ەل حالقىنا جولداۋىندا قر پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنە بىرتىندەپ كوشۋى تۋرالى پايىم-كوزقاراسىن مالىمدەي وتىرىپ, مەملەكەت پەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ فۋنكتسيالارىن ءتيىمدى اجىراتۋ, ول جۇيەنىڭ ازاماتتاردىڭ ءوز ەلدى مەكەنىندە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا تىكەلەي قاتىسۋى ءۇشىن بازالىق نەگىز ەكەنىن اتاپ وتكەن ەدى.
مەملەكەت باسشىسى: ء«وز قالاسى, اۋدانى مەن اۋىلىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الۋعا قازاقستاندىقتاردىڭ قاشاندا دايىن ەكەنى انىق. ادامداردى جەتە باعالاماۋعا بولمايدى. ولارعا قولدارىنان كەلەتىن وكىلەتتىكتەردى بەرۋدەن قورىقپاعان ءجون» دەدى.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا سوڭعى 10 جىلدا ەلدەگى قالا حالقىنىڭ ۇلەسى 56,1%-دان 62%-عا دەيىن ءوستى. تالداۋ كورسەتكەندەي, رەسپۋبليكانىڭ 90 قالاسىندا 12,3 ملن. ادام تۇرادى. ونىڭ ىشىندە استانا قالاسىندا – 1,4 ملن, الماتى قالاسىندا – 2,2 ملن. جانە شىمكەنت قالاسىندا – 1,2 ملن ادام.
اۋىلدار بويىنشا كەرى ءۇردىس بايقالادى. اۋىل تۇرعىندارى 43,9%-دان 38,8%-عا دەيىن ازايدى. مىسالى, قازىرگى ۋاقىتتا ەلدە 549 اۋىل بار, ولاردىڭ باسىم بولىگىندە كەمىندە 50-گە جۋىق ادام تۇرادى.
وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەت اۋىلدى قولداۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ءتۇرلى باعدارلامالار, جوبالار قابىلدادى: «ديپلوممەن اۋىلعا», «سەرپىن», «اۋىل – ەل بەسىگى», «اۋىل اماناتى».
تەك «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىنا 2019-2023 جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 524 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ, 1500 ەلدىمەكەندە 5000-نان استام جوبا ىسكە اسىرىلدى. بىراق اۋىلدىڭ زاماناۋي ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا ايتارلىقتاي جاقسارتۋلار بولمادى.
حالىقتىڭ اۋىلدان قالاعا كەتۋىنىڭ باستى سەبەبى – اۋىل ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ بولماۋى جانە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ تومەندىگى, جۇمىس ورىندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, كاسىبي جانە مانساپتىق ءوسۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەكتەۋلەرى.
وڭىرلەردەگى ساپارلار مەن كەزدەسۋلەردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا تالداۋ قر پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستان حالقى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى ەنگىزۋگە بۇرىننان دايىن ەكەندىگى تۋرالى تۇجىرىمدارىن راستايدى.
سونىمەن قاتار قازاقتار رەسەي جاۋلاعانعا دەيىن دە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جاعدايىندا ءومىر سۇرگەن, ال رەسەي يمپەرياسىندا ءالى دە كرەپوستنويلىق قۇقىق بولعان. رەسەي باسقانعا دەيىن دە, ودان كەيىن دە قازاقتىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ىقپالدى بولعانى سونشالىق, ءتىپتى پاتشا شەنەۋنىكتەرى دە ولاردىڭ باسشىلارىمەن (اۋىلناي, بولىس جانە اعا سۇلتاندارمەن) ساناسۋعا ءماجبۇر بولدى. دالا ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ساياسي مادەنيەتىنىڭ دەموكراتيالىق ءتۇرىن قالىپتاستىردى, ول كەيىنىرەك «الاشوردا» باعدارلامالىق قۇجاتتارىندا ايقىن كورىنىس تاپتى.
سوندىقتان قازاق مەنتاليتەتى تاريحي تۇرعىدان جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا دايىن دەۋگە بولادى جانە وعان تاريحي العىشارتتار بار.
دەگەنمەن ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» قر زاڭى قابىلدانبادى.
ناتيجەسىندە «مەملەكەتتىك باسقارۋ» جانە «جەرگىلىكتى باسقارۋ» ۇعىمدارىنىڭ اراسىندا ناقتى ۇعىنىس-ۇيعارىم جوق. ءىس جۇزىندە بۇل جەرگىلىكتى باسقارۋدىڭ الەۋەتىنىڭ تولىق كولەمدە پايدالانىلماۋىنا اكەلەدى.
وسىعان بايلانىستى وكىلدى ورگاندار ء(ماسليحاتتار) مەن اتقارۋشى بيلىك قۇرىلىمدارى (اكىمدىكتەر) اراسىندا سپەتسيفيكالىق قارىم-قاتىناس قالىپتاستى, سونىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ پروبلەمالارىن شەشۋ قيىن. ويتكەنى اعىمداعى ۋاقىتتا اكىمدىكتەردىڭ ماسليحاتتارعا ۇستەمدىگى بايقالىپ, ناقتى بيلىك بيلىكتىڭ اتقارۋشى تارماعىنا تيەسىلى بولىپ تۇر. وكىنىشكە قاراي جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ قىزمەتى كوبىنەسە حالىقتىڭ كوپ بولىگى ءۇشىن نازاردان تىس قالۋدا.
وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءبىز قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس ماسليحاتتارعا بەرىلگەن وكىلەتتىكتەردى نەعۇرلىم بەلسەندى پايدالانۋدى ۇسىنامىز. سوندا ولار وبلىستىڭ, قالانىڭ, اۋداننىڭ جانە اۋىلدىڭ دامۋىنا, بەلگىلى ءبىر پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ باسىمدىلىعىن انىقتاۋعا, بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋعا جانە ت.ب. ەلەۋلى اسەر ەتەتىن ەدى. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ جۇيەسىندە بۇكىل الەمدىك دامۋدىڭ كوپجىلدىق تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەن فۋنكتسيونالدىلىقتى ساقتاۋ ماڭىزدى.
ءبىزدىڭ تالداۋ ناتيجەلەرىمىز كورسەتكەندەي, ءماسليحاتتىڭ وكىلەتتىك كولەمى ەداۋىر كەڭ, دەپۋتاتتار اكىمدىكتەردىڭ قىزمەتىنە ىقپال ەتۋگە قۇقىلى. الايدا ولار بۇل قۇقىققا سيرەك جۇگىنەدى, ال دالىرەك ايتساق, مۇلدەم جۇگىنبەيدى.
سوندىقتان «قازاقستان ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ بىرلەستىگى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى (بۇدان ءارى – رقب) جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ بويىنشا اكىمدىكتەر مەن ءماسليحاتتار اراسىنداعى ارىپتەستىكتىڭ وزىندىك ۇلگىسىن ۇسىنادى.
جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ بويىنشا اكىمدىكتەر مەن ءماسليحاتتار اراسىنداعى ارىپتەستىك مودەلى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى ۇسىنادى. بۇل مودەل جەرگىلىكتى دەڭگەيگە, سونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋدە بىرلەسكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن ءوزارا قولداۋ پرينتسيپىنە نەگىزدەلگەن.
مەملەكەت پەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ اراسىنداعى سەرىكتەستىك مودەلى جەرگىلىكتى اۋماقتاردى بىرلەسىپ دامىتۋعا جانە باسقارۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل ورتاق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ جانە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ كۇش-جىگەرى مەن رەسۋرستارىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ بويىنشا اكىمدىكتەر مەن ءماسليحاتتار اراسىنداعى ارىپتەستىك مودەلى مىناداي قاعيداتتارعا نەگىزدەلۋگە ءتيىس:
- وكىلەتتىكتەردى بەرۋ: مەملەكەت جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى شەشۋ جانە جەرگىلىكتى رەسۋرستاردى باسقارۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر وكىلەتتىكتەر مەن قۇزىرەتتەردى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا بەرەدى.
- قارجىلىق قولداۋ: مەملەكەت ءوزىنىڭ فۋنكتسيالارى مەن مىندەتتەرىن ورىنداۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا قارجىلىق قولداۋ كورسەتەدى.
- كەڭەس بەرۋ جانە ىنتىماقتاستىق: مەملەكەت پەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جەرگىلىكتى دامۋعا قاتىستى شەشىمدەر قابىلداۋ جانە ساياساتتى ازىرلەۋ كەزىندە ءبىر-بىرىمەن ءوزارا ارەكەتتەسەدى جانە ءوزارا كەڭەسىپ وتىرادى.
- اقپارات الماسۋ: مەملەكەت پەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ءىس-شارالاردى ءتيىمدى جوسپارلاۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى قاجەتتىلىكتەر, پروبلەمالار مەن جەتىستىكتەر تۋرالى اقپارات پەن مالىمەتتەرمەن الماسادى.
- باعالاۋ جانە مونيتورينگ: مەملەكەت جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تيىمدىلىگى مەن ماقسات-مىندەتتەرىنە سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى باعدارلامالار مەن جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن باعالاۋ مەن مونيتورينگ جۇرگىزەدى.
بۇل سحەمادا ءبىز اتقارۋشى بيلىك اتىنان بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەر مەن ءماسليحاتتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن كورەمىز. وندا دا مۇندا پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ باس ينسپەكتورلارى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جونىندەگى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ەكى تارماعىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولۋعا ءتيىس.
باس ينسپەكتورلار وزدەرىنىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرى بويىنشا ۇكىمەتكە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جونىندەگى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بىرلەسكەن قىزمەتىنىڭ جاي-كۇيى جانە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ناقتى احۋال تۋرالى بايانداۋعا ءتيىس.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار كوبىنەسە ءوز ەلدىمەكەنىنىڭ نەمەسە ايماعىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ شىنايى ستاتيستيكاسىن بۇرمالاۋعا, دەرەكتەردى اسىرا باعالاۋعا جانە جاسىرۋعا بەيىم. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, دۇرىس ەمەس دەرەكتەر, باسقاشا ايتقاندا, بۇرمالاۋلار جەر-جەردەگى ناقتى جاعدايدى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. مىسالى, ارنايى كوميسسيا قاعاز جۇزىندە عانا بار 2 ملن. ءىرى قارا جانە 3 ملن. استام ۇساق مال باسىن انىقتادى. ءدال وسىنداي فاكتىلەر وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا دا انىقتالدى. بۇل نەگىزىنەن مەملەكەتتىك سۋبسيديالار بولىنگەن «تىركەۋلەر». پرەزيدەنتتىڭ ايتقانىن سوزبە-ءسوز قايتالاساق, «مۇنداي قىلمىستىق تاجىريبەنى توقتاتىپ, ونىمەن اينالىسقانداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ كەرەك».
قازاقستان حالقىنا كەلەتىن بولساق, ول بۇگىندە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى ەنگىزۋ ماسەلەسى بويىنشا ءپاسسيۆتى ۇستانىمعا يە.
الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, مەملەكەتتىڭ دامۋى مەن ءال-اۋقاتى كوبىنەسە ەلدەگى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ دامۋىنا, ونىڭ جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى دەربەستىك دارەجەسىنە بايلانىستى.
اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مەكەندەرىنەن كەتۋى مەن ازايۋ ءۇردىسى كوپتەگەن ەلدەرگە ءتان. بۇل پروبلەمانى ازايتۋ ءۇشىن وسى مەملەكەتتەردىڭ بيلىگى تاراپىنان ءتۇرلى شارالار قابىلدانۋدا.
ەگەر پوستكەڭەستىك ەلدەرگە قارايتىن بولساق, وندا كوبىندە جەرگىلىكتى قوعامداستىقتىڭ الەۋەتىن جانداندىرۋ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ جولىمەن ءجۇرىپ جاتقانىن كورۋگە بولادى
مىسالى, كورشىلەس قىرعىزستاندا ءبىرىنشى كەزەڭدە 1991 جىلى 19 ساۋىردە «قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى, حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەستەرى قۇرىلدى. زاڭ جەرگىلىكتى دەپۋتاتتار كەڭەسىنە ماڭىزدى قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار بەردى. ەكىنشى كەزەڭدە 1996 جىلى قىرعىزستان كونستيتۋتسياسىنا بىرقاتار وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكاداعى جەرگىلىكتى باسقارۋدىڭ ودان ءارى دامۋىنا قاتىستى وزگەرىستەر ورىن الدى. ماسەلەن, جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى كوممۋنالدىق مەنشىككە يەلىك ەتۋ, پايدالانۋ جانە بيلىك ەتۋ قۇقىعىنا يە بولدى.
رەسەي فەدەراتسياسىندا 1995 جىلى «رەسەي فەدەراتسياسىندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ جالپى پرينتسيپتەرى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. فەدەرالدىق زاڭ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ حالىقتىق بيلىكتى جۇزەگە اسىرۋداعى ءرولىن, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق نەگىزدەرىن جانە ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەرىن انىقتاپ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ جالپى پرينتسيپتەرىن بەلگىلەدى. جەرگىلىكتى قوعامداستىق فەدەرالدى زاڭمەن كەپىلدەندىرىلگەن بيۋدجەتتىك تاۋەلسىزدىككە يە بولدى. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى قالىپتاستىرىپ بەكىتەدى جانە ورىندايدى. جوعارى جانە تومەن تۇرعان اۋماقتىق قۇرىلىمدارمەن بيۋدجەتارالىق جانە سالىقتىق قاتىناستار زاڭنامامەن ايقىن بەلگىلەنىپ, قاتاڭ قورعالا باستادى.
وزبەكستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2023 جىلى «ماحاللا ينستيتۋتىنىڭ قوعامداعى ءرولىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋ جانە ونىڭ حالىق پروبلەمالارىن شەشۋدىڭ باستاپقى بۋىنى رەتىندە جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىمەن ازاماتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىس ىستەۋى, ولاردىڭ زاڭدا بەلگىلەنگەن وكىلەتتىكتەردى ىسكە اسىرۋىنا جاردەمدەسۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان كورشى وزبەكستاننىڭ تاجىريبەسى نازار اۋدارارلىق.
وسى جارلىقپەن وزبەكستاننىڭ ماحاللالار قاۋىمداستىعى قۇرىلدى, ونىڭ توراعاسى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ۆيتسە-پرەمەرى دەڭگەيىنە تەڭەستىرىلدى جانە قاۋىمداستىقتىڭ مىندەتتەرى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ماسەلەلەرىن انىقتادى.
جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتىن ءتيىمدى ەنگىزۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى مودەلىن تاڭداۋ ماسەلەسىن شەشۋدەن باستاۋ ءوز-وزىنەن سۇرانىپ تۇر. ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى ۇيىمداستىرۋدىڭ ودان ءارى رەتتەۋشى پرينتسيپتەرى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن دامىتۋعا بايلانىستى بولادى. كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جۇزەگە اسىرۋعا كەپىلدىكتەر نەعۇرلىم ەگجەي-تەگجەيلى رەتتەۋدى, سونداي-اق جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى شەشۋدە جەرگىلىكتى قوعامداستىققا ۇلكەن دەربەستىك بەرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇگىنگى كۇنى بەكىتىلگەن وكىلەتتىكتەر جەرگىلىكتى قوعامداستىق تۇرعىندارىنا ءوز الەۋەتىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
كونستيتۋتسيا بويىنشا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ حالىق توپتارى جيناقى تۇراتىن اۋماقتاردى قامتيتىن جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتاردا تانىلادى. بۇل رەتتە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ حالىقتىڭ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى دەربەس شەشۋىن قامتاماسىز ەتەتىنى جانە ونى حالىق تىكەلەي, سونداي-اق ءماسليحاتتار جانە باسقا دا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى ارقىلى جۇزەگە اسىراتىنى انىقتالدى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋ تاپسىرىلۋى مۇمكىن ەكەندىگى انىقتالدى.
بولاشاق جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى زاڭ ەكى نەگىزگى جانە ءوزارا بايلانىستى ۇعىمداردىڭ مازمۇنىن اشۋى كەرەك. ولار «حالىق توپتارى كومپاكتىلى تۇراتىن اۋماقتار» جانە «جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەر».
جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى ءىس جۇزىندە ەنگىزۋ ماسەلەلەرى ابدەن ءپىستى, الايدا ساپالى زاڭ جوباسى جوق. ەندەشە, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ نەگىزدەرىن قۇرۋ بويىنشا پيلوتتىق جوبانى جۇرگىزۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرۋدى ۇسىنامىز
بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارى بارلىق ەلدىمەكەندەردى تولىعىمەن قامتيتىندىقتان, ءاربىر وكرۋگتە ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىنان سايلانعان مۇشەلەردى (سونىڭ ىشىندە جاستار, ارداگەرلەر, ايەلدەر, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار, كاسىپكەرلەر جانە ت. ب. وكىلدەرى) قامتيتىن وسى وكرۋگتىڭ ءماسليحات دەپۋتاتى باسقاراتىن كەڭەس قۇرۋ ورىندى بولار ەدى.
كەڭەس باسشىلىعىنىڭ سايلانعان ءماسليحات دەپۋتاتىنا جۇكتەلۋى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىن قالىپتاستىرۋدىڭ پيلوتتىق جوباسىن وتكىزۋ نەگىزىنىڭ قيسىندى قادامى بولار ەدى. ويتكەنى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 20-بابىنا سايكەس ءدال وسى ءماسليحات دەپۋتاتى جالپى مەملەكەتتiك مۇددەلەردi ەسكەرە وتىرىپ, تيiستi اكiمشiلiك-اۋماقتىق بولiنiستەگi حالىقتىڭ ەركiن بiلدiرەدi.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 86-بابىنا سايكەس جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندار – جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندار – ءماسليحاتتار ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بولىنىستەگى حالىقتىڭ ەركىن بىلدىرەدى جانە جالپىمەملەكەتتىك مۇددەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ونى ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى شارالاردى بەلگىلەپ, ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن باقىلايدى. ءماسليحاتتاردىڭ قاراۋىنا جەرگىلىكتى اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىم ماسەلەلەرىن شەشۋ جاتادى.
بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى اراسىندا جۇيەلى ءوزارا ءىس-قيمىلدى قالىپتاستىرۋ, ادىستەمەلىك جانە كونسۋلتاتسيالىق كومەك كورسەتۋ, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارىن ەنگىزۋدىڭ پيلوتتىق رەجيمىن جۇرگىزۋ كەزىندە ولاردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ۆەرتيكال جۇيەسى بولماعانى سەبەپتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتى جانىنداعى جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل كەڭەسى, ء«وڭىر» دەپۋتاتتىق توبى, «قازاقستان ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ بىرلەستىگى» رقب جانە جوبانى جۇيەلى سۇيەمەلدەۋ بويىنشا ۇكىمەتتىڭ ءرولى زور.
ارينە, ەڭ ماڭىزدى شارت – حالىق قالاۋلىسى قۇزىرەتتىلىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنىڭ بولۋى. «قازاقستان ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ بىرلەستىگى» رقب قۇرىلعالى بەرى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ قۇزىرەتتىلىك دەڭگەيىن ارتتىرۋ, جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ءتيىمدى قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جانە ءماسليحاتشىلار جۇمىسى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ بويىنشا سىندارلى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋدە. الايدا مۇنىڭ بۇدان دا قارقىنداۋى كەرەكتىگى داۋسىز.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ II رەسپۋبليكالىق فورۋمىندا: ء«ماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ قۇزىرەتتىلىك دەڭگەيىن جوسپارلى تۇردە ارتتىرۋ قاجەت. ءماسليحاتتار – جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىندەگى نەگىزگى ينستيتۋت. سوندىقتان ونىڭ تيىمدىلىگى دەپۋتاتتاردىڭ كاسىبيلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى» دەگەن بولاتىن.
بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار اراسىنداعى جۇيەلى ءوزارا ءىس-قيمىلدى قالىپتاستىرۋ, ادىستەمەلىك جانە كونسۋلتاتسيالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە فيليالدارى بار «قازاقستان ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ بىرلەستىگى» رقب جانىنىنان ادىستەمەلىك ورتالىق قۇرۋدى ۇسىنامىز. بۇل 2005 جىلدان باستاپ ۇيىمدىق جارعىسىنا سايكەس ەلدىڭ جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندارىنىڭ ءتيىمدى دامۋىنا جاردەمدەسۋ, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق نەگىزدى جەتىلدىرۋ بويىنشا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزىپ, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ, مەملەكەت جۇرگىزىپ جاتقان رەفورمالاردى ءتۇسىندىرۋ باسىمدىقتارىن جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان بىرەگەي بىرلەستىكتىڭ جاڭا دامۋ دەڭگەيى بولار ەدى.
ادىستەمەلىك ورتالىق بازاسىندا وتكىزۋدى ۇسىنامىز:
- دەپۋتاتتاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ;
- زاڭداردى جەتىلدىرۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى جيناقتاۋ, ۇسىنىلاتىن تۇزەتۋلەردى بىرلەسىپ تالقىلاۋ;
- قر پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ, سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارىنىڭ, ءوڭىردى دامىتۋ بويىنشا قابىلدانعان مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا مونيتورينگ پەن تالداۋ;
ۇكىمەت ءاربىر جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگانىمەن جەكە ديالوگ جۇرگىزە المايدى. بۇل كوپ شىعىن تالاپ ەتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار الىستان پايىمدالاتىندىقتان, بەلگىلى ءبىر ايماقتارعا قاتىستى بۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋعا اكەلۋى مۇمكىن. مۇندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ەركىمەن قۇرىلعان جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ كەڭەسى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ول جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ شوعىرلاندىرىلعان تالاپ پەن پىكىرىن ءبىلدىرۋى كەرەك. بۇل پىكىر مىندەتتى تۇردە كەڭەستىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ جالپىلانعان پىكىرى بولۋى كەرەك. كەڭەستىڭ باسقارۋ ورگاندارى تەك جەكە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگانى پىكىرىن نەمەسە ودان دا جامانى, باسشىلاردىڭ جەكە پىكىرلەرىن بىلدىرۋىنە جول بەرمەۋى كەرەك. اتالمىش كەڭەس ۇكىمەتتىڭ سەرىكتەسى بولۋ ءۇشىن, وسى شارت ەسكەرىلۋگە ءتيىس. سوندا عانا مەملەكەت جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ كەڭەسىن ديالوگ بويىنشا سەرىكتەس, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى مەن جەرگىلىكتى كەڭەستەردىڭ ۇستانىمىن ءبىلدىرۋشى رەتىندە قابىلدايدى.
ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگى تومەندىگىنىڭ ءتۇپ سەبەبى قازىرگى ۇرپاقتىڭ الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق كوزقاراسىنان. سوندىقتان ولاردىڭ تاراپىنان قوعامدىق ماسەلەلەرگە, ءتىپتى سايلاۋ مەن رەفەرەندۋمعا نەمقۇرايدىلىق ورىن الادى.
ازاماتتاردىڭ پاسسيۆتىلىگىن ولاردىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتاتىن نارسەلەرگە قىزىعۋشىلىق تانىتۋ ارقىلى ەڭسەرۋگە بولادى.
مىسالى, تريگگەرلەردىڭ ءبىرى – جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق (بۇدان ءارى –جقش). ەگەر اۋىلدىق جەرلەردەگى جەرگىلىكتى باسقارۋداعى نەگىزگى ماسەلە حالىقتىڭ مۇددەلەرىن جانە ەڭ الدىمەن جەكە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن بولسا, وندا ونىڭ نەگىزىندە جەرگىلىكتى باسقارۋدىڭ باسقا دا ماسەلەلەرى شەشىلەتىن بولادى.
اۋىل تۇرعىنى قالالىقتارعا قاراعاندا قوسارلانعان ەڭبەك تۇرمىسىن جۇرگىزەدى. ويتكەنى ول تەك وندىرىستە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقپەن دە اينالىسادى. اۋىل وتباسىن باۋ-باقشاسىز, جانۋارلارى مەن قۇستارسىز ەلەستەتۋ قيىن. بىراق بۇگىندە مۇنداي وتباسىلار ءار اۋىلدا بار. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر قاراجات قاجەت.
جەكە اۋلا – بۇل اۋىلدا تىرلىك كەشەتىن وتباسىلار ءومىر سالتىنىڭ ماڭىزدى بولىگى. وندا ادام نە ەگىپ, نە وسىرەم دەسە دە ەركى وزىندە بولىپ, ءوزىن تولىققاندى قوجايىن سەزىنە الادى. جەكە اۋلانى ۇستاۋعا وتباسىنىڭ بارلىق مۇشەلەرى قاتىسادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتىڭ ارقاسىندا اۋىل وتباسىلارى تالاي ناۋبەتتەن امان قالدى. شارۋاشىلىق ارقىلى وندىرگەن ءونىمى ارتىلىپ جاتسا نارىققا شىعارىپ پايدا تابۋعا دا جول اشىق.
سونىمەن قاتار اۋىلدىق وتباسىلارداعى بالالار ەڭبەككە ەرتە ۇيرەنەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل جەكە تۇلعانى دامىتۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سونداي-اق اۋىلدىق وتباسىنىڭ ۇلتتىق رۋحاني, مادەني جانە تۇرمىستىق داستۇرلەردىڭ ۇياسى ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.
تاجىريبە كورسەتكەندەي, ازەلدەن جقش داعدارىس جاعدايلارىندا ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتىپ, ميلليونداعان ادامنىڭ ناپاقا ايىرۋىنا جول اشىپ كەلەدى. ول مىناداي جاعدايلاردا قۇتقارۋشى ءرول وينايدى:
- اۋىل تۇرعىندارى تابىسىنىڭ تومەن دەڭگەيى;
- ازىق-ت ۇلىك باعاسى اۋىل تۇرعىندارى جالاقىسىنان جوعارى بولسا;
- اۋىلدا جۇمىسسىزدىقتىڭ ءوسۋى سالدارىنان جقش ءومىر ءسۇرۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ جالعىز كوزىنە اينالادى.
- اۋىلدىق جەرلەردە ساۋدا مەن قوعامدىق تاماقتاندىرۋدىڭ دامىماۋى.
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2024 جىلعى 1 اقپانداعى جاعداي بويىنشا ءىرى قارا مالدىڭ 47,6% -ى حالىق شارۋاشىلىقتارىندا, 42,2%-ى شارۋا نەمەسە فەرمەر قوجالىقتارىندا جانە جەكە كاسىپكەرلەردە, 10,2%-ى اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىندا بولعان .
وسىلايشا جقش اۋىل حالقىن الەۋمەتتىك قورعاۋ قۇرالى, قوعامداعى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تۇراقتاندىرۋشىسى بولا الادى. ەڭ باستىسى قازاقستاندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى ەنگىزۋدىڭ تريگگەرى بولىپ تابىلادى.
سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى جاعدايلار –ۇيىمداستىرۋشىلىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق جاعدايلار جاساۋ تالاپ ەتىلەدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز مىنالاردى نازار اۋدارعىمىز كەلەدى:
ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورىن قولداۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ازىرلەۋ كەزىندە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار شارۋاشىلىقتىڭ دەربەس نىسانى رەتىندە نازاردان تىس قالادى. ەل ازاماتتارىنىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋىنە بايلانىستى تۋىندايتىن قاتىناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋ جانە «قر ازاماتتارىنىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارى تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇل زاڭدا جەكە كاسىپكەرلىكتى قر جەر كودەكسىندە زاڭنامالىق بەلگىلەنگەن نورمالار شەگىندە جەر ۋچاسكەسىندەگى جەكە قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا قىزمەت ەتەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ جونىندەگى كاسىپكەرلىك ەمەس قىزمەتتىڭ نىسانى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. جقش-عا قاتىستى مەملەكەتتىك جانە وزگە دە قولداۋ جۇرگىزىلۋى ءتيىس, ول ولاردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىنا, مال باسىنا جاعداي جاسايتىن ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋعا, وتكىزۋ (ساۋدا), قايتا وڭدەۋ كووپەراتيۆتەرىن ۇيىمداستىرۋعا جاردەمدەسۋگە, جقش يەلەرى مەن ولاردىڭ جۇمىس ىستەيتىن وتباسى مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالۋى ءتيىس اۋىلدىق جەرلەردە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقپەن اينالىسقان ءتيىمدى. بىراق ول ءۇشىن ەڭبەكقور جانە شارۋاقورلىق ماقساتتا بولۋ كەرەك.ەلىمىزدىڭ جەكەلەگەن وڭىرلەرىندە, مىسالى, جەتىسۋ وبلىسى كوكسۋ اۋدانىنىڭ جارلىوزەك اۋىلدىق وكرۋگىندە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ قولداۋىمەن بەلسەندى ازاماتتاردىڭ باستاماشىل باستامالارىنىڭ جاقسى مىسالدارى بار. اتالعان ەلدى مەكەندە بەسىنشى جىل بويى «وشاق» تۇراقتى دامۋ ورتالىعى قب باستاماسىمەن ەكسپەريمەنت تارتىبىمەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگانى جۇمىس ىستەيدى. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى قوعامداستىق ءوز كۇشتەرىمەن جانە قۇرالدارىمەن اۋدانى 840 شارشى مەتردى قۇرايتىن ءوز عيماراتىن سالدى. وندا ەرەسەكتەر مەن بالالارعا ارنالعان ءتۇرلى ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە ارنالعان جابدىقتالعان اۋديتوريالار بار.
«وشاق» جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگانى رەتىندە 2021 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ ءتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزەدى: كونسۋلتاتسيالار, وقىتۋ, اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋلەر جانە بىرلەسكەن ءىس-شارالار (سەنبىلىك, «ناۋرىز» مەرەكەسى, «مۇعالىمدەر كۇنى» جانە ت.ب.).
الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتار ارنايى دايىندالعان ادامداردىڭ, قاۋىمداستىق ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ نەمەسە قاۋىمداستىق مەنەدجەرلەرىنىڭ كومەگىنسىز دامي المايدى. ولار جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى ءوز بەتىنشە شەشۋ ءۇشىن ادامدارمەن قارىم-قاتىناس ورناتا الادى.
ەلىمىزدە پيلوتتىق رەجيمدە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ نەگىزدەرىن ەنگىزۋ ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىنا سايكەس جۇرگىزىپ جاتقان دەموكراتيالىق رەفورمالاردىڭ قيسىندى جالعاسى بولماق. ونىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا قوعامدا جان-جاقتى تالداۋ مەن تالقىلاۋدان كەيىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» ساپالى زاڭ قابىلداۋعا بولادى.
تولەۋبەك مۇقاشەۆ,
«قازاقستان ءماسليحاتتارى
دەپۋتاتتارىنىڭ بىرلەستىگى» رقب
توراعاسى