وتكەن جولى شەتەلگە قىدىرۋعا بارعان وتانداسىمىز يتالياداعى تاريحي عيماراتقا زاڭسىز جازۋ جازىپ, جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. وسى وقيعانىڭ ارتىنشا گرۋزياعا بارعان تاعى ءبىر اتىراۋلىق كەلىنشەك باتۋميدەگى بوتانيكا باعىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن بامبۋك اعاشىنا اتىن جازىپ قالدىرماق بولعان. شەكارا سىرتىندا ەسىمىن ەسكەرتكىشتەرگە قالدىرامىن دەپ, مەملەكەتتىڭ ابىرويىن ايرانداي توككەن مۇندايلاردىڭ ەل ىشىندەگى ەسسىز ارەكەتتەرىن جىپكە ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس.
ۆانداليزم جانە زاڭ تالابى
كەيىنگى جىلدارى قارعا ادىم جەرگە قوقىسىن توگۋگە ەرىنەتىن, قالا بەردى قوعامدىق ورىندارداعى قۇرال-جابدىقتاردى جەتى اتاسىنىڭ كەگى كەتكەندەي قيراتىپ كەتۋگە قۇمارلىق كوبەيىپ بارادى. تاياۋدا عانا ءبىر توپ تۇرعىن قالا كەلبەتىنە كورىك بەرۋگە قويىلعان كورنەكى ءمۇسىندى ءبىر كۇنگە جەتكىزبەي قيراتىپ تاستاعان. بۇل بۇل ما, اقمولا وبلىسى بۇلاندى اۋدانىنىڭ ماكينسك قالاسىندا ءجاسوسپىرىم ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جانە اۋعانستانداعى سوعىس جىلدارىندا قازا تاپقان ينتەرناتسيونال-جاۋىنگەرلەردى ەسكە الۋ الاڭىندا ورناتىلعان گرانيت پليتالاردى تالقانداپ كەتكەن. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى استانانىڭ وزىندە 270 بۇلدىرگى ارەكەتى تىركەلگەن.
«اتىڭ شىقپاسا, جەر ورتەنىڭ» كەرىن كەلتىرىپ جۇرگەندەرگە جاۋاپكەرشىلىك جەڭىل مە, ايتەۋىر ايىپپۇل كولەمىن ءوسىرۋ قۇقىق بۇزۋشىلاردى تارتىپكە سالۋدا سەپتىگىن تيگىزە الماي وتىر. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى دا ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا, جىل سايىنعى حالىققا جولداۋلارى مەن حالىقپەن كەزدەسۋلەردە دە ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان قوعامىمىزدا ۇدايى كەلەڭسىز وقيعالار بولىپ جاتادى. ايتالىق, دالاداعى, كوشەدەگى ۆانداليزم, كەيبىر ازاماتتارىمىزدىڭ تارتىپسىزدىگى, مادەنيەتسىزدىگى, نەشە ءتۇرلى تۇرمىستىق جانجالدار ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرەتىن بولدى. وسىلاي دەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«بىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – زاڭدى قاتاڭ ساقتاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ. ءبىز مادەنيەتتى, ءبىلىمدى, عىلىمدى دامىتۋ ارقىلى قازىرگى اشىق الەمنىڭ ءبىر بولشەگى بولۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك», دەدى.
بيىلعى جولداۋىندا دا مەملەكەت باسشىسى: ء«بىز زاڭ مەن ءتارتىپ, ءبىلىم مەن پاراسات ۇستەمدىك ەتەتىن قوعام قۇرۋىمىز كەرەك. ازاماتتارى, اسىرەسە, جاستارى مادەنيەتتى, جاڭاشىل ءارى جاسامپاز ۇلتتىڭ ۇپايى تۇگەل. سوندىقتان ءبىز وركەنيەتتى ەل بولۋعا كەدەرگى جاسايتىن جاعىمسىز ادەتتەردەن ارىلۋىمىز كەرەك. مەن بۇل تۋرالى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وتىرىسىندا ايتتىم. ەلدىڭ بولاشاعىنا كەسىرىن تيگىزەتىن بەس كەسەلگە توقتالدىم. سودان بەرى ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلدى. ۆانداليزمگە, لۋدومانياعا توسقاۋىل قوياتىن زاڭدار قابىلداندى. ۆەيپكە, ياعني ەلەكتروندى تەمەكىگە تىيىم سالىندى. قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسى قازىردىڭ وزىندە كورىنىپ جاتىر», دەدى.
پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس, بىلتىردان باستاپ ۆانداليزم اكتىلەرى, قوعامدىق جانە جەكە م ۇلىكتىڭ ءب ۇلىنۋى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلىپ جاتىر. ماسەلەن, قازىر ەلىمىزدە ۆانداليزم مەن جەكە م ۇلىكتى بۇلدىرگەنى ءۇشىن كۇشەيتىلگەن زاڭ جۇمىس ىستەپ تۇر.
جابايىلىققا دا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بار
استانا قالاسى پد بايقوڭىر اۋدانىنىڭ ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى اسقار پاپىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, مادەني-تاريحي, رۋحاني ەسكەرتكىشتەردى ءبۇلدىرۋ نەمەسە قوعامدىق ورىندارداعى م ۇلىكتەردى اياۋسىز, قاساقانا قيراتۋ, توناۋ ارەكەتى – جابايىلىق پەن ز ۇلىمدىقتىڭ شەكتەن شىققان ءبىر ءتۇرى. مۇنداي ارەكەتتىڭ ارتىندا قاسكۇنەمدىك پەن اشكوزدىك تۇرادى. جابايىلىققا جاۋاپكەرشىلىك بولماسا, ونىڭ سوڭى بۇدان دا سوراقى قۇقىق بۇزۋشىلىققا, ارتى قىلمىسقا اپارادى.
«بيىل ءماجىلىس دەپۋتاتتارى بۇلدىرگى ارەكەتتەر ءۇشىن قىلمىستىق كودەكسكە جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ تۋرالى بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزدى. بۇرىن ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن 50 اەك قارالسا, قازىر بۇل ارەكەتى ءۇشىن 100 اەك بەلگىلەنەدى. بۇلدىرگى ارەكەتكە بارسا, 200 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل سالىنادى. بۇرىن بۇل 160 اەك بولىپ ەسەپتەلەتىن. ال ايىپپۇلدى تولەي المايتىن بولسا, تۇزەتۋگە جىبەرىلەدى نەمەسە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلادى. بۇرىن ۆانداليزم ءۇشىن 40 كۇن ايىپتىق قاماۋدا جاتاتىن بولسا, قازىر بۇل 50 كۇنگە دەيىن سوزىلدى. بۇعان قوسا بۇرىن قوعامدىق ورىندارعا جۇمىسقا تارتۋ 160 ساعاتقا سوزىلسا, قازىر 200 ساعاتقا دەيىن كوبەيدى», دەيدى ا.پاپىشەۆ.
سونداي-اق اكىمشىلىك كودەكسكە سايكەس, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ زاڭدى وكىلدەرىنە 15 اەك-تە ايىپپۇل قاراستىرىلعان. ال پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى تاپسىرماسىنا سايكەس, وسى كودەكسكە تاعى كۇشەيتۋ ەنگىزىلدى. ياعني بوتەننىڭ مۇلكىنە زاقىم كەلتىرسە, اكىمشىلىك سوتقا ماتەريالدار جيناقتالادى. سوت قۇقىق بۇزۋشىدان كەلتىرگەن زالالدىڭ شىعىنىن تولىق وتەپ بەرۋگە شەشىم شىعارىپ, 200 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى.
«قوعامدىق ورىنداردا بىلاپىت سويلەۋ, جەكە تۇلعالاردى زابىرلەۋ, نامىسىنا تيگىزەتىن ءسوز ايتۋ, عيماراتتاردى, تۇرعىن ءۇي-جايلاردى, كولىكتەردى, قوعامدىق ورتاداعى ورتاق م ۇلىكتەردى ءبۇلدىرۋ, اينالاسىنداعىلارعا قۇرمەت كورسەتپەۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزىپ جەكە ادامداردىڭ تىنىشتىعىن بۇزاتىن ءىس-ارەكەتتەرگە دە حاتتاما تولتىرىلادى. ارى قاراي ۇساق بۇزاقىلىق بابىنا سايكەس سوتقا جولدانىپ, 20 اەك-دە ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە بەس كۇننەن ون تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الىنادى. ءىس-ارەكەت قايتالانسا, 15 كۇننەن 30 كۇنگە دەيىن اكىمشىلىك قاماۋعا الىنادى نەمەسە 20 اەك ايىپپۇل سالىنادى. كەلتىرگەن شىعىنعا قاراي جاۋاپكەرشىلىك ءوسىپ, ايىپپۇل كولەمى ارتۋى مۇمكىن», دەيدى اسقار سەرىكباي ۇلى.
الەم زاڭدارىندا اياۋشىلىق قاراستىرىلمايدى
اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى جالپىعا ورتاق ۇلتتىق قۇندىلىقتار تۋرالى ايتتى. بۇل – تاۋەلسىزدىك پەن وتانشىلدىق, بىرلىك پەن ىنتىماق, ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق. ونىڭ ىشىندە ءۆانداليزمدى قوعامنىڭ كەسەلى رەتىندە اتاعان ول: «بۋرابايداعى «جۇمباقتاستى», باياناۋىلداعى «كەمپىرتاستى» قاراڭىزدار. ەڭ جاۋھار جەرلەرىمىزدىڭ سۇلۋلىعى شيمايدىڭ استىندا قالىپ جاتىر. ۇيدەگى ءليفتىنى, اۋلاداعى ويىن الاڭىن, كوشەدەگى ايالدامانى قيراتۋدىڭ قانداي قيسىنى بار؟ مۇنىڭ ءبارى – بارىپ تۇرعان تارتىپسىزدىك, مادەنيەتسىزدىك. وركەنيەتتى ەلدىڭ ءاربىر ازاماتى قوعام مۇلكىن ءوز مۇلكىندەي قورعاۋى كەرەك», دەگەن ەدى.
دەپۋتات سەرگەي پونومارەۆ ۆانداليزم مەن م ۇلىكتى بۇلدىرگەنى ءۇشىن كۇشەيتىلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى جەتكىلىكسىز بولىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ويتكەنى ايىپپۇل قاماعى ەشكىمدى قورقىتا المايدى.
«تالدىقورعان قالاسىنىڭ ماڭىندا قۇرىلىس تاسى ءۇشىن ەجەلگى پەتروگليفتەرى بار قالعان قورعاندار ماقساتتى تۇردە جويىلىپ جاتىر. ءۆانداليزمنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان 10 مىڭعا جۋىق ءىس-شارا وتكىزىلگەنىمەن, ونىڭ اراسىندا پەتروگليف جارعىشتارى مەن مەتالل دەتەكتورلارى بار «جابايى ارحەولوگتار» تۋرالى ءبىر ءسوز جوق», دەپ وتىر.
ال مۇنداي باسسىزدىق قازبا جۇمىستارىن ليتسەنزيالاۋدى جانە تاريح ەسكەرتكىشتەرى ورىندارىندا قۇرىلىسقا رۇقسات بەرەتىن عالىمداردىڭ جالعان قورىتىندىلارىن رەتكە كەلتىرۋدى تالاپ ەتكەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى ورىندالماي وتىرعانىن كورسەتسە كەرەك.
بۇلدىرگىلەردىڭ ارەكەتىن ايىپپۇل قاماعى الدىن الماۋى ابدەن مۇمكىن. الەمدەگى ەڭ قاۋىپسىز ەل تىزىمىندە كوش باستاپ تۇرعان سينگاپۋر 1966 جىلدان باستاپ قوعامدىق م ۇلىكتى بۇلدىرگەندەرگە, گرافيتتي سالىپ, ويىنا كەلگەندى جاسايتىن بۇزاقىلارعا 2 مىڭ دوللار كولەمىندە ايىپپۇل بەلگىلەيدى ەكەن. سونداي-اق ءۇش جىلعا دەيىن تەمىر تورعا توعىتىپ, دۇرە سوعۋ جازاسى دا قولدانىلادى. ءتىپتى قوعامدىق ورتادا ءتارتىپ بۇزعان شەتەلدىكتەردى دە الپىس كۇن ايىپپۇل قاماعىنا الىپ, قوعامدىق ورتادا اياماي دۇرە سوعادى.
انگليادا دا قوعام مۇلكىن بۇلدىرگەندەردىڭ شىعىنى 5 مىڭ فۋنت ستەرلينگ بولسا, 2 500 فۋنت ايىپپۇل تولەيدى. شىعىننىڭ كولەمى بۇدان اسىپ كەتسە, كەلتىرگەن زالالدى تولىق وتەپ, جارتى جىلعا بوستاندىعىنان ايىرىلادى. ال تاريحي جادىگەرلەردى قورلاعاندار 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى ەكەن. جاپونيادا دا تاريحي جادىگەرلەردى لاستاۋ مەن قوعامدىق ورىندارداعى زاتتارعا زيان كەلتىرگەندەر 5 جىل تۇرمەگە وتىرىپ, ميلليون يەنا ايىپپۇل تولەۋى مۇمكىن. اقش-تىڭ كوپتەگەن شتاتىندا ۆاندالدىق ارەكەتتەرگە جازا قاتال. مۇندا دا جوعارى ايىپپۇل, قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ مەن باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىن جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلادى. ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلىندە جازالار قىلمىستىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى ايىپپۇلدان تۇرمە مەرزىمىنە دەيىن وزگەرەدى. دەمەك قوعامدىق تارتىپكە تۇكىرىپ, ورتاق م ۇلىكتى بۇلدىرۋگە ۇيىرلەردىڭ ءتارتىبىن دۇنيە جۇزىندەگى ەلدەر مايشاممەن قارايدى. سەبەبى جابايىلىققا جاۋاپكەرشىلىك جەڭىل بولسا, ز ۇلىمدىقتىڭ الدىن الۋ دا قيىنعا سوعارى حاق.