بۇگىندە مال باعاتىن ادام جوق دەگەنگە سەنەسىز بە؟ بىراق, شىنى كەرەك, جاعداي وسىلاي. قىستىڭ ايازى, جازدىڭ ىستىعىندا مال سوڭىندا ءجۇرۋ ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس. جاستار مال باعۋعا بارمايدى. سەبەبىن كوپ جەرلەردە جالاقىلارىن دۇرىس الا الماۋمەن تۇسىندىرەدى. سوندىقتان دا شوپاننىڭ جاسى 50-دەن اسىپ تۇر. «ەردىڭ جاسى ەلۋ» دەسەك تە, مۇنىڭ دا وزىندىك قيىندىعى بار ەكەن, ول تۋرالى «تۇنىق» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى اسەت ماكەنوۆ بىلاي دەيدى:
– مال وسىرۋمەن 2005 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەمىن. 300 باس قوي-ەشكىم بار ەدى اۋەلدە, ەندى, مىنە, ولاردىڭ سانى 1900-گە جەتتى. قوي باعۋ قيىن بولىپ بارادى. شوپان تاپشى دەگەن مەنىڭ باسىمدا عانا ەمەس, كوبىندە بار جاعداي. كورشى وبلىستاردان, اۋدانداردان ىزدەپ كەلەمىز كەيدە. بىراق بۇل شىعار جول ەمەس. ۋاقىتشا ىستەپ, كەتىپ قالادى. ال كەيبىرەۋلەر 10-15 كۇن ىستەپ كەتكەن سوڭ, مالدىڭ كۇيىسى دە كەتەدى. سەبەبى, مال ءبىر ادامعا ۇيرەنگەندى قالايدى. سونىمەن, جاسى 50-دەگى ادامدى مال باعۋعا سالۋعا تۋرا كەلەدى. بىراق, وزدەرىڭىز ويلاپ قاراڭىزدارشى, مۇنداي جاستا كىم كۇنى بويى بەلى قايىسىپ اتتىڭ ۇستىندە وتىرادى؟ شوپاننىڭ جۇمىسى جەڭىل مە؟ الدىڭداعى مالدى عانا ەمەس, استىڭداعى اتتى دا باقىلاپ وتىرۋىڭ كەرەك. ءارى-بەرى شاپقىلاعان جۇمىس, ۇرى-قارى, ءتۇز تاعىسى دەگەندەرىڭ تاعى بار. سوندىقتان دا شوپانعا بارلىق جاعداي جاسايسىڭ. جالاقىسىن ۋاقتىلى تولەيسىڭ. سوعىمىن تەگىن بەرەسىڭ. جارىعىن, وتىن-كومىر, سۋىنىڭ اقىسىن تولەۋدى ءوز موينىڭا الاسىڭ. ءتىپتى, قالاعا بارىپ, كەرەك-جاراق ساتىپ الامىن دەسە, ءوز كولىگىممەن تەگىن تاسيمىن.
ءبىر قىزىعى, قانشا جەردەن دالا جۇمىسى دەسەك تە, شوپاندى بۇگىندە قالادان ىزدەۋ ادەتكە اينالعان. گازەتتەر مەن تەلەارنالار ارقىلى جارناما بەرەدى. سول كەزدە مالدىڭ سىرىن بەس ساۋساقتاي بىلەتىن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر ەمەس, باستارىندا باسپاناسى جوق, سىرت جاقتان كوشىپ كەلگەندەر حابارلاسادى ەكەن. بىراق ولار دا اۋىلعا بارىپ, تۇراقتى جۇمىس ىستەۋگە ق ۇلىقسىز. ماسەلەن, قىس سۋىق بولدى دەلىك, كوبىسىنىڭ تەحنيكاسى جوقتىقتان ءشوپ جەتكىلىكسىز بولىپ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ءبىرازى دايىندىقسىز قالادى. ناتيجەسىندە مال شىعىنى كوپ بولادى, مال سانى كەمىپ كەتەدى. بىراق, بۇدان حابار العان بىرەۋ بار ما, ونى ەش جەردە دە كورسەتپەيدى. «ءوز قوتىرىڭدى ءوزىڭ قاسى» دەمەكشى, مالمەن وتىرعان ادام ءوز جاعدايىن ءوزى جاساۋعا ءماجبۇر. شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى جاۋابىن مالشىدان الادى.
– مالدى مولىنان وسىرەر ەدىك, بىراق تۇراقتى مالشى تابۋ قيىن, – دەيدى «مۇرىن» قوجالىعىنىڭ يەسى ايدار كاۋكەتاەۆ. – مەن شوپانىما 50 مىڭ تەڭگە جالاقى تولەيمىن. وتباسى ءۇشىن ەت-ءسۇتى تەگىن. تەك مال باعىپ كەلسە بولدى, تۇندە قوراعا كىرگىزىپ, مالعا باس-كوز بولۋ ءوز موينىمدا. نەگە ءوزىڭىز باقپايسىز دەيسىز عوي. مەن مالعا جەم-سۋىن دايىنداپ, قورانى تازالاپ, ودان قالسا, مىنا جەردە قوسىمشا وتىرعىزعان كوكونىس, كارتوپتى قاراپ, كۇنى ۇزىن قوجالىقتىڭ جۇمىسىنان قولىم تيمەيدى. اۋىل جايىن مۇلدەم بىلمەيتىن جوعارى شەندى شەنەۋنىكتەر ءبىز سياقتى سىرتتاعى الىس اۋىلدارعا كەلمەيدى, كەلە قالعان كۇننىڭ وزىندە ورتالىققا كەلەدى, ءىرى شارۋا قوجالىقتارى باسشىلارىمەن اڭگىمەلەسىپ كەتەدى.
قوجالىق باسشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, اتاكاسىپ – شوپان ماماندىعىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ كەرەك. مالشىلىق ءداستۇردى مىقتى ساقتاعان كوشپەندىلەر ەلى ەدىك. ءونىمىن وڭدەدىك, ودان ءتۇرلى كيىم-كەشەك پەن تاعام ازىرلەدىك. مالشىلىق كاسىپ نەگىزدەرىنە جاتاتىن, قازاقشا قوي قىرقۋ ءادىسى بار. ءتىپتى, قىستاۋ, كوكتەۋ, جايلاۋ, كۇزدەۋ دەگەن ۇعىمدار دا وسى مالشىلىقتان قالىپتاسقان. جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەحنيكتەردى, مەحانيكتەردى, ۆەتەرينارلاردى وقىتىپ, ءتىپتى, ولار وقۋ وقىپ جۇرگەن كەزدە مالمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنەدى. بىراق, مالشى, شوپان دەگەن ماماندىق جوق. ەگەر شوپان بولماسا, وندا جوعارىدا اتالعان ۆەتەرينار ماماندىعى نە ءۇشىن كەرەك, قۇس شارۋاشىلىعى ءۇشىن بە؟ كەز كەلگەن جەرگىلىكتى بيلىك ەت, ءسۇتتى مولايتۋ قاجەت, ەت-ءسۇت كلاستەرىن جاسايمىز دەگەندى العا قويعان. ەتتى ەكسپورتقا شىعارامىز دەگەن جوبا-جوسپارلار جاسالۋدا. ال سونىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىراتىن مالشى مەن مامان جايى بىردە-ءبىر رەت ايتىلمايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا دا, مالشىعا دا ءمان بەرىلۋى ءتيىس. حالقىمىزدىڭ مالشىلىق ءداستۇرىن ساقتاپ قالعان ءجون. بىراق قازىر قويدى قازاق ەمەس, نەشە جىل باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, ەركىندىككە شىققاندا قوعامنان تەپەرىش كورىپ, جۇمىس تابا الماي جۇرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى باعۋدا. جاسىراتىن نەسى بار, كەڭەستىك كەزەڭدە شوپاندار كسرو جوعارعى كەڭەسىنە, ماسكەۋگە دەلەگات بولىپ كەتەتىن. سولاردىڭ ءبىرى – اباي اۋدانى ارقات اۋىلىنىڭ شوپانى بولات باعداتوۆ اعامىز ەدى. ول كىسىنىڭ ءتول الۋداعى, قىستان جايلى شىعىپ, مال باسىن كوبەيتۋدەگى ەرەن ەڭبەگى تاريحتا قالدى. بىراق, قازىر دەپۋتات-قويشىنى كوردىڭىز بە؟ مالشىنىڭ ەڭبەگىن ەسكەرۋ, ماتەريالدىق كوتەرمەلەۋ, ماراپاتتاۋ ەستەن شىعىپ بارادى. ەڭ مىقتاعاندا, شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسىن, بىلايشا ايتقاندا, مەنشىك يەسىن عانا بىلەمىز. مال باققان ادام ەلەۋسىز قالا بەرەدى. قازىر قۇرمەتتى ورىن مەن اتاقتار شەنەۋنىكتەر مەن كاسىپكەرلەردەن ارتىلار ەمەس. قاراپايىم شوپان, مالشى نازاردان تىس قالعان. وسىدان كەيىن مال شارۋاشىلىعى وركەندەپ كەتۋى مۇمكىن بە؟
– كەزىندە اۋىلدار تاراپ, تاراماسا دا ءبىر ادامنىڭ قولىنا ءوتىپ, ابدەن بەرەكەسى كەتتى, – دەيدى زەينەتكەر مۇحتار مادانوۆ اقساقال. – مال ارزان باعاعا جاپپاي ساتىلىپ, كوپتەگەن مالشىلاردىڭ اۋلەتى جان-جاققا بىتىراپ كەتتى. قالاعا كوشكەنى ساۋداعا, نە باسقا تىرلىككە اينالىپ, قايتادان اتاكاسىپكە بۇرىلا المادى. ال مال باعىپ جۇرگەندەرىنىڭ كۇيى دە ءماز ەمەس, جالاقىسى ماردىمسىز. 30-40 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە ەڭبەكاقى الادى. جوعارى جالاقى بەرەتىندەر بار, بىراق از. ونى رەتتەيتىن مەملەكەتتىك ورگان جوق. بۇكىل جاعدايى مەنشىك يەسىنە تاۋەلدى. اۋىلشارۋاشىلىق باسقارمالارى مالشى جاعدايىمەن اينالىسپايمىز, ولار جەكەمەنشىك دەگەن جاۋاپتى بەرەدى. بىرەۋلەر شوپان تاپشى بولعانى جاقسى, ولارعا بەرىلەتىن جالاقى دا وسە تۇسەدى, قوجالىق باسشىسىمەن كەلىسىمشارت جاساپ, سودان قوماقتى جالاقىعا قىزىعۋشىلىق ارتادى دەگەندى ايتادى. الەۋمەتتىك جاعدايى زاڭمەن قورعالمايتىنىن بىلگەن سوڭ, مالشى ءوز جۇمىسىن قايدان تۇراقتاپ ىستەسىن.
ول راس, مالشى جاعدايى مەنشىك يەسىمەن اراداعى كەلىسىمگە بايلانىستى. بىراق, قازىردە كەلىسىمدەر كوبىنە اۋىزشا, كەلىسىلگەن جايتتار ورىندالماي دا جاتادى. ەڭ قيىنى, زەينەتاقى قورىنا اقشا اۋدارمايتىندار كوپ. وسىدان كەلىپ شوپان قارتايعاندا زەينەتاقىسىز قالادى. بىلايشا قاراعاندا, كەز كەلگەن ەڭبەك ادامى ءتارىزدى ونىڭ مۇددەسىن ەڭبەك, كاسىپوداق, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قورعاۋى ءتيىس. بىراق, قىس قىستاۋدا, جاز جايلاۋدا ءجۇرىپ, مال باعۋدان قولى تيمەيتىن مالشىنىڭ قاسىندا ونداي كەڭسەلەر قايدان بولسىن. ونىڭ ۇستىنە قازاق-جالقاۋ حالىق, قولىنان مال باعۋ عانا كەلەدى دەگەن ۇعىمدى شىعارىپ العاندار ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءداستۇرىن بۇزعاندار. مال باعۋدان باسقا كاسىپ جاقسى دا, شوپان بولۋ تەك جالقاۋ حالىقتىكى دەگەن ناداندىق. مالشىلىق — اتا كاسىپ. قازاقتىڭ كەڭ دالاسى تۇرعاندا, جەسەڭ ەت, كيسەڭ كيىم مال باققاننىڭ نەسى ايىپ, قايتا بۇل ناعىز ەلەۋلى, ەرلىككە تولى ەڭبەك ەمەس پە؟!
راۋشان نۇعمانبەكوۆا.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.