اللانىڭ الدىندا تۇر الاش انام

وسىدان 24 جىل بۇرىن الاش انامىز اياق-قولىن جيناپ, امان-ەسەن بوساندى. جارىق دۇنيەگە ازاتتىق اتتى ءسابي كەلدى. انامىز ونى التىن قۇرساعىندا 9 اي 9 كۇن عانا ەمەس, 300 جىل بويى كوتەرىپ ەدى. الاش انا ازاتتىققا بوساندى!!! بۇگىندە ول ات جالىن تارتىپ مىنەتىن ازامات جاسىندا. تاڭىرگە – تاۋبە! وسى ساتتە مەنىڭ كوز الدىما امەريكا ۇندىستەرى ەلەس­­تەيدى: يامان تايپاسىنىڭ سوڭ­عى تۇياعى حح عاسىردىڭ 80-جىلدارى مەك­سيكانىڭ ءبىر شاھارىندا جان ءتاسىلىم ەتكەن ەكەن. سول ءبىر كەلەڭسىز كەزدى ءوز كوزىمەن كورىپ تۇرعان اقش ءجۋرناليسى: «و, سۇمدىق-اي! ءبىر ادام ەمەس – ءبىر تايپا حالىق! وسىلاي قۇرىپ كەتە مە؟!» دەپ اڭ-تاڭ قالعاندا, اجال اۋزىندا جاتقان تايپانىڭ سوڭعى تۇياعى: «ادامزات – قىزىق, ءولتىرىپ الىپ,  ولتىرگەن – كىم دەپ سۇرايدى؟!» دەپ, جاھاننامعا جونەپ كەتىپتى... جاندى تۇرشىكتىرەتىن وقيعا –  بۇل. عالامدا تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ نەمەسە ۇلىستىڭ ولۋىنەن وتكەن قاسىرەت جوق! دۇنيەجۇزىندە جىل سايىن بىرنەشە ۇلىستار قۇرىپ كەتىپ جاتادى. ءتاڭىرى ولاردى تۋرا ىنجىلدەگى كۇناھارلار مەكەنى سودوم مەن گوموررا سىندى ءبىر-اق كۇندە جوق قىلادى. نەگە؟ ەل بولا الماعانىنان قۇريدى! ءبىر-ءبىرىن ەتەكتەن تارتقان التى باقان الاۋىز­­­دىعىنان, يت ءمىنىپ, يرەك قام­شىلاعان پەندەلىگىنەن, «وزىندە بارىمەن كوزگە ۇرىپ» (اباي), وزگەدەن ارتىلماق پيعى­لىنان, «ەدينيتسا بولماسا», ءنول­دىڭ تۇك­كە تۇرمايتىندىعىن ءتۇسىن­بە­گەندىكتەن قۇرىپ جاتىر ولار! تاڭىرگە تاۋبە دەيىك: الاشىمىز – امان, باسىمىز – ازات. ءتورت قۇبىلامىز تۇگەندەلىپ قالدى. التاۋ الا بولماسا, اۋىزداعى كەتپەيدى. تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى. توسەكتە باسى, توسكەيدە مالى قوسىلعان ءىبىر-ءسىبىر جۇرتىنىڭ  اجال اۋزىنداعى كەسكىنىنە قاراڭىز: ءتۇرى – تۇركى, ءتۇبى دە – تۇركى. ءدىلى – سلاۆيان, ءتىلى دە, اتى-ءجونى دە – ورىسشا. سارى ورىس ونى قارا ورىسقا اينالدىرىپ  جىبەرگەن... قۇلدا قۇن بولمايدى! قۇل – ۇل بولمايدى! ۇل – قۇل بولمايدى! ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىن جاساعانداردىڭ ءبارى دە نوقتاعا اساۋ باسى سىيماعان ازات ادامدار: نيۋتون مەن ءال-فارابي, پۋشكين مەن اباي, ءاليحان بوكەيحان مەن باۋىرجان مومىش ۇلى, قاسىم امانجولوۆ پەن مۇقاعالي ماقاتاەۆ! ۇندىستەر جات ەلگە وپ-وڭاي بودان بولا سالدى ما؟ اتا جاۋىنا قارسى ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالىپ, ەگەۋلى نايزا قولعا الىپ كۇرەسە العان جوق دەپ كىم ايتتى؟ ءتاڭىردىڭ ماڭدايعا جازعانى وسى بولدى: كوپ – قورقىتتى, تەرەڭ – باتىردى, اجداھا – جۇتتى! تاۋبەگە كەلەيىك. بىزگە كوك ءتاڭىردىڭ كوزى ءتۇستى! كوكبورىنىڭ رۋحى, كۇلتەگىننىڭ ارۋاعى جەبەدى ءبىزدى! 300 جىل بويى قارا جەرگە سىڭگەن قىزىل قان ءۇش ميلليارد گۇلگە اينالدى. بۇگىن الاش اللانىڭ الدىنا كەلىپ تۇر – كەۋدەسىنە اتا زاڭىن ۇستاپ! ءحىى عاسىردا وعان: – قۇلدارىڭدى قۇدايىنا قاراعان, سۇقبان يەم, ساقتا, پالە-جالادان! – دەپ, قوجا احمەت ياساۋي بارعان. – ايتار بولساڭ – اللانى ايت! – دەپ, ءحVىىى عاسىردا بۇقار جىراۋ – كومەكەي اۋليە بارعان. – «اللانىڭ ءوزى دە – راس,  ءسوزى دە راس», – دەپ ءحىح عاسىردىڭ سوڭى, حح عاسىردىڭ باسىندا اللاعا اباي جەتكەن ەدى. الاش انا جۇرەگىن جاۋلىعىنا ءتۇيىپ الىپ, اللاعا بارا جاتىر. اللاعا جەتىپ جىعىلۋ ءۇشىن اۋەلى ابايعا جۇگىنۋىمىز كەرەك. ءيىسى قازاقتان تاڭىرگە العاش ءتىل قاتىپ, ونىڭ تاعىلىمىن جانى مەن تانىنە سىڭىرگەن وسى اباي بولاتىن. بودان كەزىمىزدە بويىمىزعا جۇققان وتىرىك, وسەك, ماقتانشاق, كۇندەستىك, بەكەر مال شاشپاق, داراقىلىق سىندى ءحىح عاسىردان ءححى عاسىرعا الىپ كەلگەن انتيادامزاتتىق قاسىرەتىمىزدى تالاق قىلار كەزەڭ كەلدى. قۇران دا, قۇداي دا ونى وڭدىرماي مىنەگەن-ءدى.  سەنبەسەڭىز, قۇراننىڭ «عاسىر» سۇرەسىن وقىڭىز: «زامانعا سەرت! ال وسىمدى قاپەرگە, پەندە بىتكەن تۋا قاۋىپ-قاتەردە, يمان ايتىپ, ادالدىقپەن جۇرسە جۇرت, اقيقاتتىڭ نە ەكەنىن بىلسە قىرت, ازابىنا سابىر قىلسا زارلانباي, سول قياننان جول تابادى – ساندالماي!». قازاقستان كەۋدەسىن اشىپ اباي دەيتىن الىپ رەنتگەننىڭ الدىندا تۇر. اباي كىتابىنان ءار پاراعى قازاقستان جۇرەگىنىڭ كارديوگرامماسى. كوكىرەكتەگى دەرتىمىز بەن ءورتىمىز سودان تايعا تاڭبا باسقانداي, ايقىن كورىنەدى. تاريحتىڭ سويقان داۋىلدارىندا مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق ەلى نەبىر «اقتابان شۇبىرىندى – القاكول سۇلامادان» – وتارشىلدىق ويرانى مەن اشتىق, ازاپ, رەۆوليۋتسيا, رەپرەسسيا­لاردان امان ءوتىپ, اتىراۋدان – ارقا – الاتاۋ – التايعا دەيىنگى ۇلان-عايىر ايماقتى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قالعانىن ايتىپ تۇر! ادامزاتتىڭ بىرەۋىن دە  الالاماي, ابايشا باۋىرىنا تارتقانىن ايتىپ تۇر! حح عاسىردا: – «جۇرەگىم, مەن زارلىمىن جارالىعا, سۇم ءومىر اباقتى عوي سانالىعا. قىزىل ءتىل – قولىم ەمەس – كىسەندەۋلى, سوندىقتان جانىم كۇيىپ, جانادى دا. قۋ ءومىر قىزىعى جوق قاجىتقان سوڭ, تولعانىپ قاراۋىم سول باياعىعا... ەرتەگى ۋاتپاي ما بالانى دا, ءسوز سيقىر عوي, جازباي ما جارانى دا؟ اقىن دا ءبىر بالا عوي ايعا ۇمتىلعان, ەركىمەن ءوزى-اق وتقا بارادى دا; جاي تاقتاق جابايىدان جول قالعاندا, قاندى ءور بوپ اقىن جولى قالادى دا; ويلايدى, كۇڭىرەنەدى, تولعايدى اقىن, كۇرسىنىپ كوزىنە جاس الادى دا, اقىندا ادامزاتتان دوس بولمايدى, جالعىز-اق سىرىن سويلەر قالامىنا!» – دەپ ءتاڭىرىنىڭ الدىنا ماعجان بارعان-دى. حح عاسىردىڭ سوڭىن الا وعان: – «يا, اللام! جاراتۋشى جالعىز يەم, مەدەت بەر, جاپانداعى جالعىز ءۇي ەم; حال سۇرار, جاي تۇسىنەر ءبىر پەندە جوق, جۇرەك – ءجۇن, ويىم – وپات, جاندى – جۇيەم, يا, اللام! جاراتۋشى جالعىز يەم!» – دەپ مۇقاعالي كەلدى! تاريحتا اتاۋسىز قۇرىپ كەتكەن ەل-جۇرت قانشاما؟! قازاق بولسا: – «ەي, تاكاپپار دۇنيە! ماعان دا ءبىر قاراشى, تانيسىڭ با سەن مەنى, مەن – قازاقتىڭ بالاسى!» (قاسىم) – دەپ جۇمىر جەردىڭ ۇستىندە اياعىن نىق باسىپ تۇر. ادامزات ۇمبەتىنە اسپاننان قارايتىن ەۋروپانىڭ جاقسىسى مەن جايساڭىن ەلباسىنىڭ بەدەلىمەن الاش جۇرتىنىڭ الدىنا الىپ كەلدىك. كەشە عانا قولى كىسەندەۋلى, بىرەۋدىڭ بودانىنداعى جۇرت ەدىك. اينالاسى 24 جىلدا اقىل-ەسىمىزدى جيىپ, ادامزاتقا ءجون-جوبا كورسەتەتىن دەڭگەيگە جەتە باستادىق. بۇل – ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, ارقامىزعا تۇسكەن ءزىلماۋىر اۋىر جۇك ەدى. ونى دا بەلىمىز قايىسپاي كوتەردىك. ماحامبەتشە ايتقاندا, «قابىرعاسى قايىسپاس قارا نار كەرەك ەدى بۇل ىسكە»! مەملەكەتىندە مەنشىكتەپ ارميا ۇستاماعان ەل بۇل. الەمدە ەشبىر ەلدى باسا-كوكتەپ, باسىپ الماعان جۇرت ول! پوليتسيا, تۇرمە دەگەندى ءحىح عاسىردا كورىپ, اڭ-تاڭ قالعان حالىق – بۇل. – «ەڭكەيگەنگە – ەڭكەي, ول – بىرەۋدىڭ ق ۇلى ەمەس, شالقايعانعا – شالقاي, ول – قۇدايدىڭ ۇلى ەمەس!» – دەگەن اسقاق جۇرت وسى ەدى. اللا, سونسوڭ ونى ايالاپ تۇر! سوناۋ كوك تۇرىكتەر زامانىندا كوك تاڭىرمەن تىلدەسكەن, ۇلى قاعانات قۇرىپ, شىڭعىس حانمەن بۇكىل ەۋرازياعا ءامىرىن جۇرگىزگەن بۇل جۇرتتىڭ دا شالىس باسىپ, شالقاسىنان قۇلاعان, بارماعىن تىستەپ ەگىلىپ جىلاعان كەزدەرى دە از ەمەس-ءتى. نەگە؟ قۇدايدىڭ ايتقانىن, قۇراننىڭ ءسوزىن تىڭداماعان كەزدەرى بولعان. پەندەنىڭ ايتقانىنا ەرىپ, ايداعانىنا ءجۇرىپ قاتەلەستى... اللا نە دەيدى؟ – «ءاي! كاپىر! – دە – سەن تابىنعان دالدۇرىشكە ماڭگىرىپ, ءتاڭىرى بار دا مەن باس يمەن! ماڭگىلىك!». ءتاڭىرى ءبارىن كورىپ تۇر! «اللا كونبەس ايارىڭا نە ءتۇرلى» دەيدى قۇراننىڭ «ماعۇن» سۇرەسى. حالىقتىڭ قازىنا بايلىعىن كوزىن باقىرايتىپ قويىپ ۇرلاپ الىپ, كوتتەدج-ۆيللالاردا ىقىلىق اتىپ وتىرعاندار قۇ­­ران­نىڭ «ھۇمازا» سۇرەسىن وقىسا, نە بەتىن ايتادى؟! – «وڭشەڭ تەكسىز! سۇم-زىميان! قايدا – قىرت؟! مالىن ساناپ, العان ءىشى مايلانىپ! كۇننىڭ كۇنى حۇتاماعا تۇسەدى ول اللا الدىنا كەلەدى قايتسە دە – اينالىپ!». الاشتىڭ ايتۋلى ءبىر اۋليەسى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ قازاققا «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن زامان كەلەدى» دەگەنى اڭىزدان اقيقاتقا اينالعالى تۇر. سول زاماننىڭ التىن قاقپاسىن  بۇگىن ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىمەن ءسىز بەن ءبىز ايقارا اشقالى جاتىرمىز! بۇگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭىن كەۋدەسىنە باسىپ,  قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ  تۇر اللانىڭ الدىندا – الاشىمەن بىرگە! ادامزاتتا ماڭدايى جارقىراعان نەبىر مارقاسقا عۇلاما ايتپاعان ءسوزدى ءبىزدىڭ اباي ايتقان: «ءبىز جاراتۋشى ەمەس, جاراتقان كولەڭكەسىنە قاراي بىلەتىن پەندەمىز. سول ماحاببات پەن عادالەتكە قاراي تارتپاقپىز, سول اللانىڭ حيكمەتىن بىرەۋدەن-بىرەۋ انىعىراق سەزبەكپەن ارتىلادى». پەندەدەن – پەندە عانا ەمەس, مەملەكەتتەن – مەملەكەت تە بىرىنەن ءبىرى اللانىڭ حيكمەتىن انىعىراق سەزىنۋىمەن اسىپ, اسقاقتايدى. «ادامشىلىقتىڭ الدى – ماحاببات, عادەلەت, سەزىم» (اباي). اتا زاڭىندا ماحاببات, عادەلەت سەزىمى ايقۇلاقتانا كورىنىپ تۇرعان ەلدەر وركەنيەت ورىنە سامعاپ بارادى! ءبىز دە سولاردان قالماۋعا ءتيىسپىز! ساپارىڭ ءساتتى بولعاي, قازاق ەلى – ماڭگىلىك ەلى! سەرىك اقسۇڭقار ۇلى, اقىن, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. قاراعاندى.