بار سانالى عۇمىرىن ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى مەن دامۋىنا ارناعان تىلەۋحان قابدراحمانوۆتىڭ ءومىر جولى جاستار ءۇشىن تاعىلىم الار ونەگەلى مەكتەپ دەسە دە بولعانداي. سەمەي ءوڭىرىنىڭ تۋماسى تىلەۋحان سامارحان ۇلى اينالاسىنا ءوزىن ىسىنە تياناقتى, دوسقا ادال, جايساڭ ازامات ءارى ۇلگىلى وتاعاسى رەتىندە تانىتا بىلگەن جان. سەمەي قالاسىنداعى №1 قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ تۇلەگى. ماسكەۋدىڭ حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇقىق قورعاۋ جانە ەكونوميكا فاكۋلتەتىن بىتىرەردەن ءبىر جىل بۇرىن الجير حالىقتىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىندا تاعىلىمدامادان وتكەن تىلەۋحان سامارحان ۇلى بولاشاق كاسىبىنىڭ قىر-سىرىمەن العاش تانىسقاننان-اق جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جەتە سەزىنگەن ماماننىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى. كاسىبىنە دەگەن ادالدىق پەن قولعا العان ىسكە جاۋاپكەرشىلىك قازاقتىڭ سول ءبىر ورەنىنىڭ بولاشاقتا تالاي اۋقىمدى ىستەردى ابىرويمەن اتقارۋىنا نەگىز بولعان قاسيەتتەر. ولاي دەۋىمىزگە سەبەپ تە جوق ەمەس.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن ساياسي جۇيەسىن رەفورمالاۋدا باتىل شارالاردى قولعا الدى. ەلىمىز ءۇشىن اۋمالى-توكپەلى وسى كەزەڭدە ەلباسىنىڭ توڭىرەگىنە سەنىمدى سەرىكتەستەرى مەن ىسكەر ازاماتتار توپتاستى. ولاردىڭ الدىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ قازىعىن نىقتاپ, تۇعىرىن الاسارتپاۋ مىندەتى تۇردى. وزىنە جۇكتەلگەن وسىنداي زور مىندەتتى ابىرويمەن اتقارعان جاننىڭ ءبىرى – بۇگىندە ءومىردىڭ ءور بەلەسىنە شىققان تىلەۋحان سامارحان ۇلى. بۇعان ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولى, كوتەرىلگەن ونەگەلى بەلەستەرى كۋا.
ايتار بولساق, ول تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەكونوميكا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولا ءجۇرىپ, بوستاندىقتىڭ اراي تاڭىنداعى العاشقى اسا ماڭىزدى نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى ءازىرلەۋگە, ەلىمىزدىڭ نارىق ەكونوميكاسىنا ءوتۋىن, نارىق جاعدايىنا كوشۋى مەن جۇمىس ىستەۋىن ىسكە اسىرۋعا, سونداي-اق تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن (تمد) قۇرۋدىڭ نورماتيۆتىك بازاسىن قالىپتاستىرۋعا بەلسەندى ءتۇردە قاتىستى. بۇل, ءسوز جوق, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىستەرىنە اتسالىسقان تىلەۋحان سامارحان ۇلىنىڭ ومىرىندەگى باستى وقيعالار ەكەنى داۋسىز.
ت.قابدراحمانوۆ 1992 جىلى ەلىمىزدىڭ رەسمي دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا كەلىسسوزدەرگە جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى تۇڭعىش شارتتى ازىرلەۋگە قاتىستى. ول ارنايى باسىلىمدار مەن فورۋمدارداعى نارىق ەكونوميكاسىن جوسپارلاۋ, وعان كوشۋ ءجونىندەگى بىرقاتار ماقالالاردىڭ, ەسەپتەر مەن باياندامالاردىڭ اۆتورى بولىپ تابىلادى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باستاپقى قالىپتاسۋ كەزەڭىندە ەلدە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى مىندەتكە اينالعانى بەلگىلى. وسى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ اياسىندا ەلىمىزگە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ شارالارى جۇرگىزىلدى. سوعان وراي ت.قابدراحمانوۆتىڭ 1993 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنداعى تۇڭعىش توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ تاعايىندالۋى – وعان جۇكتەلگەن مىندەتتىڭ اسا جاۋاپتىلىعىن ءارى كورسەتىلگەن سەنىمنىڭ جوعارىلىعىن ايعاقتادى. وسى لاۋازىمعا تاعايىندالۋ كەزىندە ونىڭ العان ءبىلىمى, ەكونوميكا سالاسىنداعى تاجىريبەسى, فرانتسۋز ءتىلىن جەتىك ءبىلۋى دە ەسكەرىلدى.
بۇل تاعايىنداۋ تىلەۋحان قابدراحمانوۆ ءۇشىن كەزدەيسوقتىق ەمەس ەدى. بۇعان دەيىن ول وسى باعىتتا ءبىراز شارۋالاردى ابىرويلى اتقارۋمەن كوزگە تۇسكەن بولاتىن. ماسەلەن, ۇكىمەت مۇشەسى كەزىندە, ياكي 1992 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنا تۇڭعىش مەملەكەتتىك ساپارىن ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ باسشىسى بولىپ پاريجگە جىبەرىلگەن-ءدى. ال ەلباسىنىڭ ول ساپارى اسا تابىستى بولعانى بارشامىزعا ءمالىم.
ەلشى رەتىندە تىلەۋحان سامارحان ۇلى كەيىننەن قازاقستان باسشىسىنىڭ فرانتسياعا باسقا دا بىرقاتار ساپارلارىن دايىنداۋعا اتسالىستى. الەمدىك وركەنيەتتە ايشىقتى ورنى بار, ەۋروپاداعى ءىرى مەملەكەتتىڭ ءبىرى سانالاتىن فرانتسيا قازاقستانداعى رەفورمالارعا, ەڭ باستىسى, ونىڭ الەمدىك قوعامداستىققا كىرىگۋىنە ىقىلاستى قولداۋ كورسەتتى. ونىڭ دالەلى – فرانتسيا پرەزيدەنتى ف.ميتتەراننىڭ قازاقستانعا جاساعان تۇڭعىش رەسمي ساپارى. ول باتىستىڭ جەتەكشى دەرجاۆالارى باسشىلارىنىڭ ىشىنەن قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەندەردىڭ العاشقىسى بولدى. ال بۇعان تىلەۋحان قوسقان ۇلەس از بولدى دەپ استە ايتا الماسپىز.
1993 جىلى فرانتسياداعى قازاقستان ەلشىلىگى تولىققاندى جۇمىسىنا كىرىسە قويماعان, ءالى قۇرىلۋ ۇستىندە بولاتىن. سول سەبەپتى ت.قابدراحمانوۆتىڭ فرانتسيا پرەزيدەنتىنىڭ ساپارىن دايىنداۋعا قاجەتتى قازاقستاندىق مامانداردى تارتۋعا تولىقتاي مۇمكىندىگى بولعان جوق. سوندىقتان دا فرانتسيا پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارىنىڭ الدىندا ءوزى ودان سۇحبات الىپ, وسى ماتەريالىمەن بىرگە كاسسەتانى ەلىمىزدىڭ تەلەديدارىندا كورسەتۋ ءۇشىن الماتىعا جەتكىزۋىنە تۋرا كەلدى. ناعىز جانكەشتى, شىعارماشىلىق جۇمىس دەگەن وسى بولار.
ت.قابدراحمانوۆتىڭ فرانتسياداعى قازاقستان ەلشىسى قىزمەتىن اتقارعان كەزەڭىندە ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن قامتيتىن ەلەۋلى كەلىسىمشارتتار جاسالدى.
ونىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىندەگى ماڭىزدى بەلەستىڭ ءبىرى 1993 جىلدىڭ قازانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋنەسكو جانىنداعى تۇڭعىش تۇراقتى وكىلى بولىپ تاعايىندالۋى ەدى. 1993-1996 جىلدارى قازاقستاننىڭ وسى ورايداعى قارىم-قاتىناستارىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى ايقىندالدى جانە يۋنەسكو مەن ەلىمىزدىڭ باسشىلارى رەسمي ساپارلارمەن الماستى.
قازاقستاننىڭ يۋنەسكو جانىنداعى وكىلدىگى 1995 جىلدىڭ تامىزىندا ف.مايوردىڭ رەسمي ساپارىن وتكىزۋگە بەلسەندى تۇردە قاتىستى. مارتەبەلى مەيمان ەلباسىنىڭ قابىلداۋىندا بولدى. 1995 جىلدىڭ قاراشاسىندا ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ مەن يۋنەسكو قۇرىلۋىنىڭ 50 جىلدىعىنا وراي يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسىنىڭ ححVIII سەسسياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى.
1995 جىلى يۋنەسكو اياسىندا قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ 150 جىلدىعى اتاپ وتىلگەنى ءمالىم. وسىناۋ ايتۋلى داتانىڭ الەمدىك دەڭگەيدە تويلانۋى ەلىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرگەن اسا ءىرى رۋحاني شارالاردىڭ ءبىرى بولعانى راس. مۇنىڭ ءبارى وزدىگىنەن ىسكە اسا قويمايتىنىن ەسكەرسەك, وسى سىندى حالىقارالىق دارەجەدەگى ايتۋلى شارانىڭ دەر كەزىندە ءارى جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلۋىنە تىلەۋحان سامارحان ۇلىنىڭ قوسقان ۇلەسى قوماقتى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءلازىم.
ت.قابدراحمانوۆ 1997 جىلعى قاڭتاردا قازاقستاننىڭ جاپونياداعى تۇڭعىش ەلشىسى بولىپ تاعايىندالدى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق سالاسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىندە سەنىمدى اقتاپ, مول تاجىريبە جيناعان ماماننىڭ بۇل سالادا دا كاسىبي قىرى, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى جان-جاقتى بايقالدى. «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەگەندەي, وعان ەلىمىزدىڭ جاپونياداعى تۇڭعىش ەلشىلىگىنىڭ جۇمىسىن باستاپ, قالىپتاستىرىپ, جولعا قويۋ جانە سول ەلدىڭ مينيسترلىكتەرىمەن, ءتۇرلى ۇيىمدارىمەن, اسىرەسە ەكونوميكالىق سالادا ىنتىماقتاستىقتى ۇيىمداستىرۋ تاپسىرىلدى. ءوزىنىڭ دەربەس ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋ كەزىندە ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا ەندى عانا قادام جاساعان ەدى. وسىنداي بيۋدجەت تاپشىلىعى جاعدايىندا جاپونيا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى تاراپىنان قازاقستاننىڭ جەتەكشى قارجىلىق دەمەۋشىسىنە اينالدى. جاپونياداعى ساليقالىق ەلشىلىك قىزمەت 2003 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن جالعاستى. وسى كەزەڭدە تىلەۋحان سامارحان ۇلى بىرقاتار ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ قازاقستانعا ۇزاقمەرزىمدىك جەڭىلدىكپەن نەسيەلەر بەرۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە قاتىستى. كەلىسسوزدەر ءوز جەمىسىن بەردى. ماسەلەن, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ تاپسىرۋى بويىنشا ول استانادا حالىقارالىق اۋەجاي سالۋعا نەسيەلەر الۋ, باتىس قازاقستاندا اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ, استانا قالاسىندا سۋ جانە كارىز جۇيەلەرىن قايتا جاڭارتۋ جونىندەگى شارتتارعا قول قويدى. بۇعان قوسا مۇناي-گاز سالاسىنا, گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا دا جاپونيانىڭ قارجىلىق رەسۋرستارى مەن تەحنولوگيالارى تارتىلدى.
شاعىن ماقالادا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اسا ماڭىزدى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كوپتەگەن ماڭىزدى شارالاردىڭ باسى-قاسىندا بولعان ايتۋلى تۇلعانىڭ بار ەڭبەگىن سارالاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. اسىرەسە, ونىڭ ديپلوماتيا سالاسىنداعى ەڭبەگى وراسان. ول بولەك اڭگىمەنىڭ ارقاۋى بولارلىق قوماقتى دۇنيە. تىلەۋحان سامارحان ۇلىنىڭ ءار جىلدارى قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى, ليتۆاداعى, لاتۆياداعى, ەستونيا مەن فينلياندياداعى ەلشىلىك قىزمەتىن ىلكىمدى اتقارعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
ءاربىر ادامنىڭ جەكە ءومىرى ونىڭ ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىمەن, حالىققا ەتكەن قىزمەتىمەن ولشەنەدى دەر بولساق, تىلەۋحان سامارحان ۇلىن تاۋەلسىزدىك ساردارلارىنىڭ ءبىرى دەۋگە تولىق نەگىز بار. وسى تۇرعىدان زەردەلەگەندە ول شىن مانىندە بار سانالى عۇمىرىن ەل يگىلىگىنە, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنا ارناعان تۇلعا. وسى مارتەبەلى دە ارداقتى اتقا بارلىق جاعىنان لايىقتى ازامات. وسىنداي ازاماتتىڭ ورتامىزدا جۇرگەنىنە ءبىز دە قۋانىپ, مەرەيلەنەمىز.
حاميت بىرجان ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن قايراتكەرى.
الماتى.