تۇراقتى دامۋدىڭ تۋرا جولى

يندۋستريالاندىرۋ ءىس ۇستىندە

«ىزدەگەن سايىن تابىلىپ, يگەرگەن سايىن كوبەيە بەرەتىن ءبىر عانا قازىنا – بۇل يندۋستريا مەن يننوۆاتسيا», دەدى ەلباسى. تۇسىنگەن ادامعا تەرەڭنەن تۇجىرىمدالعان ءتۇيىن. جەر قويناۋىنا مەندەلەەۆ كەستەسىندە كەلتىرىلگەن قازبا بايلىعىنىڭ بارلىعىن دەرلىك جيناعان ۇلى دالانىڭ ءتول يەسى قازاقستان ءۇشىن يندۋستريالىق دەرجاۆاعا اينالۋدى تاعدىردىڭ ءوزى جازعان سياقتى. مىنە, سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسى ەلدى جاپپاي يندۋستريالاندىرۋ جولىن تاڭداپ, بۇكىل الەم ەكونوميكاسىن تۇرالاتقان جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس داۋىرلەپ تۇرعان كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ايقىنداپ, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ء(ۇيدمب) بەلگىلەدى. بۇل ستراتەگيالىق باعدارلامانى يندۋستريالىق دامۋدىڭ ەكى بەسجىلدىق جوسپارى بويىنشا جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن بولاتىن. ۋاقىت – قۇدىرەت. ءبىز ءۇيد باعدار­لاماسىنىڭ العاشقى بەسجىل­دىعىنىڭ ناتيجەلەرىن قورىتىندىلاۋ كۇنىنىڭ دە كۋاسى بولدىق. «يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ العاشقى بەسجىل­دىعىنىڭ ناتيجەلەرىن كورىپ وتىر­سىزدار. قانشاما مىڭ جۇمىس ورىن­دارى اشىلدى. سونىڭ ىشىندە ول جۇمىستار قانداي دەسەڭىزشى؟ ماسەلەن, تەپلوۆوز قۇراستىراتىن ەڭبەك­تىڭ ونىمدىلىگى 100 مىڭ دوللار بولسا, كەتپەنمەن جۇمىس ىستەي­تىننىڭ ونىمدىلىگى – 5 دوللار. ايىر­ماشىلىق قانداي, جالاقىسى قانداي؟! سوندىقتان دا ءبىز جاڭا ەل بولامىز, جاڭا جۇمىس ورنىن اشامىز دەگەندە وسى باعىتتى ايتقان بولاتىنبىز», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يندۋس­تريالاندىرۋ كۇنى اياسىندا وتكەن جالپىۇلتتىق تەلەكوپىر بارىسىندا سويلەگەن سوزىندە. ءيا, كۇنى كەشە تاريح قويناۋى­نا اتتانعان 2014 جىل يندۋستريا­لان­دىرۋ باعدارلاماسى العاشقى بەسجىلدىعىنىڭ قورىتىندى جىلى بولاتىن. يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى بەسجىلدىعىندا بيىك اسۋلار الىندى. ەڭ باستىسى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ەل ەكونوميكاسىندا مۇلدە جاڭا باعىتتار ومىرگە كەلدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل – اۆتوموبيل ونەركاسىبى, تەمىرجول ماشينا جاساۋ سالاسى, جەراستى سيرەك مەتالدار ءوندىرىسى, مەديتسينالىق تەحنيكالار مەن جابدىقتار شىعارۋ ءوندىرىسى, تىكۇشاقتار جاساۋ, كۇن جانە جەل ەنەرگەتيكاسى سالالارى. يندۋستريالاندىرۋ ءۇردىسى ەل ەكونو­ميكاسىنا شىنايى يننوۆا­تسيالىق بەتبۇرىستار اكەلدى. ماسەلەن, كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنىن­دە بۇعان دەيىن تەك ءبۇرى بار تيتان عانا شىعارىلىپ كەلسە, ەندى تيتان قۇيمالارى (6 مىڭ توننا) مەن سلياب­تارىن وندىرە باستادىق. بۇگىندە «Airbus» جابدىقتارىنىڭ 15 پايىزى قازاقستاندىق تيتانمەن شىعارىلادى. جالپى العاندا, كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنىندە 1,5 ميلليون توننا بولات قۇيمالارىن تەرەڭدەتە وڭدەۋ قولعا الىندى. وسى ۋاقىت ىشىندە سورتتى پروكات شىعارۋ 6 ەسە (107 مىڭ توننادان 600 مىڭ تونناعا دەيىن), قۇبىر شىعارۋ 3 ەسە (109 مىڭ توننادان 350 مىڭ تونناعا دەيىن) ارتتىرىلدى. سونىمەن بىرگە, بولات ءوندىرىسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى دە قارقىندى جولعا قويىلدى. ءبىرىنشى بەسجىلدىقتا 250 مىڭ توننا العاشقى قازاقستاندىق قالايى شىعارۋ جۇزەگە اسىرىلدى. ونىڭ 30 مىڭ تونناسى تەرەڭدەتىلگەن قايتا وڭدەۋدەن وتكىزىلدى. وسى جىلدار ىشىندە وڭدەلمەگەن التىن ءوندىرۋ 18 توننادان 47 تونناعا دەيىن ءوستى. حيميا ونەركاسىبى شىعارىلاتىن ونىمدەر ءتۇرىن كوبەيتتى. بۇگىندە قازاقستاندىق حيميا ونەركاسىبى حالىقارالىق رىنوكتا ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الۋدا. قازىر وتاندىق حيميا ونەركاسىبىندە سۇيىق اممياك, ونىڭ ەرىتىندىسى, پوليمەر ونىمدەرى, پوليەتيلەن قاپشىقتار, گەربيتسيدتەر, ناتري ءتسيانيدى, بەنزول, پاراكسيلول, ۇنتاقتالعان پوليپروپيلەن جانە باسقا ونىمدەر شىعارىلا باستادى. «قازازوت» اق وسى مەرزىمدە 200 مىڭ توننا اممياك, 280 مىڭ توننا امموني نيتراتىن شىعاردى. سونى­مەن بىرگە, كاۋستيكالىق ونىمدەر شىعارۋ ءوندىرىسى قۇرىلىپ, قارقىندى جۇمىس ىستەۋدە. اتاپ ايتقاندا, 30 مىڭ توننا كاۋستيكالىق سودا, 26 مىڭ توننا سۇيىق حلور, 45 مىڭ توننا تۇز قىشقىلى شىعارىلدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى بەسجىلدىعى وتاندىق ماشينا جاساۋ ونەركاسىبىنىڭ قۋاتتى وركەندەۋ جىلى بولدى. ەلىمىزدە ەلەكتروۆوز جانە تەپلوۆوز شىعارۋ, جۇك جانە جولاۋشىلار ۆاگوندارىن جاساۋ جۇمىسى جولعا قويىلدى. «قازاقستاندا جاسالعان» بەلگىسىمەن اۆتوبۋستار, تراكتورلار, جەڭىل جانە جۇك اۆتوموبيلدەرى شىعارىلۋدا. 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 2013 جىلى جۇك ۆاگوندارىن شىعارۋ 10 ەسە, جەڭىل اۆتوكولىكتەر شىعارۋ 12 ەسە ارتتى. ەلىمىزدە يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا تىڭنان تۇرەن سالعانداي, جان-جاقتى ورىستەتىلگەن فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبى بولدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل سالادا كومپيۋ­تەر­لىك توموگرافيا, ءبىر رەتتىك پاي­دالانىستاعى شپريتستەر شىعارۋمەن قاتار, ءدارى-دارمەكتىڭ جاڭا تۇرلەرىن ءوندىرۋ قولعا الىندى. ءدارى-دارمەكتىڭ تۇرلەرى 500 بىرلىككە ارتتىرىلىپ, انتيبيوتيكتەر شىعارۋ 4 ەسە ءوستى. مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىل­عى جەلتوقسان ايىندا وتكەن يندۋستريالاندىرۋ كۇنى اياسىنداعى جالپىۇلتتىق تەلەكوپىردە سويلەگەن سوزىندە «يندۋستريالاندىرۋدىڭ بەسجىلدىعىندا وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى 2 ەسەگە ارتتى. قازىر ءبىز قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 80 پايىزىن ءوزىمىز شىعارىپ كەلەمىز. ال ءبىز وسى جۇمىستى قولعا العاندا ول كورسەتكىش بار-جوعى 15 پايىز عانا ەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى. تسەمەنت شىعارۋ 3,6 ميلليون توننادان 7 ميلليون تونناعا دەيىن ۇلعايتىلىپ, ەلىمىز العاش رەت بۇل ماڭىزدى قۇرىلىس ماتەريالىمەن ءوزىن ءوزى تولىق قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە, جىلۋ ساقتايتىن ماتەريالدار ءوندىرۋ 11 مىڭ توننادان 51 مىڭ تونناعا دەيىن, پلاستيك قۇبىرلار شىعارۋ 57 مىڭ توننادان 116 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىرىلدى. ەل ەكونوميكاسى قارقىندى دامىعان سايىن قۋات كوزدەرىنە دەگەن سۇرانىس تا ەسەلەي ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان قازىرگى كۇندە ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. قۋات ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيانى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى, اسىرەسە, ونەر­كاسىپ ورىندارىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە بولۋى كەرەك. سەبەبى, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 70 پا­يىزدان استامىن ونەركاسىپ ورىن­دارى تۇتىنسا, 20 پايىزىن عانا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىعى تۇتىنادى. ەندەشە, يندۋس­تريا­لاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ءتيىم­دىلىگى دە, ەل ەكونوميكاسىن ىلگەرى­لەتۋدەگى ىقپالى دا مول بولۋى ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدى دە ۇقىپتى پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور. يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى جاھاندىق ەكونو­ميكانىڭ تاعى دا تەرەڭ تىعى­رىققا تاپ بولعان الماعايىپ جاع­دايىنا تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. قۋاتتى كور­شىلەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ءوزى رەتسەسسياعا ۇشىراۋ قاۋپى الدىندا تۇر. مىنە, وسىنداي سىندارلى كەزەڭدە قازاقستان ەكونوميكاسى سوڭعى جىلدارى جيناقتالعان ءتاجى­ري­بەنى ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, يندۋستريالاندىرۋ قۋاتىن ەسەلەي تۇسپەك. بۇل رەتتە بارشا قازاق­ستاندىقتارعا ەلباسىنىڭ: «تۇراقتى دامۋ دەگەن بىزگە جوعارىدان بىرەۋ سالىپ بەرگەن بۇلدىرسىز داڭعىل جول ەمەس. ەشكىمنىڭ بىزگە سىيلىعى ەمەس. ءارتۇرلى كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتار كەزدەسىپ وتىرۋى زاڭدىلىق. ءومىر سولاي. ءومىر – كۇرەس. ءومىر – باسەكە. ءار ادامعا, ءار ەلگە, ءار مەملەكەتكە جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن سول كۇرەستەردە جەڭۋ قاجەت», دەگەن ءسوزى جىگەر بەرىپ, جاڭا جەتىستىكتەرگە جۇمىلدىرا بەرمەك. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».

بولاشاعى زور زاۋىت

ميانىڭ تامىرىندا مىڭ دا ءبىر داۋا بار دەلىنەدى. قۇمداۋىت جەردە وسەتىن وسى وسىمدىكتىڭ اينالاسىندا سوڭعى جىلدارى ءبىرشاما شۋ بولدى. قۇمنىڭ اراسىنداعى قىلتيعان ميانىڭ بارلىعىن قاسكوزدەر قوپارىپ, تامىرىن قىتاي اسىرىپ جاتىر دەگەن اڭگىمە الدەنەشە رەت ايتىلدى. تاقىر جەردەن تيىن تابۋدى ويلايتىن ادامعا مىنا نارىق دەيتىن زامان جاقسى بولدى عوي. تابيعاتتىڭ ءوزى جاراتقان دۇنيەنى تىپ-تيپىل ەتىپ, زالالىنا قاراماي, وبالىنا باس اۋىرتپاي, قوپارا بەرەدى. باستىسى, قالتاسى تولسا بولعانى. مۇنداي جابايى بيزنەستى قالاي توقتاتۋعا بولادى؟ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باسشىلىعى مۇنىڭ شەشىمىن تاپقانداي. جالاعاش اۋدانىندا ميا ءوسىرۋ جانە تامىرىن وڭدەۋ زاۋىتى اشىلدى. بۇل – الداعى ۋاقىتتا ەرىنبەگەننىڭ بارلىعى ميانىڭ تامىرىن شاۋ­ىپ, جەردىڭ استاڭ-كەستەڭىن شى­عارماۋىنىڭ باستى جولى. سونىمەن قاتار, ادامدارعا جاڭا جۇمىس كوزى. جالپى قۇنى 2402,0 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن «بيس-گرۋپپ» جشس-ءنىڭ «قىزىل ميا ءوسىرۋ جانە تامىرىن وڭدەۋ» ينۆەستيتسيالىق جوباسى الداعى ۋاقىتتا 156 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىماق. بۇدان بولەك, 500 ادام ماۋسىمدىق جۇمىس ىستەيتىن بولادى. جوبا تولىق ىسكە قوسىلعان جاعدايدا جىلىنا 6000 توننا ميا تامىرى وڭدەلىپ, ميا وسىمدىگىنىڭ ەكستراكتىسى, ونىڭ كرەمى, گليتسيريزين قىشقىلىنىڭ ۇنتاعى, پوليساحاريد, فلاۆونويد سەكىلدى 5 ءتۇرلى كومپونەنت الىنادى. «بۇل زاۋىت – رەسپۋبليكا كولە­مىن­دە تەڭدەسى جوق ءوندىرىس ورنى. اي­ماق ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ ءارى ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ. زاۋىتقا قاجەتتى شيكىزات وڭىردە جەتكى­لىكتى. قازىردىڭ وزىندە 27 شارۋا­شى­لىقپەن كەلىسىم جاسالعان. بۇعان قوسا, «بيس-گرۋپپ» سەرىكتەستىگى 10 مىڭ گەكتار جەرگە ميا تامىرىن ەكتى. جالپى, وبلىستا 80 مىڭ گەكتار القاپتا قىزىل ميا قورى بار. قىزىل ميا مەن ونىڭ تامىرىندا گليكوزيد, ساحاروزا, ەفير مايى, ورگانيكالىق قىشقىلدار, مينەرالدى تۇزدار بار. وسى قاسيەتتەرىنە بايلانىستى ولار مەديتسينادا, تاماق ونەركاسىبىندە قولدانىلادى. قىزىل ميا­نىڭ تامىرى بىرنەشە اۋرۋعا ەم, دەرتكە داۋا ەكەندىگى الدەقاشان دالەلدەنگەن. سوندىقتان بۇل كاسىپورىننىڭ بولاشاعى زور. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان». قىزىلوردا وبلىسى.