ەلىمىزدەگى تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى – قازىرگى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى «1928 جىلى الماتى قالاسىندا العاش رەت «قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى» بولىپ اشىلىپ, 1930 جىلى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى بولىپ وزگەرگەن, 1935 جىلدان اباي ەسىمى بەرىلگەن».
الايدا, وقۋ ورنىنىڭ باستاۋ تاريحى, ونىڭ ءتۇپ-توركىنى ءبىز ايتىپ جۇرگەندەگىدەن تىم ارىدەن, سوناۋ 1918 جىلدان باستاۋ الاتىنىن بۇگىندە جۇرتتىڭ كوپشىلىگى بىلە بەرمەيتىندەي. العاشقى قازاق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ءوسۋ جولى 1918 جىلى تاشكەنتتە باستالعانى تۋرالى 1920-30-جىلداردا تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان اكەم ءورىسباي سمان ۇلىنان جانە ونىڭ دوسى, كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, 1930 جىلدارى تاشكەنتتىڭ ك.ماركس اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنىڭ وقۋ ءىسى مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە جۇرگەن جەرىندە ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنگە ىلىگىپ, ماگادانداعى امۋر وزەنىنىڭ وحوت تەڭىزىنە قۇياتىن ساعاسىنداعى دەكاستري دەگەن جەردە ساياسي تۇتقىندار لاگەرىندە بولعان قالماقان وسپانوۆتان ەستىگەن بولاتىنمىن.
بۇل تۋرالى 1989-90-شى جىلدارى قازاق راديوسىنىڭ «قالامگەر» ادەبي حابارلار رەداكتسياسىنان «ءومىر ساباقتارى», «احمەت جانە مىرجاقىپ» اتتى راديوحابارلاردا ايتىپ, كەيىننەن بۇل ماتەريال «شالقار» گازەتىنىڭ 1990 جىلدىڭ 18 مامىرىنداعى سانىندا ارنايى ماقالا رەتىندە جاريالانىپ ەدى. سول ماقالادا 1920 جىلداردىڭ باسىندا تاشكەنتتەگى قازاق زيالىلارى كوبىنە كازينپروستىڭ (قازاق اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ) ديرەكتورى سەگىزباي ايزۇنوۆتىڭ ۇيىندە ءجيى باس قوسىپ, ۇلتتىق وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ بولاشاعى تۋرالى ۇزاق-ۇزاق وي تولعايتىندارى ايتىلعان بولاتىن. ەستۋىم بويىنشا, ول كەزدە پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرى پەداگوگيكالىق تاجىريبەدەن وتكەندە قازىرگىدەي ءار مەكتەپتى ساعالاپ جۇرمەي, ينستيتۋتتىڭ ۇلگى-تاجىريبە كورسەتۋ مەكتەپتەرىندە بولادى ەكەن. قالماقان وسپانوۆ سەگىزبايدىڭ ءىنىسى ادىشپەن (شىن اتى – ءادىل) 6-7 سىنىپتاردا سوندا بىرگە وقىعانىن, ءبىر پارتادا وتىرعانىن ايتاتىن. كەيىننەن ادەكەڭ قىزىلوردا وبلىستىق حالىق اعارتۋ ءبولىمىن باسقاردى. ول تۇستا ۇلگى-تاجىريبە مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ورىنبور مۇعالىمدەر سەمينارياسىنىڭ تۇلەگى, اقمولا گۋبەرنياسىنداعى ايىرتاۋ ەلدى مەكەنىنىڭ قازاعى ءابدىلدا بايتاسوۆ بولىپتى. قازاق تىلىنەن ەلدوس وماروۆ, ادەبيەتتەن ماعجان جۇماباەۆ ساباق بەرىپتى.
«سول جىلدارى سەگىزباي اعايدىڭ ۇيىنە احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, يسا توقتىباەۆ, قوشكە كەمەڭگەروۆ, حالەل دوسمۇحاممەدوۆ, تەمىربەك جۇرگەنوۆ, يسا قاشقىنباەۆ, سمايىل سادىرمەكوۆ, ىبىرايىم كوتىباروۆ سەكىلدى الاش زيالىلارى ءجيى كەلەتىن, ولاردىڭ ونەگەلى ىستەرى, ءسوز سويلەۋ مانەرى مەن سوزدەرىنىڭ ءماندىلىگى, جاراستى ءازىل-قالجىڭدارى بيىك مادەنيەتتىلىكتى تانىتاتىن ەدى», – دەگەن ەدى ماعان قالماقان وسپانوۆ اعاي ءوز ەستەلىگىندە. «شالقاردا» جاريالانعان ماقالانى وقىعان گۇلنار دۋلاتوۆا, شولپان بايتۇرسىنوۆا اپايلار تەلەفون شالىپ, ريزالىقتارىن بىلدىرگەنى بار.
بۇل تاريحي جايتتاردى سوڭعى جىلدارى سول زامانداردىڭ كورنەكتى وكىلدەرى, كازينپروستىڭ العاشقى ۇستازدارىنىڭ بالالارى, بۇگىندە 90 جاسقا تولىپ وتىرعان قازاقستان عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, اكادەميك شورا شامعالي ۇلى سارىباەۆ پەن كورنەكتى عالىم, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور داۋلەت مۇحامەدجان ۇلى تىنىشباەۆ سىندى زيالى اعالارىمىزدان دا ەستىپ ءجۇرمىز. سونداي-اق, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «مىنە, جاڭالىق!» ايدارىمەن جارىق كورگەن جۋرناليست جاقسىباي سامراتتىڭ «قازاقتىڭ تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى» (29 تامىز, 2007 ج.) اتتى ماقالاسى وي قوزعاۋعا تۇرتكى بولعانىن اتاپ ايتقانىم ورىندى بولار. مۇندايدا ۇلى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «اسپاندا قۇداي, جەردە مۇراعات كۋا» دەگەن ءسوزى ءجيى ەسكە تۇسەدى. مۇنى تاشكەنتتەگى مۇراعات ءمالىمەتتەرى مەن جادىگەرلەرى جيناقتالعان «تاشكەنتتەگى تۇڭعىش قازاق ينستيتۋتى» (پەرۆىي كازاحسكي ينستيتۋت ۆ تاشكەنتە: سبورنيك دوكۋمەنتوۆ ي ماتەريالوۆ) اتتى وزبەكستانداعى قازاق مادەني ورتالىعى تاراپىنان (2005ج.) شىعارىلعان كىتاپ تا ايعاقتايدى. بۇل ەڭبەكتى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەيدۋالى تىلەۋقۇلوۆ باستاعان ءبىر توپ تاشكەنتتىك تاريحشى-عالىمدار قۇراستىرعان. ولار قازاقتىڭ العاشقى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ نەگىزى 1918 جىلى 18 قاراشادا تاشكەنتتە قالانعانىن, ول 1928 جىلى الماتىعا كوشىرىلگەنىن مۇراعات قۇجاتتارى مەن رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, تولىعىمەن دالەلدەيدى. بۇل – قازىرگى قاراشاڭىراق جوعارى وقۋ ورنىمىز – اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاينار باستاۋى ەدى. مۇنى كوپ جۇرت بىلە بەرمەس. ءبىلىم ورداسىنىڭ تاريحىن تەك الماتىداعى كەزەڭىنەن, 1928 جىلدان عانا باستايتىنىمىز سودان شىعار.
مۇنىڭ ەكى ءتۇرلى سەبەبى بولۋى مۇمكىن. ونىڭ ءبىرىنشىسى – 1928 جىلعا دەيىن تاشكەنت قالاسىندا وقۋ ورنىن اشۋعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ بارلىعىن دەرلىك كەڭەس وكىمەتى «حالىق جاۋى» اتاندىرىپ, كوزدەرىن جويىپ جىبەردى. ءتىپتى حالىق ءۇشىن جانىن قيعان اسىلدارىمىزدىڭ ارداقتى اتتارىن دا اتاتپادى. «قىزىل بيلىك» ەل قامى, حالقىنىڭ باقىتتى بولاشاعى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن, ماڭداي تەرىن توككەن سول الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەگى مەن ەسىمدەرىن حالىق جادىنان ءبىرجولاتا ءوشىرۋ ساياساتىن ۇستاندى. جانە سول ماقساتتارىنا جەتۋ جولىندا نەبىر قاراۋلىقتارعا باردى. ماسەلەن, كەڭەس وكىمەتى تاشكەنتتەگى العاشقى قازاق وقۋ ورنىن اشۋعا بەلسەنە اتسالىسقان تۇرار رىسقۇلوۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, تەمىربەك جۇرگەنوۆ سەكىلدى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىمەن قاتار, وسى وقۋ ورنىندا قىزمەت ەتكەن يسا توقتىباەۆ, سەگىزباي ايزۇنوۆ, دالەل سارسەنوۆ, ءابدىلدا بايتاسوۆ, شايحيسلام بەكجانوۆ سياقتى ازاماتتاردى دا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتتى.
ينستيتۋتتىڭ العاشقى ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى – يسا توقتىباەۆ 1933-1936 جىلدارى قۋعىندالىپ, تۇرمەدە وتىرادى. ودان 1936 جىلى ۆ.كۋيبىشەۆتىڭ كومەگىمەن بوساپ شىعادى. 1938 جىلى ەكىنشى رەت قاماۋعا الىنىپ, بۇدان 1947 جىلى ەلگە ازەر ورالادى. ال 1949-1957 جىلدارى ءۇشىنشى رەت ۇستالىپ, كراسنويارسك ولكەسىنە تاعى دا جەر اۋدارىلىپ, ول جاقتان بەرتىندە, 1957 جىلى ارەڭ اقتالىپ كەلەدى. ەلگە ورالعان سوڭ, 1958-1964 جىلداردا قىزىلوردا وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارادى. اعارتۋشىلىعىمەن قوسا تاشكەنت قالالىق دەپۋتاتتار كەڭەسىنىڭ حاتشىسى, حالىق اعارتۋ كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى, تۇركىستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى باسپا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, «اقجول», «شولپان», «ساۋلە», «كوممۋنيست», «سانا», «شانشار» سەكىلدى گازەت-جۋرنالداردىڭ رەداكتورى سىندى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان قايسار قايراتكەر 1967 جىلى جەتپىس ۇشتەن اسقان شاعىندا تۋعان جەرىندە ومىردەن وزادى.
وسىناۋ جوعارى ءبىلىمدى قازاق پەداگوگتارىن دايارلاۋ ءىسىن العاش ۇيىمداستىرعان الاش قايراتكەرلەرىن «الاشورداشىلار» دەپ وزدەرىن دە, جاساعان يگىلىكتى ىستەرىن دە كەيىنگى تولقىنعا جەتكىزبەي ءوشىرىپ جىبەرگەن كەڭەستىك شوۆينيستىك ساياسات ەدى. سونىڭ سالدارىنان بۇگىنگى ۇرپاق قازاق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تاريحى 1918 جىلى تاشكەنتتە باستالاتىنىنان بەيحابار بولىپ قالدى. «قازاقستاندا تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى 1928 جىلى اشىلدى» دەپ, ونىڭ الدىنداعى 10 جىلدى ەسكەرمەي جۇرگەنىمىز دە سوندىقتان.
ايتالىق, «قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىندا»: «قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتى» (اباي اتىنداعى) – قازاقستاندا العاش قۇرىلعان جوعارى وقۋ ورنى. 1928 جىلى الماتىدا تاشكەنت پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان», – دەگەن جالاڭ عانا سىلتەمە-مالىمەت بەرىلسە, ال ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن, 1998 جىلى شىققان «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا بۇل جايت نەگە ەكەنى بەلگىسىز, مۇلدە اۋىزعا الىنبايدى. بۇل, ارينە, تاريح الدىندا ۇلكەن قيانات.
بۇل تاريحتىڭ ايتىلماۋىنا ەكىنشى سەبەپ – ول كەزدە بارلىق بيلىك ورىندارى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى تاشكەنتتە بولىپ, كەڭ بايتاق قازاق جەرىنىڭ زيالىلارىنىڭ ءبارى سوندا شوعىرلانعان بولاتىن. تۇركىستان رەسپۋبليكاسى تاراعاننان كەيىن بۇل تاريح – ءوزبەك تاريحى سياقتانىپ, وزبەكستان مۇراعاتتارىندا قالىپ قويدى. ول كوپ ۋاقىت بويى ىزدەۋسىز, سۇراۋسىز جاتىپ قالدى.
تەك ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا عانا مۇنداي ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قاينار كوزدەرى اشىلىپ, زەرتتەلە باستادى. بۇل تاريحي قۇندىلىقتارعا ءبىز جوعارىدا اتاعان تاشكەنتتەگى نيزامي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بايىرعى ۇستازى, تاريحشى-عالىم, پروفەسسور سەيدۋالى تىلەۋقۇلوۆ اعامىز تۇڭعىش رەت تۇرەن سالدى. ول ءوزىنىڭ ۇلى مەن قىزى – تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى گاۋھاربەك پەن گۇلميرا, وزگە دە تاشكەنتتىك تاريحشى-عالىمداردى جۇمىلدىرىپ, وسى وزەكتى ماسەلەنى زەرتتەپ, جارىققا شىعاردى.
كىتاپتا كەلتىرىلگەن مۇراعات دەرەكتەرىنە قاراعاندا, قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قۇرىلعان تۇركىستان كەڭەستىك اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى (1918-1924 جج.) ايماقتى مەكەندەگەن قازاق, قىرعىز, وزبەك حالىقتارىنا قاجەتتى الەۋمەتتىك-رۋحاني ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ساۋاتىن اشۋ, ول ءۇشىن مامان-مۇعالىمدەر دايارلاۋ جۇمىسىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قولعا الادى. مىنە, ءسويتىپ, تۇركىستان كەڭەستىك اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى القاسىنىڭ شەشىمىمەن 1918 جىلى 12 قاراشادا قازاق جاستارى ءۇشىن ولكەلىك پەداگوگيكالىق كۋرستار اشىلادى.
باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمدەرىن دايارلايتىن كۋرسقا قابىلدانعان 30 تىڭداۋشىعا تاشكەنتتەگى بۇرىنعى كادەت كورپۋسىنىڭ عيماراتى جانە جاتاقحانا ءۇشىن سول كەزدەگى كارل ماركس كوشەسىندەگى 58-ءۇي پايدالانۋعا بەرىلەدى. كۋرس مەڭگەرۋشىسى بولىپ يسا توقتىباەۆ تاعايىندالىپ, سادىق وتەگەنوۆ, حايرەتدين بولعانباەۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, رايحان لاپينا, ەمبەرگەن تابىنباەۆ, جاعىپار لاپين, سارا ەسوۆا, شامعالي سارىباەۆ, سەگىزباي ايزۇنوۆ, قوڭىرقوجا قوجىقوۆ, ءابدىازيز بايسەيىتوۆ مۇعالىمدىك جۇمىسقا قابىلدانادى.
قازاقستان كومسومولىنىڭ العاشقى قايراتكەرى عاني مۇراتباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, اراب-پارسى تىلدەرىنىڭ مامانى, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, پروفەسسور لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ اكەسى – كورنەكتى جۋرناليست, اقىن زيابەك ءرۇستەموۆ, پروفەسسور اۋەلبەك قوڭىراتباەۆتىڭ اعاسى – الىبەك قوڭىراتباەۆ, تۋىسقان قىرعىز حالقىنىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى قاسىم تىنىستانوۆ, بازارقۇل دانياروۆ, ايگىلى قىرعىز جازۋشىسى قاسىمالى بايالينوۆ جانە باسقالار وسى پەداگوگيكالىق كۋرستىڭ العاشقى شاكىرتتەرى بولادى. ءىلياس جانسۇگىروۆ 1928 جىلى جازعان ءومىربايانىندا 1920 جىلى كۇزدە تاشكەنتكە كەلگەنى جايلى ايتىپ: «...ءتاشكەندە العاش قازاق ينستيتۋتى ۇيىمداستىرىلعان جىل ەكەن. ونىڭ جانىنداعى 2 جىلدىق وقىتۋشىلار دايىندايتىن كۋرسقا ءتۇستىم. قازاق انا ءتىلىن, ورىسشا تاڭبانى سوندا وقىدىم. قالالى جەردە, قايناعان وقۋلى-وردالى جەردە ومىرىمدە بولعانىم سول. تەاتردى كورگەنىم سول. كەيىن ءوزىمىز وينادىق. جاناق اقىن بولىپ, كوليزەيدە ولەڭ ايتىپ, بالامەن ايتىستىم... از كۇننەن سوڭ وقي ءجۇرىپ, «اقجول» گازەتىنە كوررەكتور بولىپ كىردىم. مۇراتباي ۇلى عانيدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «جاس الاش» گازەتىن شىعاردىق», – دەپ جازدى.
پەداگوگيكالىق كۋرس 1919 جىلى شىلدەدە ولكەلىك قازاق پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىنە اينالىپ, 1920 جىلدىڭ 1 قازانىنان – 4 نەگىزگى, 3 دايىندىق سىنىبى مەن جانىندا ۇلگى-تاجىريبە مەكتەبى بار جوعارى وقۋ ورنى دارەجەسىندەگى ولكەلىك قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلادى. ركپ (ب) وك ورتا ازيا بيۋروسىنىڭ شەشىمىمەن اشىلعان بۇل ينستيتۋت ءبىرىنشى باسقىشتى مەكتەپتەر ءۇشىن ارناۋلى پەداگوگيكالىق ماماندار دايارلاۋمەن قاتار, ەل اراسىندا مادەني-اعارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋمەن دە اينالىسادى. كەيىنگى وقۋ جىلدارىندا ءبىلىم ورداسى جەتىجىلدىق مەكتەپتەردىڭ جوعارى سىنىپتارى مەن ەكىنشى باسقىش مەكتەپتەرگە مامان-پەداگوگتار دايارلاۋعا كوشەدى. ينستيتۋت جانىنداعى جەتىجىلدىق ۇلگى-تاجىريبە مەكتەبىندە وقۋ قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەدى. ورىس ءتىلى وقۋ ءپانى رەتىندە عانا وقىتىلادى. ال ينستيتۋتتا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن باسقا پاندەر ورىس تىلىندە جۇرگىزىلگەن. ينستيتۋت پەن مەكتەپ شاكىرتتەرى جاتاقحانادان ورىن الىپ, تاماقپەن, ارناۋلى كيىممەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وقۋ ورداسىندا ول جىلدارى س.وتەگەنوۆ, م.تىنىشباەۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, س.قوجانوۆ, ي.توقتىباەۆ, م.جۇماباەۆ, ق.جالەنوۆ, ح.بولعانباەۆ, ە.تابىنباەۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ءى.جانسۇگىروۆ, س.سەيفۋللين, د.ءادىلوۆ, د.سارسەنوۆ, ش.سارىباەۆ, ت.ب. ءدارىس وقىعان. ال ۇلگى-تاجىريبە مەكتەبىن العاش شايحيسلام بەكجانوۆ, كەيىن ءىلياس قابىلوۆ باسقارادى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆ تۇركىستان رەسپۋبليكاسى حالىق كوميسسارلارى ارنايى كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ تۇرعان كەزىندە ينستيتۋتقا تىكەلەي ءوزى قامقورلىق جاساپ, وقۋ ورنى وقىتۋشىلارىن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ ارنايى وكىمىمەن جۇمىسقا قابىلداپ وتىرعانىن مۇراعات قۇجاتتارى دالەلدەيدى. الدا ايتقان قۇجات كىتاپتا 1920 جىلى 17 قىركۇيەكتە اشىلعان ينستيتۋتتا وقۋ سول جىلى 1 قازاننان باستالعانى, وقۋ جىلى باسىندا 224 شاكىرت – سوڭىندا 202, ال 1921 جىلعى وقۋ جىلى باسىندا 221 بولىپ – جىل سوڭىندا 178 شاكىرت قالعانى, وقىتۋشىلار قۇرامى 1920 جىلى دا, 1921 جىلى دا 33 اداممەن قىزمەت ەتكەنى جايلى الىنعان دەرەكتەر وزبەكستاننىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنان كەلتىرىلەدى. سونداي اق, ماسكەۋدە وتەتىن بۇكىلوداقتىق اۋىلشارۋاشىلىق كورمەسىنە قازاقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن ەتنوگرافياسى ءبولىمى بويىنشا ءانشى رەتىندە ينستيتۋت شاكىرتى قۇرمانبەك جانداربەكوۆتى جىبەرۋ تۋرالى 1923 جىلى 11 شىلدەدەگى حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ ۇسىنىسى, وعان قۇرمانبەكتىڭ جازعى دەمالىستان شاقىرىلعانى, سول كورمەگە اراسىندا ءامىر تەمىردىڭ تۇركىستانداعى ازىرەت سۇلتان مەشىتىنە بەرگەن سىيلىق-گراموتاسى, يسا توقتىباەۆتىڭ «تۇركىستاننىڭ گەوگرافيالىق وچەركى», تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ «جەتىسۋ ماسەلەلەرى» اتتى ورىس تىلىندەگى كىتاپتارى مەن وزگە دە 100 شاقتى ءارتۇرلى كىتاپتار, قۇجاتتار, ماتەريالدار جيناعى جىبەرىلگەنى, وسىلاردى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا قازاق عىلىمي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, كازينپروس وقىتۋشىسى ماعجان جۇماباەۆ بەلسەنە قاتىسقانى, ودان ونىڭ ماسكەۋگە وقۋعا كەتكەنى جونىندەگى تاريحي قۇجاتتار كوڭىل اۋدارادى. 1937 جىلى «ۇلتشىل» دەگەن جالامەن قۋدالانعان وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىسى شامعالي سارىباەۆ 1921 جىلى الماتى قالاسىنا اعارتۋ ينستيتۋتىن ۇيىمداستىرۋعا جىبەرىلەدى. سول جىلداردى ەسكە العاندا قارت كازپي-ءدىڭ ۇستازى بىلاي دەپ جازادى: «مەن 1921 جىلى تاشكەنتتەن الماتىعا قاجىم باسىموۆپەن بىرگە قازاق-قىرعىز ينپروسىن (اعارتۋ ينستيتۋتىن – ب.س.) ۇيىمداستىرۋعا كەلدىم. وتانىمىز باسىنان كەشىرگەن ءتۇرلى سوعىستاردىڭ زاردابىنان ەل شارۋاسى قاتتى كۇيزەلىپ, ىشكى-تىسقى سوعىستا نەشە ءتۇرلى اقباندىلاردى جەڭىپ شىقساق تا, ماتەريالدىق جاعىنان وتە ناشار بولدىق. وسىنداي قيىنشىلىق زامانىندا جەتىسۋ وبكومى (جۇبانىش بارىباەۆ) مەن وبليسپولكومىنىڭ (وراز جاندوسوۆ) تىكەلەي جاردەمىنىڭ ارقاسىندا ەلدەن ازىق-ت ۇلىك جيناپ, الماتى قالاسىندا جەتىسۋ قازاق-قىرعىزدارى ءۇشىن ينپروس اشتىق. بۇل – ءوز الدىنا ايتىلاتىن اعارتۋ مايدانىنداعى ەلەۋلى اڭگىمەلەردىڭ ءبىرى» («تەرمە», №1, 1925 ج.).
تاشكەنتتە الدىمەن ولكەلىك كۋرس, ودان پەدۋچيليششە, سوڭىنان كازينپروس بولىپ اشىلعان بۇل ينستيتۋتتا 1922 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنان باستاپ قىزىلوردا قازاعى سەگىزباي ايزۇنوۆ, 1925 جىلدىڭ 23 مامىرىنان 1926 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى زايسان جەرىنىڭ پەرزەنتى دالەل سارسەنوۆ ديرەكتور بولىپ باسشىلىق ەتەدى. 1926 جىلدىڭ 2 ماۋسىمىندا قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى «قازاق اكسر-ىندە جوعارى وقۋ ورنىن ۇيىمداستىرۋدىڭ قاجەتتىگى تۋرالى» قاۋلىسى قابىلدانادى. سونىڭ نەگىزىندە تاشكەنتتەگى اعارتۋ ينستيتۋتى «قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى» مارتەبەسىنە يە بولادى. دالەل سارسەنوۆتەن كەيىن 1926 جىلى 13 شىلدەدەن باستاپ جاڭا مارتەبەگە يە بولعان وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى بولىپ تەمىربەك جۇرگەنوۆ تاعايىندالادى.
جاڭا مازمۇنداعى جوعارى پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا 1926 جىلى 29 قازاندا قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى حالىق اعارتۋ كوميسسارى سماعۇل سادۋاقاسوۆ ورىس تىلىندە تەرەڭ ماعىنالى بايانداما جاسايدى. ءوز بايانداماسىندا س.سادۋاقاسوۆ سول زاماننىڭ قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني-مادەني جاعدايلارىنا توقتالا كەلىپ, حالىق اعارتۋ, ەلگە ءبىلىم بەرۋ جايىنا تەرەڭ تالداۋ جاسايدى.
«...مەن ماعان قايتا-قايتا قويىلىپ جۇرگەن ساۋالدارعا ءدال وسى جەردە جاۋاپ بەرەيىن دەپ تۇرمىن. ءبىز نەگە ەڭ الدىڭعى كەزەكتە پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنىن اشىپ وتىرمىز؟ ارينە, جالپى العاندا, بىزگە قانداي دا قىزمەتكەرلەر قاجەت. ءبىز اگرونومدارعا دا, دارىگەرلەرگە دە, ينجەنەرلەرگە دە جانە ت.ب. ءزارۋمىز. الايدا, قازىرگى ۋاقىتتا قازاقتىڭ ەڭبەكشى بۇقاراسى پەداگوگتارعا مۇقتاج. قازاقستانداعى ساۋاتسىزدىق پايىزى وتە جوعارى بولىپ تۇرعان جاعدايدا ءبىزدىڭ الدىمىزعا ماڭىزدىلىعى اسا زور ءمىندەت قويىلىپ وتىر, ول – جالپىعا ءبىردەي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ. ءبىز جالپى ساۋاتسىزدىقتى جويا الماي وتىرعانىمىزبەن قويماي, ءتىپتى مەكتەپ جاسىنداعى بالالار مەكتەپتەرىن دە جەتكىلىكتى دارەجەدە قامتىعان جوقپىز...
سوندىقتان دا ءبىز ەڭ الدىمەن پەداگوگيكالىق قىزمەتكەرلەردى دايارلاۋعا ءتيىسپىز. ءدال وسى سەبەپتەن ءبىز الدىڭعى كەزەكتە پەداگوگيكالىق جوو اشىپ وتىرمىز.
...ءبىزدىڭ تاريحي سالتاناتتى ءماجىلىسىمىزدىڭ ورىس تىلىندە اشىلىپ وتىرعانىنىڭ ءوزى كوپ جايدى اڭعارتادى. بۇل الداعى ۋاقىتتا جوو-دا ءبىزدىڭ نەگىزىنەن ورىس ءتىلىن, ناقتىراق ايتقاندا ەۋروپالىقتاردىڭ عىلىمي قۋاتىن پايدالانۋىمىزعا تۋرا كەلەتىنىن كورسەتىپ تۇر. بىراق بۇل, ارينە, ءبىزدىڭ, قازاقتاردىڭ جوو اشۋ دەڭگەيىنە ءالى جەتپەي وتىرعانى دەگەن ءسوز ەمەس», – دەيدى ول بايانداماسىندا (سماعۇل سادۋاقاس ۇلى. 3 تومدىق شىعارمالار جيناعى. 3-توم. – استانا: نۇرا-استانا, 2013 – 107-117-بب.)
1927 جىلى 23 ناۋرىزدا رەسپۋبليكا ۇكىمەتى ونى تاشكەنتتەن الماتىعا كوشىرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. مىنە, وسى كەلتىرىلگەن دەرەكتەردەن كەيىنگى وقۋ ورنىنىڭ تاريحى الماتىدا جالعاسادى. بۇدان كەيىنگى تاريح بارشاعا ءمالىم.
باقتيار سمانوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
الماتى.