«كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ باقۋاتتىلىعى, ەڭ الدىمەن, ونىڭ قارتتار مەن بالالارعا قارىم-قاتىناسىنا قاراي انىقتالادى» دەگەن ەكەن ۇلى اقىن گوراتسي. اتا زاڭىندا ءوزىن الەۋمەتتىك مەملەكەت دەپ جاريالاعان ەلىمىزدە حالىقتىڭ ءالجۋاز توپتارىنا جاتاتىن قاريالار مەن سابيلەرگە جاسالىپ وتىرعان قامقورلىق از ەمەس. «كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ باقۋاتتىلىعى, ەڭ الدىمەن, ونىڭ قارتتار مەن بالالارعا قارىم-قاتىناسىنا قاراي انىقتالادى» دەگەن ەكەن ۇلى اقىن گوراتسي. اتا زاڭىندا ءوزىن الەۋمەتتىك مەملەكەت دەپ جاريالاعان ەلىمىزدە حالىقتىڭ ءالجۋاز توپتارىنا جاتاتىن قاريالار مەن سابيلەرگە جاسالىپ وتىرعان قامقورلىق از ەمەس.
بۇل رەتتە زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىسى مەن بالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقى مولشەرى جىل سايىن ينفلياتسيا دەڭگەيىنە سايكەس يندەكستەلىپ كەلە جاتقانىن, سونداي-اق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن بيىلدان باستاپ «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى قولعا الىنعانىن ايتقان ءجون. بۇعان قوسا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىلتىرعى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جولداۋىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت كوپ جىلدان بەرى تالاي بيىك مىنبەردەن ايتىلىپ كەلگەن «رەگرەسشىلەر پروبلەماسىن» – نەگىزىنەن, كەنشىلەردىڭ كاسىپتىك ەڭبەككە قابىلەتتىلىكتى جوعالتۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك تولەمى مەن زەينەتاقىسى ماسەلەلەرىن وڭىنان شەشتى. ناقتى ايتساق, بۇرىن دەنساۋلىققا كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋگە قاتىستى تولەم ءومىر بويى تولەنىپ كەلگەن. الايدا 2015 جىلى ازاماتتىق كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ سالدارىنان مۇنداي تولەم ونى الۋشى زەينەت جاسىنا كەلگەن كەزدە توقتاتىلاتىن بولدى. اۋىر جۇمىستاردا دەنساۋلىعىنان ايىرىلعان ازاماتتاردىڭ وسى جونىندەگى شاعىمىنا دەن قويعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىنىڭ ارقاسىندا «قىزمەتكەر ەڭبەك (قىزمەتتىك) مىندەتتەرىن اتقارعان كەزدە ونى جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ, جۇمىسكەرلەردىڭ جەكەلەگەن ساناتىن ءومىر بويعى تولەممەن قامتاماسىز ەتۋ قاراستىرىلدى. ماسەلەن, كاسىپتىك ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ دارەجەسى العاش رەت 2015 جىلعى 10 مامىرعا دەيىن بەلگىلەنگەن, قايتا كۋالاندىرۋ مەرزىمىنسىز 2015 جىلعى 10 مامىردان 2024 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن ۇزارتىلعان ادامدارعا ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنان ولاردىڭ كاسىپتىك ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ دارەجەسىن قايتا كۋالاندىرۋ مەرزىمىنە ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن الۋ قۇقىعى بەرىلدى, ياعني تولەمدەر زەينەت جاسىنا تولعاننان كەيىن دە جاسالاتىن بولدى. مۇنداي تولەمدەردى الۋشىلار سانى – شامامەن 1,4 مىڭ ادام. سونداي-اق اۋىر جۇمىستاردى اتقارىپ, دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرىپ جۇرگەن ادامدارعا شىن مانىندە 55 جاستا زەينەتكە شىعۋمەن پارا-پار جەڭىلدىك تە كوزدەلدى. ول – بيىل العاش رەت ەنگىزىلگەن ارنايى الەۋمەتتىك تولەم ء(اات).
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ تۇسىندىرمەسىنە قاراعاندا, ءاات-ءتى تاعايىنداۋدىڭ مىندەتتى شارتتارى – 55 جاسقا تولۋى, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىندا (بجزق) كەمىندە 7 جىل كاسىپتىك زەينەتاقى اۋدارىمىنىڭ بولۋى. الەۋمەتتىك كودەكسكە سايكەس جۇمىس بەرۋشىلەر ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جۇمىستارمەن اينالىساتىن جۇمىسكەرلەردىڭ, وندىرىستەردىڭ, جۇمىستاردىڭ, كاسىپتەردىڭ تىزبەسىنە ەنگىزىلگەن جۇمىسكەرلەرگە مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارادى. ەلىمىزدەگى وسىنداي كاسىپتەر مەن قىزمەت تۇرلەرى 2 مىڭنان استام ەكەن. ولار ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ «ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جۇمىستاردا ىستەيتىن جۇمىسكەرلەردىڭ پايداسىنا مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن تولەۋ جونىندەگى اگەنتتەر ءوز قارجىسى ەسەبىنەن مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن جۇزەگە اسىراتىن وندىرىستەردىڭ, جۇمىستاردىڭ, كاسىپتەردىڭ تىزبەسىن بەكىتۋ تۋرالى» 2023 جىلعى 24 مامىرداعى №170 بۇيرىعىندا كورسەتىلگەن. جالپى, بۇگىندە ءاات ەل ەكونوميكاسىنىڭ 17 سالاسىندا, سونىڭ ىشىندە تاۋ-كەن ءوندىرۋ, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ يگىلىگىنە اينالىپ وتىر. ونى العىسى كەلگەن جۇمىسكەرلەر ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جۇمىسپەن اينالىسۋدى دوعارىپ, جەڭىل جۇمىسقا اۋىسىپ, تيىسىنشە جالاقى, ءاات الاتىن بولدى نەمەسە دەمالىسقا شىعىپ, زەينەت جاسىنا جەتكەنشە اتالعان تولەمدى الا الادى.
بجزق دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ارنايى الەۋمەتتىك تولەمدى تاعايىنداۋعا مىندەتتى شارتتاردى ەسكەرە كەلگەندە, وعان 2024 جىلى – 37 مىڭنان استام, 2030 جىلى – 58 مىڭنان استام, 2035 جىلى – 95 مىڭنان استام جۇمىسكەر ۇمىتكەر بولا الادى. وسىلايشا, الەۋەتتى تولەم الۋشىلار سانى جىل سايىن كوبەيە تۇسەدى. الدىن الا ەسەپتەۋ تۇرعىسىندا 2024 جىلى ارنايى الەۋمەتتىك تولەمنىڭ ورتاشا مولشەرى 208 مىڭ تەڭگەدەن اسادى. ءاربىر جۇمىسكەرگە ارنالعان تولەم مولشەرى ونىڭ بجزق-داعى جيناعىنا بايلانىستى. بۇل رەتتە جىل سايىن ارنايى الەۋمەتتىك تولەم مولشەرى ەڭ تومەن كۇنكورىس مولشەرىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى وسەدى. ماسەلەن, 2030 جىلى تولەمنىڭ ورتاشا مولشەرى 339 مىڭ تەڭگەنى, ال 2035 جىلى 519 مىڭ تەڭگەنى قۇراۋعا ءتيىس.
قولدانىستاعى زاڭناماعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر جۇمىسكەردى ەڭبەك مىندەتتەرىن ورىنداۋ كەزىندە جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسىن دە جەتىلدىردى. ماسەلەن, ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ زارداپ شەككەن جۇمىسكەردىڭ ساناتوري-كۋرورتتىق ەمدەلۋ اقىسىن 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى مولشەردە تولەۋى, جازاتايىم وقيعا ناتيجەسىندە كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ, ياعني ساقتاندىرۋ تولەمىنىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ كەزىندە جۇمىسكەردىڭ كىناسىن بۇدان بىلاي ەسكەرمەۋ سياقتى وڭ وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
بيىلعى جىلعى 18 قىركۇيەككە دەيىن زياندى ەڭبەك جاعدايلارىندا ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەگەن 11 126 ازاماتقا ءاات تاعايىندالعان. اسىرەسە ونەركاسىپتى وڭىرلەر – قاراعاندى, قوستاناي, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا اتالعان تولەمدى الۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەندەر قاتارى قالىڭ.
ايتكەنمەن ءالى دە ويلاندىراتىن ولقىلىق تا بار. مىسالى, وتكەن جىلى قارتتار كۇنىنە بايلانىستى استانا قالاسىندا, جەتىسۋ, ماڭعىستاۋ, قاراعاندى, تۇركىستان, ۇلىتاۋ وبلىستارىندا ءار زەينەتكەرگە 2 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن 10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى نەمەسە 6 900 تەڭگەدەن 34 500 تەڭگەگە دەيىنگى مولشەردە بىرجولعى ماتەريالدىق كومەك كورسەتىلگەن. مۇنداي تولەمدى اقمولا, پاۆلودار وبلىستارىنىڭ ارداگەرلەرى رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ قۇرمەتىنە العان. ال بىرقاتار وڭىردە قارتتارعا مەرەكەلىك ازىق-ت ۇلىك سەبەتتەرى تاپسىرىلعان. بۇدان ءار ءوڭىر «كورپەسىنە قاراي كوسىلىپ» وتىرعانى اڭعارىلادى.
بۇل ادىلدىككە جاتا ما؟ رەسپۋبليكامىز ءبىرتۇتاس مەملەكەت بولسا دا, ءار ءوڭىردىڭ اكىمدىگى ء«وز بەتىنشە تۇيە ايداۋى» قالاي؟ ونىڭ ۇستىنە قازىرگى تاڭدا الماتى مەن استانا قالالارى, اتىراۋ وبلىسى عانا ەل قازىناسىنا قارجى قۇياتىن «دونورلار» ەكەندىگىن, ال وزگە وڭىرلەردىڭ بارلىعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوماقتى سۋبۆەنتسيا الىپ وتىرعاندىعىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ بارلىعىنا ورتاق تالاپ پەن ءتارتىپ بولعانى ءجون ەمەس پە؟ كەي كەدەي ءوڭىر قاريالارىنىڭ كوڭىلدەرىنە قاياۋ تۇسىرمەۋ تۇرعىسىندا ەڭبەك جانە حالىق الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى تاراپىنان ءتيىستى شارا قولدانىلسا, ارتىق بولماس ەدى.