تۇرعىنجايدى ءبولۋ فۋنكتسيالارى بەرىلەتىندىگى. بۇل ىسپەن وسىعان دەيىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اينالىسىپ كەلدى. ەندى ولاردىڭ مىندەتى – تۇرعىن ۇيلەر سالۋ, ساتىپ الۋ عانا بولماقشى.
سونداي-اق زاڭ جوباسىندا ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قوسىمشا شارالارى دا قاراستىرىلعان. ناقتى ايتساق, اسكەري قىزمەت اتقارۋ, قۇقىقتىق ءتارتىپتى قورعاۋ كەزىندە, سونداي-اق ادام ءومىرىن قۇتقارۋ كەزىندە قازا تاپقان ادامداردىڭ وتباسىلارىن ءبىر جىلدان كەشىكتىرمەي تۇرعىنجايمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى جاڭا نورما ەنگىزىلىپ وتىر. تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭاشىلدىق – ازاماتتارعا بۇرىن ساتىپ الۋ قۇقىعىسىز جالعا العان تۇرعىنجايلارىن جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعى بەرىلەتىندىگى. قازىر مۇنداي پاتەرلەردە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا جاتقىزىلعان 51 مىڭ ادام تۇرىپ جاتىر. ءتيىستى زاڭ نورماسى قابىلدانسا, ولار جالعا العان باسپاناسىن قالدىق قۇنىمەن ساتىپ الاتىن بولادى. بۇدان بولەك, اپاتتى دەپ تانىلعان جالعىز باسپاناسىنىڭ ورنىنا بەرىلگەن تۇرعىنجايدى دا جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعى بەرىلمەكشى. ونى 1,6 مىڭنان استام ازامات پايدالانا الادى.
تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ اتالعان زاڭ جوباسىن قابىلداۋمەن اياقتالمايتىن سىڭايلى. سەبەبى, بۇل سالادا تۇپكىلىكتى شەشىمىن تاپپاعان ءتۇيىندى ماسەلەلەر ءالى دە جەتەرلىك. بۇعان جۋىردا ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرگۇل تاۋدىڭ ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى قانات شارلاپاەۆقا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالى ايعاق.
«2023 جىلى قازاقستانداعى ۇلەستىك قۇرىلىستىڭ كولەڭكەلى نارىعىنىڭ ۇلەسى شامامەن 70 پايىزداي بولدى. مىڭداعان سالىمشى قاشان بىتەتىنى بەلگىسىز قۇرىلىستىڭ ازابىن تارتىپ ءجۇر. بۇعان ءبىر مىسال – الماتى وبلىسىنداعى ەكى جىلدان بەرى جاڭا پاتەرلەرىنە كىرە الماي جۇرگەن 200 وتباسىنىڭ داۋ-دامايى. وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن قۇرىلىس سالاسىنا «ەسكروۋ-شوت» ۇعىمىن ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. نەگىزى, ول ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىنا جات ۇعىم ەمەس. الايدا بۇل تەتىك تەك «تولەمدەر جانە تولەم جۇيەلەرى تۋرالى» زاڭ اياسىندا عانا قولدانىلىپ كەلەدى. ەگەر ونى تۇرعىنجاي قۇرىلىسى سالاسىنا قولداناتىن بولساق, سالىمشىلاردىڭ قاراجاتى قۇرىلىس كومپانياسى نىساندى پايدالانۋعا بەرگەنگە دەيىن ارنايى ەسكروۋ-شوتتا ساقتالاتىن بولادى. قۇرىلىس كومپانياسى شارتتى مىندەتتەمەسىن ورىنداماعان جاعدايدا سالىمشى اقشاسىن قايتارىپ الا الادى», دەدى دەپۋتات.
ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى يران شارحان وعان بەرگەن رەسمي جاۋابىندا «ەسكروۋ-شوت» تەتىگىن ەنگىزۋ مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەگجەي-تەگجەيلى پىسىقتاۋىن تالاپ ەتەتىندىكتەن, مينيسترلىك ۇلتتىق بانككە, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە, قارجى مينيسترلىگىنە ءوز ۇستانىمدارىن بەرۋ تۋرالى حات جولداعانىن حابارلاپتى. سونىمەن قاتار ي.شارحان: «ەسكروۋ-شوتتى پايدالانۋ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نارىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى, كەيىن باستاپقى نارىقتا جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋ تاۋەكەلدەرى پايدا بولۋى مۇمكىن. بۇل ۇلەستىك قۇرىلىستىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى, ساتىپ الۋ قابىلەتىنە تەرىس اسەر ەتەدى», دەگەن ۇستانىمىن دا ءبىلدىرىپتى.
سالا باسشىلىعىنىڭ تۇرعىنجاي قۇرىلىسىنىڭ قارقىنىن تومەندەتىپ الماۋدى ويلايتىنىن تۇسىنۋگە بولادى. الايدا ەسكروۋ-شوتتى قولدانۋ مىڭداعان ۇلەسكەردىڭ مۇددەسىن قورعايتىندىعىن, ناتيجەسىندە قوعامداعى ءبىر نارازىلىق وشاعى جويىلاتىندىعىن دا ەسكەرگەن ءجون.
ن.تاۋ كوتەرگەن كەلەسى ماسەلە – وتانداستارىمىز اۋەلى تۇرعىنجاي ساتىپ الۋعا ءبىر نەسيە السا, ودان كەيىن سول باسپاناسىن ارلەۋگە تاعى دا قارىزداناتىندىعى. ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا دەپۋتات كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى تولىقتاي دايىن ەتكەننەن كەيىن عانا پايدالانۋعا بەرۋدى ۇسىندى. مۇنداي تاجىريبە اۋستريا, گەرمانيا, فرانتسيا سياقتى ەلدەردە قولدانىلادى. وسى ۇسىنىسقا وراي ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بيىل وتباسى بانكى ىسكە قوسقان «وتاۋ» جانە «ناۋرىز» يپوتەكالىق باعدارلامالارى بويىنشا بەرىلەتىن نەسيەنىڭ نىسانالى ماقساتى – ءبىر بانكتىك قارىز شارتى اياسىندا باستاپقى تۇرعىنجايدى ساتىپ الۋ جانە جوندەۋ ەكەندىگىن مالىمدەپتى. ولاردى ىسكە اسىرۋعا مەملەكەت قازىناسىنان بولىنگەن قاراجاتتىڭ جالپى سوماسى – 450 ملرد تەڭگە. ارينە, اتالعان باعدارلامالاردىڭ باسپاناعا مۇقتاج جاندارعا قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن ۋاقىت كورسەتەدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە 2 ميلليوننان استام ازامات پاتەر جالداپ تۇرىپ جاتقانىن, ولاردىڭ ءبىرازى ستۋدەنتتەر ەكەنىن ايتا كەلىپ, شارىقتاپ بارا جاتقان جالداۋ باعاسىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدى دە ۇسىنعان. بۇل ءۇشىن پاتەرلەردى جالعا بەرۋدىڭ شەكتى باعاسىن بەلگىلەۋ, جالعا بەرۋشىلەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمىن قۇرۋ, جالعا الۋ جانە بەرۋ شارتىنىڭ تيپتىك جوباسىن بەكىتۋ قاجەت. بۇل ۇسىنىسقا بايلانىستى ي.شارحان قازىر حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان وسال توپتارىنا تۇرعىنجايدى جالعا الۋ اقىسىنىڭ 50 پايىزى مولشەرىندە سۋبسيديا تولەۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن, ال جەكە تۇرعىنجايدى جالعا بەرۋ نارىعىن رەتتەۋ مينيسترلىكتىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايتىنىن ايتىپتى. شىنتۋايتىندا, وسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنا يە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ وزدەرى تارقاتا الادى.
تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – كەيبىر قۇرىلىس كومپانيالارى «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى» زاڭدى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن تۇرعىنجايدى ساتىپ الۋدىڭ الدىن الا شارتتارىن جاساساتىندىعى. بۇدان قازىر 6800-گە جۋىق ۇلەسكەر زارداپ شەگىپ ءجۇر. دەپۋتات ن.تاۋ اتالعان شارتتى جاساسۋعا تىيىم سالۋدى ۇسىنعان-دى. وعان دەن قويعان ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى قازىرگى ۋاقىتتا ماجىلىستە قارالىپ جاتقان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قۇرىلىس سالاسىن جەتىلدىرۋ جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى اياسىندا تۇرعىنجايدى الدىن الا ساتىپ الۋ, ياعني برونداۋ (رەزەرۆتەۋ) شارتتارىن جاساسۋعا تىيىم سالۋ كوزدەلىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى.
سونىمەن, تۇرعىنجاي قۇرىلىسى سالاسىندا قوردالانىپ قالعان كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ شەشىمدەرىن تابۋ ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ ۇستانىمىنا دا بايلانىستى. پارلامەنتتىڭ ىقپالى قانشالىقتى ەكەنى دە سودان بايقالادى.