مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى «ادىلەتتى قازاقستان: زاڭ مەن ءتارتىپ, ەكونوميكالىق ءوسىم, قوعامدىق وپتيميزم» جولداۋىندا بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ ورىندالماي جاتقانىنا ارنايى توقتالدى. جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ (جاپ) مالىمەتىنە قاراعاندا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءالى دە تۇپكى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە ەمەس, ەل قازىناسىنان بولىنگەن قاراجاتتى قالايدا يگەرۋگە باسىمدىق بەرىپ وتىر. مۇنى جاپ-تىڭ تاپسىرماسى بويىنشا اباي وبلىسىنىڭ تەكسەرۋ كوميسسياسى جۇرگىزگەن اۋديت قورىتىندىسى ايعاقتاپ بەردى.
وندا وڭىردەگى بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك ورگان العان نەسيەنىڭ وبلىستىڭ قارجىلىق جاعدايىنا تيگىزەتىن اسەرىنە تۇراقتى تالداۋ جۇرگىزبەيتىنى, مەملەكەتتىك بورىشتىڭ بيۋدجەتكە, ەكونوميكالىق وسۋگە جانە باسقا كورسەتكىشتەرگە قالاي اسەر ەتەتىنىن باعالاۋ جوقتىعى اتاپ كورسەتىلگەن. سالدارىنان وبلىستا 2022-2023 جىلدارى, نەگىزىنەن, قۇرىلىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا جيناقتالعان بورىش كولەمى 69 ملرد تەڭگەدەن اسىپ تۇسكەن. اۋديت بارىسىندا جالپى سوماسى 1,1 ملرد تەڭگەگە جەتكەن قارجىلىق بۇزۋشىلىقتار دا انىقتالعان.
«اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك, بىزدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى ورىندالماي جاتىر. بۇل – بۇرىنعى مەن قازىرگى ۇكىمەت جۇمىسىنداعى ۇلكەن ولقىلىق. مۇنداي جاعداي ءجيى قايتالانسا, تۇپتەپ كەلگەندە, ەل دامۋىن تەجەيدى. سوندىقتان وعان جول بەرمەۋ قاجەت. بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانىپ, ونىڭ شىعىس بولىگىن شەكتەپ, قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاعان ءجون», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەلىمىزدە بەس جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «اۋىل – ەل بeciگi» باعدارلاماسىنا بولىنگەن مول قارجىنىڭ دا تۇپكى ناتيجەسى جەتە ويلاستىرىلماعان بولىپ شىقتى. ناقتى ايتساق, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ازىرلەگەن ادىستەمەگە سايكەس, اۋىلداردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن انىقتاۋدا جالدانىپ جۇمىس ىستەيتىن ادامدار سانى جانە مال شارۋاشىلىعى مەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى قوسىلعان قۇنى عانا ەسەپكە الىنادى ەكەن. الايدا اۋىلدىق جەرلەردە جاڭا تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ينديكاتورى قاراستىرىلماعان. ال الەمدiك تاجiريبە بويىنشا كوپتەگەن ەلدە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتiك رەتتەۋ نەگiزiنەن جان باسىنا شاققانداعى iشكi جالپى ءونiم جانە كiرiس, جۇمىسسىزداردىڭ ۇلەسi سياقتى كورسەتكىشتەر الىنعان. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسەپتەۋىنشە, قازاقستان جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشى بويىنشا تابىس دەڭگەيى تومەن ەلدەر توبىنا جاتادى. ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمىنىڭ دەڭگەيى 1 اۋىل تۇرعىنىنا شاققاندا رەسەيگە قاراعاندا – 1,8 ەسە, وڭتۇستىك كورەياعا قاراعاندا – 7,5 ەسە, فرانتسياعا قاراعاندا – 8,8 ەسە, بەلگياعا قاراعاندا 43 ەسە تومەن. جۋىردا وسى ماسەلە جونىندە ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان سەنات دەپۋتاتى سەرىك شايداروۆ اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياسات اۋىلدىق ەكونوميكانى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىنا نەگىزدەلۋگە ءتيىس دەپ سانايدى.
«ۇكىمەت وتىرىسىنىڭ بىرىندە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ سوڭعى 10 جىلدا ەلىمىزدە 583 اۋىل جابىلعانىن, بۇگىندە رەسپۋبليكادا 6 256 اۋىلدىق ەلدى مەكەن بار ەكەنىن مالىمدەگەن بولاتىن. اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ 2004-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرا باستاعان كەزدە ەلىمىزدە 7 660 اۋىل بولعانىن ەسكەرسەك, ارادا وتكەن 20 جىل ىشىندە 1 404 اۋىلدىق ەلدى مەكەن جابىلعان. ەگەر ءاربىر ون جىل سايىن 700 اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ ءتۇتىنى وشسە, «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى دا باسقا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تاعدىرىن قايتالاماي ما؟ بۇعان جول بەرمەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ رەتىندە بولىنەتىن بارلىق نەسيەنى «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى ارقىلى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى قارجىلاندىرۋمەن بايلانىستىرۋ جانە ولارداعى سالالار بويىنشا جالپى قوسىلعان قۇننىڭ وسۋىنە جىل سايىن مونيتورينگ جۇرگىزە وتىرىپ, جاڭا تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋدى ايقىنداۋ ۇسىنىلعان ەدى. بۇل ۇسىنىس ورىنداۋعا قابىلدانعان دا بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ قورىتىندىسى مەن ۇكىمەتتىڭ ەسەبىندە ءبىز بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسى مەن تيىمدىلىگىن كورە المادىق. ءىس جۇزىندە بيۋدجەت قاراجاتىن ادەتتەگىدەي يگەرۋ ءجۇرىپ جاتىر. ەگەر تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قۇرىلماسا, مەملەكەت سالىنعان قاراجاتتان تيىسىنشە ناتيجە الا المايدى», دەدى ول.
وسىعان وراي سەناتور «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىنىڭ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا جان-جاقتى تالداۋ جۇرگىزۋدى, سونداي-اق اتالعان جوباعا كىرگىزىلگەن اۋىلداردا تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى قاتار جۇرگىزۋدى جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگاندارعا تاپسىرۋدى ۇسىندى.
جالپى, مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ الدىنا ەل ەكونوميكاسىنىڭ كولەمىن 2029 جىلعا قاراي 2 ەسە ۇلعايتۋ مىندەتىن قويىپ وتىرعان قازىرگى ۋاقىتتا قاي سالاعا بولسىن بولىنگەن قارجىنىڭ قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولماي, ءتيىستى قايتارىم بەرۋىن تالاپ ەتۋ قاجەت.