گرەكيا: «راديكالدى» ۇكىمەت ىسكە كىرىستى
«گرەكيا مينيسترلەر كابينەتىنىڭ انت قابىلداۋ ءراسىمى سول قاناتتاعى دا, وڭ قاناتتاعى دا راديكالداردىڭ باسىن ءبىر قازانعا شوعىرلاندىرعان جاڭا ۇكىمەتتىڭ ىسكە كىرىسكەنىن ءبىلدىردى», دەپ حابارلادى Euronews تەلەارناسى. ال مۇنداي كواليتسيانىڭ بىرلەسىپ اتقاراتىن جۇمىسىنىڭ بولاشاقتا قانشالىقتى تيىمدىلىگى بولادى؟ كابينەت تىزگىنىن, كوپشىلىك كۇتكەندەي, جەكسەنبى كۇنى وتكەن پارلامەنت سايلاۋىندا جەڭىسكە جەتكەن «سيريزا» پارتياسىنىڭ ليدەرى الەكسيس تسيپراس قولعا الدى. ۇكىمەتتەگى ەڭ ماڭىزدى قورجىنداردىڭ ءبىرى – قارجى ءمينيسترىنىڭ ورىنتاعى ەلدىڭ كرەديتورلارىنا قارسى بارىنشا قاتقىل پوزيتسيا ۇستانىپ وتىرعان ياننيس ۆارۋفاكيسكە بۇيىردى. ول سولشىل-راديكالدى «سيريزا» پارتياسىنىڭ وزگە دە مۇشەلەرى سياقتى ءوزىنىڭ باستى ماقساتى گرەكيانىڭ سىرتقى قارىزدارىن تولەتتىرمەۋ جاعىن قاراستىرۋ دەپ ەسەپتەيدى. «كەلىسىمگە كەلۋ جاعىن قاراستىرۋ – وتە ۇلكەن ويىن. ءبىز سوعان جەتۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىن بولاتىن نۇسقالاردى اشىق ۇستاي وتىرىپ, ءوز ارىپتەستەرىمىزبەن كەلىسسوز جۇرگىزۋدى باستايمىز. ءبىز ءۇشىن ەڭ باستىسى – الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا جۇمسالاتىن شىعىندار كولەمىن بارىنشا ازايتۋ. بۇدان كۇللى ەۋروپانىڭ جۇگى جەڭىلدەپ, تىنىسى اشىلىپ سالا بەرمەك», دەدى قارجى ءمينيسترى ءسوزىنىڭ سىرالعىسىندا. قورعانىس ءمينيسترى بولىپ وڭشىل راديكال «تاۋەلسىز گرەكتەر» (انەل) پارتياسىنىڭ وكىلى پانوس كاممەنوس تاعايىندالدى. ول دا كواليتسياداعى قالعان ارىپتەستەرى سەكىلدى گرەكيا ەۋروپا وداعى ەنگىزىپ بەرگەن قاتاڭ ۇنەمدەۋ تارتىبىنەن باس تارتۋدى قولدايدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى ازىرگە ايتۋعا عانا وڭاي. سوندىقتان دا قارۋلى كۇشتەر باسشىسى: «ءبىز «سيريزانىڭ» كوتەرىپ وتىرعان ۇسىنىستارىنىڭ ءبارىن بىردەي قولداي بەرمەيمىز, بىراق وسىعان دەيىن كەلىسىپ قويعاندارىمىزدان باس تارتا المايمىز, ءبىزدىڭ ۇكىمەتكە قولداۋ كورسەتۋىمىز ءوزىمىزدىڭ ولارمەن بىرلەسىپ جاساعان باعدارلامالارىمىزبەن شەكتەلەدى», – دەگەندى بىردەن اشىپ ايتتى. ال بۇل ارالىقتا جاڭا ۇكىمەت ارقانى كەڭگە سالىپ وتىرا بەرمەي, وزدەرى ءسوز ەتىپ جۇرگەن ماسەلەلەر بويىنشا ەۋرووداقتاعى ارىپتەستەرىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋدى باستاپ تا كەتتى. وسىعان وراي ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز ستوماتيس يانينيس افينادان بىلاي دەپ باياندادى: «جاڭا مينيسترلەر كابينەتى مۇشەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ۇكىمەت جۇمىسىنان ەشقانداي تاجىريبەلەرى جوق نەمەسە وتە از. بىراق ولاردىڭ اربىرىنە گرەكيا ءۇشىن قازىرگى وتە ءبىر كۇردەلى كەزەڭدە ونىڭ سالماقتى دا كەزەك كۇتتىرمەس پروبلەمالارىن شەشۋدى جەدەل باستاپ كەتۋگە تۋرا كەلەدى».ەو-عا افينادان كەلەتىن زياندى ايتتى
« ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەرون گرەكيا سايلاۋىندا سولشىل راديالدى «سيريزا» پارتياسى جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ باستان كەشەتىن ەكونوميكالىق قيىندىقتارى تۋرالى ەسكەرتۋ جاسادى», دەپ حابارلادى Reuters اگەنتتىگى. «گرەك سايلاۋىنىڭ قورىتىندىسى بۇكىل ەۋروپاداعى ەكونوميكالىق بەلگىسىزدىكتەردى ۇلعايتا تۇسەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ءوزىنىڭ Twitter الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىندا ول. بۇعان جانە وسىعان بايلانىستى بريتانيانىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالۋعا ارنالعان جاڭا جوسپار جاساۋ قاجەت بولاتىنىن دا قوسقان. سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, گرەكيانىڭ جاڭا ۇكىمەتى ەۋرووداق ەلدەرىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋدى باستاپ تا كەتكەن. مينيسترلەر كابينەتىن وڭشىل راديكالدارمەن بىرگە جاساقتاعان «سيريزا» پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى وزدەرىنىڭ سايلاۋ الدىندا العا قويعان باعدارلامالارى مازمۇنىنان اۋىتقىپ كەتپەيتىندەرىن تاعى مالىمدەدى. گرەكيا سايلاۋىنىڭ قورىتىندىسى ۆاليۋتا رىنوگىنا دا اسەر ەتىپ جاتىر. ايتالىق, ەۋرو باعامى 26 قاڭتار كۇنى سوڭعى 11 جىل ىشىندەگى ەڭ تومەنگى دەڭگەيىنە – 1,1098 دوللارمەن تەڭ نۇكتەگە دەيىن ءتۇسىپ كەتتى.«ۆاليۋتالار سوعىسىنا» سينگاپۋر دە قوسىلدى
«الەمنىڭ قۋاتتى دەرجاۆالارىنىڭ ءوز ەكونوميكاسىن بۇرىنعىدان گورى باسەكەگە قابىلەتتىرەك ەتۋ ءۇشىن ۆاليۋتالار مايدانىندا سوعىستار جۇرگىزىپ جاتقانى تەك قازىر عانا ەمەس», دەپ حابارلادى «ۆەستي» تەلەارناسى. ال بۇرىننان كەرنەيى قاعىلىپ قويىلعان سول سوعىسقا قازىر سينگاپۋر دە قاتىسۋعا نيەتتى ەكەنىن ءبىلدىرىپ وتىر. ەلدىڭ ورتالىق بانكى سوندىقتان الەمنىڭ ۆاليۋتا رىنوگىنا جۇرت كۇتپەگەن توسىن تىرلىك اكەلدى. سينگاپۋر دوللارى ءوزىنىڭ امەريكالىق اتتاسىنان سول بويدا بىردەن 160 پيپسكە قۇلاعاننان كەيىن رەتتەۋشى ءوزىنىڭ تيىن, ياعني مونەتارلىق ساياساتىنىڭ السىرەپ كەتكەنىن مالىمدەدى. رىنوكقا قاتىسۋشىلار سونىمەن بىرگە, سينگاپۋر دوللارىنىڭ جاپون يەناسىمەن بىرگە ىلگەرى جىلجۋىنىڭ ونشالىقتى ءماندى بولماعانىن جەتكىزدى. وسى جەردە ەلدىڭ ورتالىق بانكىن مۇنداي جانكەشتى قادامعا كىم يتەرمەلەدى, دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, كوپتەگەن كومپانيالار حالىقارالىق ۆاليۋتا رىنوگىندا جاقىن اراداعى توقسانداردا ورىن الاتىن جاعدايدان امەريكا رىنوگىنداعى قارجى ناتيجەلەرىنىڭ ناشارلاپ كەتەتىنىن ايتۋدان تانباي وتىر. ءتىپتى, Apple دە بيىلعى جىلعى ءبىرىنشى توقساندا ۆاليۋتالار باعامدارىنا قاتىستى بىرقاتار قيىن ساتتەردىڭ تۋىندايتىنىن جوققا شىعارمايدى. بۇل تۇسىنىكتى دە! قازىر اقش دوللارىنىڭ باعامى كوككە قاراي «سامعاپ» بارا جاتقان جاعدايدا باسقا ەلدەردىڭ «نە دەۆالۆاتسيالاۋ, نە ءجانتاسىلىم ەتۋ» دەگەن ۇرانمەن تىرشىلىك ەتەتىنى بەلگىلى. تەك سوڭعى ايدىڭ وزىنەن وسىعان قاتىستى بىرنەشە نازار اۋدارارلىق دەرەكتەردى كەلتىرۋگە بولادى. مۇنداعى ەڭ ءتۇيىندى ماسەلە, البەتتە, ەۋروپا ورتالىق بانكىنىڭ ساندىق جۇمسارتۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋى بولىپ تابىلادى. ەۋروپا ۆاليۋتاسىنىڭ السىرەۋى وزگە ەلدەردىڭ ورتالىق بانكتەرىن بەلسەندى قيمىلدار جاساۋعا ءماجبۇر ەتەدى. ايتالىق, شۆەيتساريانىڭ ورتالىق بانكى مۇنداي قىسىمعا شىداي الماي, جەڭىلىس تاپسا, دانيانىڭ ورتالىق بانكى بۇعان دەپوزيتتىك ستاۆكالارىن ەكى ەسەگە دەيىن تۇسىرۋمەن جاۋاپ قايتاردى. سونىمەن قاتار, بىرەر كۇن بۇرىن قىتاي ءيۋاننىڭ سوڭعى جىلدار كولەمىندەگى ايرىقشا قاتتى قۇلاعانى اتاپ ءوتىلدى. مۇنىڭ بانك تاراپىنان ادەيى ماقساتتى تۇردە جاسالعانى نەمەسە رىنوك كۇشتەرىنىڭ اسەرىنەن بولعانى ازىرگە بەلگىسىز. بىراق فاكتىنىڭ ورىن العانى بىردەن تىركەلدى. ال بۇگىن ونىڭ قاسىنا سينگاپۋر قوسىلدى. وسى وقيعالاردىڭ بارلىعى جاڭا باستالعان 2015 جىلى, العاشقى اي ءالى تولىق اياقتالماعان كەزدە بولىپ جاتىر. دەمەك, اسكەري ءىس-قيمىلدار تەاترىنىڭ ساحناسى الداعى ۋاقىتتاردا تەك كەڭي بەرسە كەرەك. وسى ارالىقتا FOREX رىنوگىنداعى باعامنىڭ بارعان سايىن وينامالى بولا تۇسەتىنى دە ەش كۇمان تۋدىرمايدى. تاعى ءبىر نارسەنى باتىل ايتا بەرۋگە بولادى: كەلىپ جاتقان جىلى الەمدەگى كوپتەگەن ەلدەر ءوز ۆاليۋتالارىنىڭ دەۆالۆاتسياسى پروتسەسىنە جۇگىنىپ جاتادى.بەلگىسىزدىك پەن تۇراقسىزدىق جالعاسا بەرەدى.
وڭتۇستىك سۋدان ارمياسىنان 3 مىڭ بالا بوساتىلادى
«بۇۇ-نىڭ بالالار قورى (يۋنيسەف) وڭتۇستىك سۋداندا ۇكىمەت قۇرىلىمدارىنا قارسى سوعىسۋ ءۇشىن كوتەرىلىسشىلەردىڭ دەموكراتيالىق ارمياسى قاتارىنا رەكرۋتتىق تارتىپپەن الىنعان ءۇش مىڭ بالانى بوساتۋ جونىندە كەلىسىمگە قول جەتكىزدى», دەپ جازادى قوردىڭ سايتىندا جاريالانعان ماتەريالعا سىلتەمە جاساعان ۆۆس. مالىمدەمەدە ايتىلعانداي, «كوبرا» قۇرىلىمىنىڭ باسشىلىعى قازىردىڭ وزىندە جاستارى 14-تەن 17-گە دەيىنگى 280 بالانى بوساتىپ, الىپ كەتكەن. قالعان بالالار ءبىر ايدىڭ ىشىندە باسقا جاققا اكەتىلەدى. ولاردىڭ بارلىعى 2011 جىلدان بەرى اسكەرگە الىنىپ كەلگەن ەكەن. وتكەن جىلى كوتەرىلىسشىلەر قۇرامىن 12 مىڭعا جۋىق بالا تولتىرىپتى. «بۇل بالالار وزدەرىنىڭ قاتارلارى تۇستەرىندە دە كورىپ, ىستەمەيتىن نارسەلەردى جاساۋعا ءماجبۇر ەتىلەدى», دەدى يۋنيسەف-ءتىڭ وڭتۇستىك سۋدانداعى وكىلى دجوناتان ۆەيتچ. ونىڭ ايتۋىنشا, اسكەر قاتارىنان دەموبليزاتسيا جاسالعان بالالارعا مەديتسينالىق كومەك ۇسىنىلادى, سونداي-اق تاماق, كيىم بەرىلىپ, مۇمكىندىكتەرىنە قاراي وقىتىلادى. يۋنيسەف باعالاۋى بويىنشا, ەكى جىلدىڭ ىشىندە ءار بالانى ازات ەتۋ مەن قولداۋ كورسەتۋگە 2330 دوللار قارجى جۇمسالىپتى. وڭتۇستىك سۋدانداعى قاقتىعىستار 2013 جىلعى جەلتوقساننىڭ ورتاسىندا ساياسي جانە ەتنوسارالىق نەگىزدەن تۋعان بولاتىن. سوندا ەلدىڭ پرەزيدەنتى سالۆا كير مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساۋعا ارەكەت ەتىلگەنىن حابارلاپ, وعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسشىسى ريەكا ماشارانى كىنالاپ ەدى. جانجالعا دينكا جانە نۋەر دەگەن ۇلىستار قاتىسىپ جاتىر. پرەزيدەنت سونىڭ دينكاسىنا كىرەدى. وڭتۇستىك سۋدان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن 2011 جىلعى شىلدەدە وتكەن رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا العان. داۋىس بەرۋ سۋداندا 22 جىلدان بەرى توقتاۋسىز جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇكىمەت اسكەرلەرى مەن حالىق-ازاتتىق قوزعالىسى كۇشتەرى اراسىنداعى سوعىستى توقتاتقان بولاتىن.ساۋديا مۇنايدى ارزانداتقىسى كەلىپ وتىرعان جوق
«سارسەنبى كۇنگى كەزەكتى بەلگىلەۋدە مۇنايدىڭ باعاسى تاعى دا تۇسەدى, ساۋد ارابياسى مۇناي رىنوگىنداعى باعا بالانسىن رەتتەپ وتىرۋدى جوسپارلاستىرىپ وتىر», دەپ اقپار جەتكىزدى Bloomberg اگەنتتىگى. لوندون ICE Futures بيرجاسىندا Brent مۇنايىنىڭ ناۋرىز ايىنداعى فيۋچەرىنىڭ باعاسى 8:32 ساعاتتا 0,99 پايىزعا ءتۇسىپ, باررەلىنىڭ باعاسى 49,11 دوللار بولىپ تۇردى. سەيسەنبى كۇنى رىنوك جابىلار ۋاقىتتا فيۋچەردىڭ باعاسى 2,99 پايىزعا ۇلعايىپ, باررەلدىڭ باعاسى 49,6 دوللارعا جەتتى. ناۋرىز ايىنداعى WTI مۇنايىنىڭ فيۋچەرى نيۋ-يورك تاۋار بيرجاسىندا بۇل ۋاقىتتاردا باررەلىنە 0,62 دوللار ازايىپ, 45, 61 دوللار نۇكتەسىنە تۇراقتادى. وتكەن سەسسيالاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كەلىسىمشارت 2,39 پايىزعا قىمباتتاپ, باررەلىنىڭ باعاسى 46, 23 دوللارعا كوتەرىلدى. مۇناي ءوندىرۋشى Saudi Arabian Oil Co. (Aramco) كومپانياسىنىڭ باسشىسى حاليد ءال-ءفاليحتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ساۋد ارابياسى مۇناي رىنوگىنداعى باعانى, ءتىپتى باعامى «جۇرتتىڭ ءبارى ءۇشىن تىم تومەن» بولىپ كەتكەن كەزدىڭ وزىندە دە, ءبىر ءوزى قالىپتاستىرىپ, جاساپ كەلگەن ەمەس. «نارىقتى ەكونوميكالىق زاڭدىلىقتار, سونىڭ ىشىندە, سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ بالانسىنا قاتىستى ماسەلەلەر باسقارادى, – دەپ اتاپ كورسەتتى ول. – ساۋد ارابياسى بۇل بالانستى جەكە ءوزى رەتتەپ وتىرا المايدى». CMC Markets كومپانياسىنىڭ سيدنەيدەگى ساراپشىسى ريك سپۋنەردىڭ ايتۋىنشا, ساۋد ارابياسى وكىلىنىڭ جەكەلەي تۇرعىدا بۇلايشا بايانداۋى ساۋديالىقتار باسقا ەلدەردىڭ, سونىڭ ىشىندە وپەك-كە قاتىساتىن مەملەكەتتەردىڭ جوسپارلارىن بۇزۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ال كەشە سارسەنبى كۇنى رىنوكتىڭ نازارى اقش ەنەرگيا تاسۋشىلارىنىڭ قورلارى جونىندەگى مالىمەتتەرگە اۋدى. ول امەريكانىڭ قازىر 1982 جىلدان بەرگى ارالىقتاعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە جەتىپ تۇرعانىن كورسەتىپ بەردى. دايىنداعان سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».