بۇل مەنىڭ ەڭبەگىمە بەرىلگەن جوعارى باعا

پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءباسپاسوز ءماسليحاتى

نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى: – قۇرمەتتى بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى! ءسىز­دەرگە ايرىقشا نازارلارىڭىز ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن. بارشاڭىزعا سايلاۋدىڭ قالاي باستالعانى, قالاي وتكەنى جانە ونىڭ الدىن الا قورىتىندىلارى قانداي ەكەندىگى بەلگىلى. ارينە, مەنى قازىر تۇرعىنداردىڭ جوعارى بەلسەندىلىك كورسەتۋى ۇلكەن قۋانىش سەزىمىنە بولەپ وتىر. بۇل مەن ءۇشىن اسا ماڭىزدى. مەن پرەزيدەنت لاۋازىمىندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. سوندىقتان, بۇل – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى قول جەتكىزگەن جەتىستىگى مەن بۇل جولداعى مەنىڭ ەڭبەگىمنىڭ ناتيجەسى, سولارعا بەرىلگەن جوعارى باعا دەپ ەسەپتەيمىن. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىلارى – مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋى, ورتاق ماقسات پەن مۇددە جولىندا ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ بىرىگۋى, قازاقستان ەكونوميكاسى جانە بەدەلىنىڭ ءوسۋى, بىزبەن شەكارالاس ەلدەردىڭ بارلىعىمەن دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ ورناۋى, سونداي-اق, مەنىڭ ۇسىنعان باعدارلامالارىم. «قازاقستان-2050» سترا­تەگيا­سىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. ءبىز يندۋستريالاندىرۋ باع­دار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. ول شيكىزاتقا تاۋەلدى ەمەس, ءمۇل­دەم جاڭا ەكونوميكانى قۇرۋعا نەگىزدەلگەن. بۇل باعدارلا­مانىڭ العاشقى بەسجىل­دىعى اياقتالدى. قايتا وڭدەۋ ونەر­كاسىبىنە نەگىزدەلگەن 800-گە تارتا جاڭا كاسىپورىن بوي كوتەردى. ولار شيكىزات باعامىنىڭ تومەن­دەۋى جاعدايىندا ەكونوميكانى ءوز دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋعا كومەك­تەسەدى. ەكىنشى بەسجىلدىق يننوۆاتسيالىق دامۋعا نەگىزدەلگەن. بۇل باع­دارلاماعا ءتيىستى مولشەردە قارجى-قاراجات بولىنگەن, حالىق­ارالىق ترانسۇلتتىق كومپا­نيالاردىڭ جانە قارجى ينستي­تۋت­­تارىنىڭ قاتىستىرىلۋى كوز­دەلگەن. «نۇرلى جول» ينفراقۇ­رى­لىمدىق باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ول قازاقستان تەرريتورياسى ارقىلى ۇلى جىبەك جولىن قايتا جانداندىرۋعا, ونى وڭىرلەردى بايلانىستىراتىن اۆتوموبيل جانە تەمىرجول جەلىلەرىمەن قامتۋدى جانە قازاقستاندى ءترانزيتتى مەملەكەتكە اينالدىرۋدى كوزدەيدى. مەن سونىمەن قاتار, بەس ينس­تي­تۋت­تىق رەفورماعا وتە ۇلكەن ماڭىز بەرىپ وتىرمىن. ونى ءبىزدىڭ تاۋەلسىز قازاق­ستاندى دامىتۋدىڭ ەكىنشى بەس­جىلدىعى دەپ ەسەپتەيمىن. ول ءۇشىن بىزگە 20 جىل ۋاقىت قاجەت بولدى. بۇل رەفورمالاردىڭ ءبىر باعىتى – كاسىبي, سىبايلاس جەمقورلىقتان ادا, حالىققا قىزمەت ەتەتىن مەملەكەتتىك اپپاراتتى قۇرۋ. مەريتوكراتيا قاعي­داتىن بۇزباۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە ەڭ باستى تالاپ ەتىلەتىن نارسە – كاسى­بيلىك, بىلىكتىلىك جانە ءتيىستى تاجىريبەنىڭ بولۋى. ەكىنشى باعىت – زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى. بۇل ەكى پۋنكت بويىنشا بىزگە اۋقىمدى, كۇردەلى, اۋىر رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. مەن ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن بىلەمىن. وسى اتالعان باعىتتار نەگىزىندە بيزنەس پەن يندۋستريالاندىرۋ قا­لىپتى تۇردە دامي الادى, ال ودان كەيىن ءبىرتۇتاس قازاقستاندىق حالىق قالىپتاسا الادى. الدىندا ايتىلعان ءتورت رەفورمانىڭ نەگىزىندە قازاق قو­عامىن ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ جانە ونىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ جاتىر. ارينە, مۇنى ايتۋ جەڭىل, بىراق جۇزەگە اسىرۋ وڭاي ەمەس. مەن ءۇشىن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ءىس ءجۇزى­نە اسىرۋ مانداتىنا يە بولۋ وتە ماڭىز­دى. ەندى مەن حالىقتىڭ شەكسىز سەنى­مىنە ارقا سۇيەي وتىرىپ, الداعى جىلدارى ونى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك الدىم. سەبەبى, مەنى حالىق قولدادى.  ج.تولەمىسوۆا, «قازاقستان» تەلەارناسى: – پرەزيدەنت مىرزا, ءسىزدى بارشا جۋرناليستەر قاۋىمى اتىنان سايلاۋداعى ايقىن جەڭىسىڭىزبەن قۇتتىقتايمىز. وتكەن جىلعى سايا­سي دودانىڭ كەزىندە ءسىز: «ادەتتە پرەزيدەنت سايلاۋى حالىقتى, ەلدى ساياسي جىككە بولەدى, ال بىزگە تۇ­تاستىق قاجەت», دەدىڭىز. بۇل جولعى سايلاۋدىڭ سيپاتى قانداي بولدى؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرە­زيدەنتى: – بۇل جولعى سايلاۋ, وزدەرىڭىز بىلە­تىندەي, قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنىڭ ۇسىنىسىنان باستاۋ الدى. بالا-شاعاسىمەن كەلىپ داۋىس بە­رىپ جاتقان حالىق ءۇشىن ونىڭ, ساي­لاۋ شاراسىنىڭ بارلىعى مەرە­كە سياقتى وتكەنى سەبەپسىز ەمەس. مە­نىڭ ايتىپ جانە جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتىمنىڭ تۇپكى ماق­ساتى – كوپەتنوستى قازاقستان حال­قى­نىڭ بىرلىگى, ەلدەگى تىنىشتىق, مەم­لەكەتتىڭ ەكونوميكاسى وركەندەپ, ازامات­تاردىڭ جاعدايىنىڭ, الەۋمەت­تىك تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋى. سول باعىتتاعى ىشكى-سىرتقى ساياساتىمىز ايتارلىقتاي وزگەرمەيدى, الدا دا وسى جولدى جالعاستىرا بەرەمىز, ويتكەنى ونى حالىق قولدادى. ا.يستومين, «حابار» تەلەارناسى: – پرەزيدەنت مىرزا, ەڭ الدىمەن, ءسىزدى سايلاۋداعى ايقىن جەڭىسىڭىزبەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. كەشە قازاقستاندىقتار قۋاتتى, بىرەگەي قارقىنمەن تاعى دا ءسىزدىڭ باعىتىڭىزدى قولدادى. وسى ورايدا, ەلىمىز جەتكەن جەتىستىكتەردى ساقتاپ قانا قويماي, ولاردى ەسەلەۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر ىشكى ساياسي وزگەرىستەردى كۇتكەنىمىز ءجون بە؟  ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى: – مەملەكەت جۇرگىزىپ وتىرعان باعىتتى حالىقتىڭ قولدايتىنىن كەشەگى سايلاۋ كورسەتتى. سوندىقتان, بىزگە ىشكى, اسىرەسە, سىرتقى ساياساتىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ ەش قاجەتتىلىگى جوق. دەگەنمەن, ىشكى سايا­سات بەس ينستيتۋتتىق جوبا اياسىن­دا وزگەرەتىن بولادى. بۇل رەتتەگى ءىس-شارا­لاردى جۇزەگە اسىرۋ مەملەكەت تارا­پىنان قاراجاتتىڭ ءبولىنۋىن قاجەت ەتەدى, سوسىن جاڭا كادرلار دايىن­داۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى اتتەستا­تسيالاۋدان وتكىزۋ, ەڭبەك ءوتى­لىنە باي­لانىستى ولاردى قىزمەتكە قا­بىل­داۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ىرىك­­تەۋ جۇيەسىنە جەتىلدىرۋ جۇرگىزى­لەدى. دەربەس, كونيۋنكتۋرانىڭ ىقپا­لى­نا, باسشى لاۋازىمىنداعى ازامات­تاردىڭ اۋىسۋىنا ۇشىرامايتىن مەم­لەكەتتىك اپپارات قالىپتاسۋدا. مەم­لەكەتتىك قىزمەت تۇراقتى كۇيىندە قالۋى ءتيىس, ول جەرگە تەك مەملەكەت پەن حا­لىق ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن ازاماتتار ىرىكتەلىنۋى ءتيىس. بۇل رەتتە, ساياسي وزگەرىستەر ورىن الادى, ال قالعان باعىتتار سول كۇي­ىن­دە ساقتالادى, سەبەبى, ناقتى وسى با­عىت حالىق تاراپىنان قولداۋ تاپتى. پ.دۋلمان, «روسسيسكايا گازەتا»: – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا قا­زاق­ستان ەكونوميكاسىنداعى عانا ەمەس, الەمدەگى قارجىلىق داع­دارىس جاع­دايىنداعى كەيبىر قيىن­دىقتار تۋرالى وتە كوپ اي­تىلدى. وسى ورايدا, ەۋرازيالىق ىق­پال­داستىقتىڭ باسىمدىقتارى تۋرالى سۇراعىم كەلەدى. داعدارىستىڭ ينتەگراتسيانىڭ قارقىنىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن مە؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى: – قارجىلىق داعدارىس – الەم­دىك. ال, قازاقستاننىڭ ىشكى ەكو­نوميكاسىندا داعدارىس جوق. داع­دارىس ءبىزدىڭ الەمدىك نارىققا ەكسپورتتالاتىن تاۋارلارعا دەگەن باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ تومەندەۋىنە جانە رەسەي مەن ەۋروپا اراسىنداعى سانكتسياعا بايلانىستى بولىپ وتىر. ال, رەسەي ءبىزدىڭ ساۋدا-ساتتىقتاعى ءىرى ارىپتەسىمىز سانالادى. قارجىلىق داعدارىسقا قازاقستان «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ارقىلى جاۋاپ بەرىپ وتىر. وسى باعدارلاما نەگىزىندە مىڭداعان شاقىرىمدىق اۆتوموبيل جانە تەمىرجولدار, اۋەجايلار, تۇر­عىندار ءۇشىن قولجەتىمدى باسپا­نالار سالىنادى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ جانە حا­لىقتى جۇمىسپەن قامتۋ باعىتىندا باس­قا دا جۇمىستار جۇرگىزىلەتىن بولادى. باعانىڭ تومەندەۋىنە بايلانىس­تى ءىرى كاسىپورىندار جۇمىس ورنىن قىس­قارتۋعا ءماجبۇر بولاتىنى بەلگىلى. وسى ورايدا, مەملەكەت كونترتسيكلدىك سايا­ساتتى جۇزەگە اسىرماق. ونىڭ اياسىندا ۇلتتىق قوردا جينالعان قارا­جات ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا, يندۋستريالاندىرۋعا باعىتتالاتىن بولادى. ال, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كەلەتىن بولساق, بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءۇشىن وتە قاجەتتى جوبا. ءبىز قيىندىقتاردىڭ بولۋ مۇمكىندىگى جونىندە ەسكەرتكەنبىز. ءيا, قازىر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­تاعى تاۋار اينالىمى تومەندەدى. الايدا, بۇل زاڭدى دا. سەبەبى, بىزدەگى تاۋار­لار­دىڭ باعاسى دا تومەندەدى. بىراق, سوعان قارا­ماستان, بۇل تومەندەۋ ينتەگراتسيانىڭ تۇپكىلىكتى وزەگىنە ەش نۇقسان كەلتىرمەيدى. ينتەگراتسيا نەگىزىندە كاپيتال مەن ەڭبەك قوزعالىسى ءۇشىن شەكارالار اشىق كۇيىندە قالادى. سونىمەن قاتار, كومپانيالار ءبىر نارىقتان ەكىنشى نارىققا ءوتىپ جاتىر, بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىلۋدا. دەمەك, بۇل – ينتەگراتسيالىق بازا قالىپتاسىپ جاتىر دەگەن ءسوز. وسى قيىندىقتار ەڭسەرىلگەننەن كەيىن ەۋ­را­زيالىق ەكونوميكالىق وداق پوست­كەڭەس­تىك كەڭىستىكتە ءوزىنىڭ الەۋەتىن كور­سەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بۇگىنگى تاڭدا بۇل وداققا 40 مەملەكەت, ونىڭ ىشىندە تۇركيا, ۆەتنام, شىعىس ەۋروپا جانە باسقا دا مەملەكەتتەر قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ولار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقپەن ەركىن ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا نيەت بىلدىرۋدە. ارينە, ۇلكەن مەملەكەت, ءىرى ەكونوميكا رەتىندە بۇل وداقتىڭ نەگىزگى قوزعاۋشىسى رەسەي مەملەكەتى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان, وسىنداي قيىن كەزەڭدە رەسەي مەملەكەتى شىداس بەرەدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى, ماڭگىلىك سانكتسيا بولمايدى. ۋكرايناداعى جاعداي دا ءتۇبى شەشىلەدى. كەز كەلگەن سوعىس ءبارىبىر بەيبىت جولمەن اياقتالادى. د.شولك, تاۋەلسىز جۋرناليست: – ءسىزدىڭ جاڭا مەرزىمىڭىزدە قازاق­ستان­نىڭ سىرتقى ساياساتى قالاي وزگە­رۋى مۇمكىن؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرە­زي­دەنتى: – قازاقستان كوپۆەكتورلى سىرتقى سايا­ساتتى ۇستانادى. ءبىز قۇرلىقتىڭ ىشىندە ورنالاسقان ەلمىز. ءبىزدىڭ تەڭىز بەن مۇحيتقا شىعۋ مۇمكىندىگىمىز جوق. بىراق, ءبىزدىڭ الىپ كورشىلەرىمىز بار. ولار – رەسەي جانە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى. ولار قازاقستان ءۇشىن الىپ نارىق, سوندىقتان, ءبىز ونى تولىق كولەمدە پايدالانامىز. ءاري­نە, رەسەيمەن ءبىزدى ەۋرازيالىق وداق باي­ل­انىستىرادى, ال قىتاي حالىق رەس­پۋب­ليكا­سىمەن ءبىز ۇلى جىبەك جولىن جان­دان­دىرۋ باعىتىندا جۇمىس جاساپ كەلەمىز. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەۋروپالىق وداق­پەن ارامىزدا ءىرى تاۋار اينالىمى قا­لىپ­تاسقان. مەن وتكەن جىلدىڭ اياعىندا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپا­لىق وداق اراسىنداعى ارىپتەستىك پەن ىنتى­ماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جونىندەگى كەلى­سىمشارت جوباسى جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى قۇجاتقا قول قويدىم. سوندىقتان, ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىعىمىز باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالادى. سونداي-اق, ءبىز يسلام الەمىمەن وتە جاقسى دوستىق قارىم-قاتىناس ۇستانامىز. ونىڭ ىشىندە ءبىز ساۋدا ارىپتەستىگىن ۇستا­ناتىن ەلدەرمەن ارىپتەستىك بايلانىستامىز. ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبا – قازاقستان تەمىرجولىن تۇرىكمەنستان مەن يران ارقىلى بايلانىستىرىپ, پارسى شىعاناعىنا شىعاراتىن جوبا. بۇل جوبا ءۇندىستان, پاكىستان, اراب ەلدەرىمەن ءوزارا ىقپالداستىق ورناتۋعا جول اشادى. ءبىز وسىنداي ينتەگراتسيا ارقىلى ءىرى نارىققا كىرۋگە مۇمكىندىك الامىز, سوندىقتان, بۇل ساياساتتى ءبىز وزگەرتكەلى جاتقان جوقپىز. ءبىزدىڭ اقش-پەن ارادا جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتىلعان, بولاشاقتا ونى ءارى قاراي دامىتاتىن بولامىز. بۇعان قوسا, ءبىز وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىمەن, ونىڭ ىشىندە كورەيامەن ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتىپ كەلە جاتىرمىز. ق.توقاباەۆ, «الاش ايناسى»: – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىز قازاق­ستاننىڭ الدىنا الەمنىڭ مەيلىنشە دامىعان وزىق 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندە ۇلكەن مىندەت قويىپ وتىرسىز. بۇگىنگى الماعايىپ زاماندا بۇل مىندەتتى اتقارۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ءبىز ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىمىزبەن عانا ەمەس, مەملەكەتىمىزدىڭ مادەنيەت دەڭ­گەيىمەن دە باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىمىز كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا مادە­نيەت پەن ونەردى دامىتۋداعى مەملە­كەتتىڭ اتقارار مىندەتى قانداي بولماق؟ داعدارىس جاعدايىندا مادەنيەت پەن ونەردى داعدارتىپ المايمىز با؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرە­زي­دەنتى: – وتە دۇرىس سۇراق. كەز كەلگەن مەملەكەت تەك بىرجاقتى عانا وركەندەپ, وسە المايدى. مەملەكەت مىقتى بولۋ ءۇشىن, وركەنيەتپەن بىرگە ورلەۋ ءۇشىن, ەكونوميكاسى دا, تۇرمىسى دا, مادەنيەتى دە بىرگە دامۋى كەرەك. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, وسى جىلداردىڭ ىشىندە ءبىز كوپ جۇمىس اتقاردىق. مادەنيەت جىلى اياسىندا قازاقستاندا قانشاما تەاترلاردى, كونتسەرت زالدارىن اشتىق, جاڭا ونەر ۇجىمدارىن قاتارعا قوستىق. سونداي-اق, تاريحي زەردە جىلىندا, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستاننىڭ بۇكىل تاريحىن قوپارىپ, قازاق تاريحىنا قاتىستى دۇنيە جۇزىندەگى مالىمەتتەردىڭ بارلىعىن جيناقتاپ, الىپ كەلدىك. ال وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ دەگەن ءسوز – مادەنيەتىمىز سول 30 ەلدىڭ مادەنيەتىمەن دە دەڭگەيلەس بولۋى كەرەك دەگەن ءسوز. بىزگە بۇل باعىتتا وتە كوپ جۇمىس جاساۋ قاجەت. «ەكسپو-2017» كورمەسىن وتكىزەمىز, جاڭا ەكونوميكانى, جاڭا ەنەرگەتيكانى كورسەتەمىز. سونداي-اق, مادەنيەتىمىزدى دە كورسەتە الۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدەگى ونەر ادامدارى وزدەرىنىڭ بيىك دەڭگەيدەگى ونەرلەرىن كورسەتۋى ءتيىس. ال ەندى بۇل رەتتە زيالى قاۋىمنىڭ الدىندا تۇر­عان ۇلكەن مىندەتتەر بار, ول – جاڭا, بۇگىنگى كۇنگە لايىقتى تۋىندىلار جاساۋ, بۇرىننان كەلە جاتقان ءوزىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىمىزدى, ادەت-عۇرپىمىزدى, تاريحىمىزدى ماداقتايتىن شىعارمالار بولۋى كەرەك. بىزدە جوعارى دەڭگەيدەگى فيلمدەر, شىعارمالار, قويىلىمدار بولۋى كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە, مادەنيەتكە قام­قورلىق, قولداۋ ەشۋاقىتتا توقتاپ قالمايدى, باسەڭدەمەيدى. م.ەسەن, تاۋەلسىز جۋرناليست: – ەلىمىزدە كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار بار. ولار ءبىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى, مەديتسينا, تاعى دا باسقا سالالارعا نەگىزدەلگەن. ولاردىڭ اۋقىمى مەن تەرەڭدىگى تاڭ قالدىرادى, الايدا ولار بارىنشا ساپالى تۇردە ورىندالۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرە­زي­دەنتى: – كەيبىر باعدارلامالاردى قىسقارتىپ, نەگىزگى باسىم باعىتتارعا ويىساتىن بولامىز. مەن بەكىتكەن باعدارلامالار ارقا­شان قارجىلىق قولداۋ تاپتى. ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا باقىلاۋ قويىلعاننان كەيىن, بارلىعى دا ورىندالدى. ماسەلەن, مادەنيەت سالاسىن دامىتۋ باعدارلاماسىنا وراي, بىزدە قانشاما تەاتر­لار, كىتاپحانالار, كونتسەرت زالدارى بوي كوتەردى, اشىلدى. كونتسەرت زال­دارى ىسكە قوسىلدى, جاڭا ونەر ۇجىم­دارى قۇرىلدى. تاريح جىلىن جاريا­لادىق. دۇنيەجۇزى بويىنشا ءبىزدىڭ اتا-بابا­لارىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن تاريحىنان حاباردار ەتەتىن دەرەككوزدەردى ىزدەۋ جانە ولاردىڭ مادەني مۇراسىن قايتا جانداندىرۋ باعىتىندا ۇلكەن جۇمىس­تار اتقارىلدى. ەكونوميكالىق باعدار­لامالار دا ءوز جەمىسىن بەردى. ماسە­لەن, يندۋستريا سالاسى بويىنشا جاڭا كاسىپ­ورىندار بوي كوتەردى, جاڭا جۇمىس ورىندارى مەن جاڭا ماماندىقتار اشىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعى­تىنداعى باعدارلاما ايرىقشا ماڭىزعا يە. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن ءدۇ­نيە­جۇزىندەگىدەي سۋبسيديالاندىرۋ كەرەك. اگرارلىق سەكتورعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ ماقساتى – ءونىمنىڭ قوسىمشا قۇنىن, قايتا وڭدەۋدىڭ تەرەڭدىگىن ۇلعايتۋ. جالپى, ءبىز ماڭىزدى باعدارلامالاردى قابىلدادىق جانە ولاردى ورىنداپ جاتىرمىز. مەن جانە ۇكىمەت بۇلاردى نازاردا ۇستاپ وتىرمىز. مەن ءبىز قولعا العان بارلىق باعدارلامالار ورىندالىپ, ءوز ناتيجەسىن بەرەدى دەپ ويلايمىن. ي.تسەو, «CCTV» تەلەارناسى: – بارىمىزگە بەلگىلى, ەلدى ينفرا­قۇرى­لىمدىلىق جاعىنان ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ءسىز «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن ىسكە قوس­تىڭىز. بۇل باعدارلامانى ۇلى ءجى­بەك جولىن قايتا جانداندىرۋ باس­تا­ما­سىمەن قالاي بايلانىستىرار ەدىڭىز؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرە­زي­دەنتى: – بۇل باعدارلاما اتالعان باستامامەن وتە تىعىز بايلانىستى. سەبەبى, بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ءبىز «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوموبيل جولىن اياقتايمىز. ول قىتاي, قا­زاقستان, رەسەي جانە ەۋروپا ارقىلى وتەتىن بارلىعى 8 مىڭ شاقىرىمدى قۇراي­دى. ءبىز ارقىلى وتەتىن جول 2700 شاقى­رىم­دى قۇرايدى. بۇل جولدى ءبىز بيىل اياقتايمىز. سونىمەن قاتار, ءبىز وتكەن جىلى قازاق­ستاننىڭ ورتالىعىنان كاسپي تەڭىزىنە دەيىن تەمىرجول سالدىق. ەندى قىتايدى كاسپي تەڭىزىمەن ءبىرتۇتاس تەمىر­جول باعىتى بايلانىستىرىپ جاتىر. ليان­يۋن­گان پورتىنان جۇك كونتەينەرلەرى قازاقستان اۋماعى ارقىلى ەۋروپاعا قازىردىڭ وزىندە جونەلتىلىپ جاتىر. ءبىز­دىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا اۋە قارىم-قا­تىناسى دا ورناعان. بارلىق كوممۋنيكاتسيالار ۇلى جىبەك جولىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاسالۋدا. بۇل تۋرالى قحر توراعاسى سي تسزينپين ءوز سوزىندە ايتقان بولاتىن. ءبىز قحر توراعاسىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ساپارىن مامىر ايىنىڭ باسىندا كۇتىپ وتىرمىز. ول ساپار بارىسىندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن قازاقستان ەكو­نوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ مۇلدەم جاڭا ىنتىماقتاستىق بايلانىسىن تالقىلايتىن بولامىز. ءبىز قحر-مەن بىرلەسىپ, ونداعان جاڭا كاسىپورىندار قۇرامىز. سوندىقتان, ۇلى جىبەك جولى مەن ءبىزدىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ءبىر-ءبىرىن ۇيلەسىمدى تولىقتىرىپ وتىر. ۆ.شپاكوۆ, «ەكسپرەسس-ك»: – پرەزيدەنت مىرزا, بيۋدجەتتى ۇنەم­دەۋ رەجىمى ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى كوپ­تەگەن قازاقستاندىقتاردى الەۋمەتتىك سالانىڭ شىعىندارى كەسىپ تاستالا ما دەگەن ساۋال تولعاندىرادى. ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرە­زي­دەنتى: – قازىر شىن مانىندە ءبىز ۇنەمدى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. ءبىز مينيسترلىكتەردىڭ, اگەنتتىكتەردىڭ, كوميتەتتەردىڭ سانىن ازايتتىق. قازىرگى تاڭدا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق قورىنداعى, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارداعى بەيىندى ەمەس اكتيۆتەردەن ارىلۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكى­لەت­تىكتەرى جەرگىلىكتى جەرلەرگە بەرىلۋدە. ياعني, بارلىق وسى جۇيەلى جۇمىس قارجى­نى ۇنەمدەۋگە باعىتتالىپ وتىر. شەنەۋ­نىكتىك, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار بايقاۋ­سىز «كوبەيۋگە» قابىلەتتى عوي. سوندىق­تان, وقتىن-وقتىن قىسقارتۋلار جۇرگى­زىلىپ تۇرعانى ءجون. ەكونوميكاداعى شى­عىن­داردى وڭتايلاندىرىپ, ەنەرگيانى, سۋدى ۇنەمدەۋ, باسقا دا رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ ساياساتى ومىرگە ەنگىزىلۋدە. بىراق, الەۋمەتتىك سالادا ەشقانداي دا ۇنەمدەۋ جوسپارلانىپ وتىرعان جوق. ءبىزدىڭ حالىقتى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, جاردەماقىلار – مۇنىڭ بارلىعى قىسقارمايدى. ر.فرانتسەۆ, «روسسيا-24»: – ءسىزدى سايلاۋداعى ايقىن جەڭى­سىڭىز­بەن تاعى ءبىر مارتە قۇتتىقتاۋعا رۇقسات ەتىڭىز. مەنىڭ ساۋالىم دا جەڭىسكە بايلانىستى. بىراق, ءبىرشاما باسقاشالاۋ. ايتۋلى داتا – ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىل­دىعى جاقىنداپ كەلەدى. ءسىز 9 مامىردا ماسكەۋدە وتەتىن سالتاناتتى شاراعا بارۋدى جوسپارلاپ وتىرسىز با؟ ەگەر, بارساڭىز, قانداي دا ءبىر كەزدەسۋلەر جوسپارلانعان با؟ وسى ساپار كەزىندە نە نارسەنى تالقىلاعاندى قالار ەدىڭىز؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرە­زي­دەنتى: – مەن 9 مامىرداعى جەڭىس پارادىنا قاتىسۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. بىزدە, قازاقستاندا دا 7 مامىر – وتان قورعاۋشى كۇنىنە ارنالعان شەرۋ وتەدى. شارا بارىسىندا مەن ءبىزدىڭ ارداگەرلەرمەن كەزدەسەمىن جانە 8 مامىردا جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ ءماجىلىسى مەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ جيىنى بولاتىن ماسكەۋ قالاسىنا بارامىن. ءبىز وسى شارانى رەسەي پرەزيدەنتىمەن, سوندا بولاتىن باسقا دا ارىپتەستەرىممەن ءبىزدىڭ قاتى­ناس­تارىمىزدى تالقىلاۋ ءۇشىن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزۋگە پايدالاناتىن بولامىز. 70 جىلدىقتى مەرەكەلەۋگە قاتىستى ايتاتىن بولسام, ول ءبارىمىز ءۇشىن ورتاق ۇلى جەڭىس. ءبىز سول كەزدە ءبىر ەلدە بولدىق ءجا­نە ءبارىمىز بىرگە سوعىستىق. ءىس جۇزىندە رەسەي­دەگى سياقتى قازاقستاننىڭ دا ءاربىر وتبا­سىنان بىرەۋ سوعىسقا قاتىسسا, بىرەۋ ۇرىس دالاسىندا قازا تاپتى. ارداگەرلەر قاتا­رى سيرەپ بارادى. ولاردىڭ بارلىعىن ءبىز ءوز قامقورلىعىمىزعا الدىق. مەن ارداگەرلەر قازاقستاندا جاقسى سەزىنەتىنىنە, قاجەتتىنىڭ بارىمەن قامتىلعانىنا سەنىمدىمىن. 9 مامىردىڭ ءمانى سوندا, بۇل – كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن ۇلى جەڭىس جانە ۇلى وسيەت – وتاندى ءبىزدىڭ اتالارىمىز قورعاعان سەكىلدى قورعاۋ. سوندىقتان, ءبىز بۇل كۇندى ءوزىمىزدىڭ مەرەكەمىز رەتىندە قابىلدايمىز. ل.ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاق­ستان»: – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العان جىلداردىڭ بەدەرىندە تەرەڭ­نەن تامىر تارتاتىن ۇلتتىق قۇندى­لىقتار جۇيەسى قانشالىقتى وزگەر­دى؟ ءسىزدى قۇندىلىقتاردىڭ قازىرگى احۋالى قاي تۇرعىدان تولعاندىرادى؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرە­زي­دەنتى: – ءبىز قانشالىقتى وركەنيەتتى, ءبۇ­گىنگى زامانعا ساي بولامىز دەگەنمەن, قازاق حالقىنىڭ قادىم زاماننان بەرى كەلە جاتقان, جەكە وزىندىك, ءداستۇرلى قۇندى­لىقتارى بار. قانداي كەزدە دە ءبىز مۇ­نى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ول قۇن­دىلىقتار – ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز, سالت-ءداس­تۇرى­مىز, قازاق حالقىنىڭ قوناقجاي­لىعى, ۇلكەنگە – قۇرمەت, جاستار­عا ىزەت ەتۋى, ايەل زاتىن سىيلاۋى, ازا­مات­تاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن باۋىرمال­دىق, تۋىسقاندىق ءىلتيپاتى مەن كوڭىلى. وسىن­داي قۇن دىلىقتارىمىزدى ءبىز ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك. بىراق, ەشتەڭە وزگەر­مەي, قاتىپ قالمايدى عوي. ءبىز بۇگىنگى دۇنيەنىڭ قۇندىلىقتارى مەن مادەنيەتىن دە ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. سول ارقىلى ءوز مادەنيەتىمىزدىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋىمىز  قاجەت. ۇيرەنۋىمىز كەرەك. مىسالى, نارىق ەكونوميكاسىنىڭ, قارىم-قاتىناستاردىڭ ءوز قۇندىلىقتارى بار, شەتەلدەرمەن قارىم-قاتىناستاردىڭ ءوز قۇندىلىقتارى بار. سوندىقتان, وزىمىزدىكىن ساقتاي وتىرىپ, وزگەلەردەن ۇيرەنىپ, مادەنيەتىمىزدى ودان ءارى وركەندەتۋىمىز كەرەك. گ.جانداعۇلوۆا, «7 ارنا»: – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, قازاق­ستاندىقتار قاشاعان جوباسىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتقان ەدى. بۇل جوبانى بيىلعى جىلى ىسكە قوسۋ مۇمكىندىگى بار ما؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزي­دەنتى: – قاشاعان – الەمدەگى 40 جىلداعى وتە ءىرى جاڭالىق. بۇل وتە كۇردەلى كەن ورنى. ەگەر, مۇنايشىلار تىلىمەن ايتاتىن بولساق, ونىڭ مۇنايى وتە جابىسقاق, كۇ­كىر­تى كوپ جانە قىسىمى وتە جوعارى. مۇن­داي كۇردەلى كەن ورنىن يگەرۋ وڭاي ەمەس. ءبىزدىڭ باعدارلامالارىمىزعا سايكەس, ءبىز 2014 جىلى قاشاعاننان العاشقى مۇ­نايىمىزدى الۋدان ۇمىتتەنگەن ەدىك. بىراق, ءارتۇرلى كۇتپەگەن جاعدايلار بولىپ تۇرادى ەمەس پە. قۇبىرلاردا, سۋ استىن­داعى جانە سۋ ۇستىندەگى قۇبىرلاردا جارىق­شاقتار بايقالدى. ەگەر جۇمىس جالعا­سا بەرگەندە ءىرى اپات ورىن الۋى ىقتي­مال ەدى. سوندىقتان جوعارى قىسىمداعى قۇبىرلاردى اۋىستىرۋ ءۇشىن يگەرۋ ءىسىن توقتاتا تۇرۋعا ءماجبۇر بولدىق. قازىرگى ۋاقىتتا كومپانيا قاز­مۇنايگازبەن بىرلەسىپ بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدە. وسى جىلدىڭ اياعىندا نەمەسە 2016 جىلى مۇناي الۋعا ۇمىتتە­نىپ وتىرمىز. بۇل ءبىزدىڭ بارلىق باعدار­لا­مالارىمىزدى ورىنداۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي كومەك بولادى. بۇل ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن «ۇلكەن» مۇناي مەن «ۇلكەن گاز», جاڭا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن سالۋ دەگەندى بىلدىرەدى.  يۋ.جيحور, «نوۆوە پوكولەنيە»: – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىزدى حا­لىق­تىڭ وسىنداي زور سەنىم ارتۋىمەن قۇت­تىقتايمىن. قازاقستاندا اقپان ايىنىڭ ورتاسىنان بەرى سايلاۋ ناۋقا­نىنان كەيىن تەڭگە باعامىنىڭ كۇرت تومەندەۋى مۇمكىن دەگەن قاۋەسەت شىق­تى. قىسقاسى, دەۆالۆاتسيا بولا ما؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرە­زيدەنتى: – سايلاۋدان كەيىن كۇرت وزگەرەتىندەي ەشتەڭە دە بولمايدى. بۇعان ەشقانداي دا العىشارتتار جوق. قالاي جۇمىس ىستەدىك, سولاي ىستەي بەرەمىز. قازاقستاندىقتار مەنى بىلەدى, ەگەر سونداي ءبىر جاعداي تۋىنداسا مەن ونى ءوزىم ايتامىن. ودان قالاي قورعانۋعا, ساقتانۋعا بولاتىنىن ايتامىن. رەسەي رۋبلىنە قاتىستى تەڭگە باعامىندا دا ءبىرشاما قۇبىلۋلار بولعان ەدى. بىراق, قازىر وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, جاعداي تۇراقتاندىرىلدى. سونداي-اق, ءبىز تەڭگە باعامىن ەركىنە جىبەرۋ ماسەلەسى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. بۇل – كۇردەلى ماسەلە. ءبىز مۇنى حا­لىق­ارالىق ۆاليۋتا قورىمەن بىرلەسىپ شەش­­پەكپىز, ولار بىزگە تەحنيكالىق كەڭەس­تەر بەرەدى. الايدا, ول جۇزەگە اسىرىلۋ ءۇشىن بەس جىلداي مەرزىم كەرەك. ال وسى ارا­­لىق­تا قازاقستاننىڭ قارجى جۇيەسى دا­مۋى ءۇشىن ارنايى جاعدايلار جاسالۋى ءتيىس. د.يىلدىز, «جيھان» اقپاراتتىق اگەنتتىگى: – ءسىزدى جەڭىسىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن. قازاقستان ورتا ازيانىڭ ەڭ دامىعان, ەكونوميكاسى ەڭ مىقتى ەلدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. الدىمىزدا «ەكسپو-2017» كورمەسى كۇتىپ تۇر. قازىر جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارعا جانە كورمەگە قاتىساتىن مەملەكەتتەردىڭ سانىنا ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىز تولا ما؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرە­زي­دەنتى: – «ەكسپو-2017» ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ءبىز ونى 160 مەملەكەتتىڭ اراسىنان جەڭىپ الدىق. بۇل بۇكىل قازاقستاننىڭ, اسىرەسە استانانىڭ كەلبەتىن وزگەرتەتىن بولادى, بۇرىن-سوڭدى ەلىمىزدە بولماعان جاڭا ورتالىق پايدا بولادى. قازىرگى نەگىزگى قۇرىلىستىڭ – ديامەترى 100 مەتر شاردىڭ ءىشىنىڭ بارلىعى زەرتحانا بولماق. وندا مۇحيتتىڭ تولقىنىنىڭ, جەلدىڭ, جەردىڭ استىنداعى ىستىق سۋدىڭ, سۋتەگىنىڭ قۋاتىن قالاي الۋ كەرەكتىگى جونىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. نىساننىڭ 8 قاباتىنداعى زەرتحانالاردا باسقا مەملەكەتتەردىڭ ءتيىستى كومپانيالارى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. قازىرگى ىستەلىپ جاتقان جۇمىستىڭ بارلىعى تاعايىندالعان كەستەگە سايكەس ءجۇرىپ جاتىر. مەن ونى قاداعالاپ وتىرمىن, جاقىندا بارىپ بارلىعىن كوردىم, بارلىعى ۋاقىتىندا بىتەتىن بولادى. 2016 جىلدىڭ كۇزىندە بارلىق ەكسپو نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالادى. ەكسپو-2017-ءنى وتكىزۋ ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ءبىز قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىن جانە الەمنىڭ بارلىق تاجىريبەسىن كورسەتكىمىز كەلەدى. قازاقستاننىڭ باس­تى پاۆيلونى ناقتى وسىعان ارنالادى. ول جەردە تولقىن, جەل, كۇننەن ەنەرگيا الۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارى, گاز, كومىر جانە تاعى باسقالار نەگىزىندە جاڭا ەنەرگيا كوزدەرى شوعىرلانادى. كورمەگە قازىر قولدا بار تەحنولوگيالارمەن قاتار, بولاشاقتا جارىققا شىعاتىن تەحنولوگيا­لار قويىلماق. بۇعان قوسا, 150 گەكتار اۋماققا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى ءۇشىن نىساندار مەن پاۆيلوندار سالىنۋدا. ال ەكسپو-2017 كورمەسى اياقتالعاننان كەيىن بۇل عيماراتتاردىڭ بارلىعى تۇر­عىن ءۇي, سونداي-اق, عىلىمي زەرتتەۋلەر الاڭ­دارى رەتىندە پايدالانىلاتىن بولادى. سون­داي-اق, ءبىز وندا وسى وڭىردەگى جاڭا قارجى ورتالىعىن قۇرۋعا ۇمتىلامىز. بۇل ورايدا, قازاقستاننىڭ ەكسپو-دان بولەك قىسقى وليمپيا ويىندارىن وتكىزۋ قۇقىعىن يەلەنۋ ءۇشىن كۇرەسىپ جات­قانىن دا ەسكە سالعىم كەلەدى. بۇل تۋرالى شەشىم بيىل قابىلدانادى. ءبىزدىڭ ەلى­مىز ءۇشىن جاقسى ناتيجە بەرەدى دەپ ءۇمىت­تەنەمىز. س.كالينين, «ارگۋمەنتى ي فاكتى»: – مەن بارلىق قۇتتىقتاۋلارعا قوسى­لامىن. ەگەر مەنىڭ داۋىس بەرۋ قۇ­قىم بولسا, وندا ءسىز ءۇشىن داۋىس بەرۋىم ابدەن مۇمكىن ەدى. استاناعا العاش تابانىم تيگەن كەزدە جانە اۋقىم­دى وسى وزگەرىستەردى ءوز كوزىممەن كورگەن ساتتە تاريحتاعى تۇلعانىڭ ءرولى مەن ساياسي ەرىك-جىگەرى دەگەن تۇسىنىك­تەر­دىڭ ءمانىن تۇيسىنە باستايسىڭ. وسى­مەن باي­لانىستى مىنانى سۇراعىم كەلەدى: ءسىز پرەزيدەنت لاۋازىمىندا ءوزىڭىز­دىڭ باس­تى ەڭبەگىڭىز نە دەپ سانايسىز؟ ءوزى­ڭىز­دىڭ كەزەكتى پرەزيدەنتتىك مەرزىمىڭىز­دىڭ قارساڭىندا نەنى ءبولىپ كورسەتەر ەدىڭىز؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرە­زي­دەنتى: – پرەزيدەنت لاۋازىمىندا ۇزاق ۋاقىت بولعانىما قاراماستان, سايلاۋ ۋاقىتىندا مەن تولقىنىستى ساتتەردى باستان كەشتىم. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ادامدار ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن داۋىس بەرۋگە كەزەكتەردە تۇردى. ادامدار بالالارىمەن, نەمەرەلەرىمەن كەلدى, كوپشىلىگى بيۋللەتەندەردى جاشىككە بالالارىنىڭ سالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. مىنە, وسى سۋرەت مەنى وتە قاتتى تولقىتتى, بۇل – جۇرەكتىڭ ەڭ نازىك قىلىن قوزعايتىن نارسەلەر. كەشە ادامدار ماعان جانە مەنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارىما, قازاقستان باسشىسى رەتىندە جاساعان جۇمىستارىما باعالارىن بەردى. كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىن قازاق­ستان سىنعان توستاعاننىڭ جارىقشاقتارى سەكىلدى كۇي كەشتى. بارلىق ەكونوميكالىق بايلانىستار ءبىر ساتتە ءۇزىلىپ, بارلىق كاسىپ­ورىندار توقتادى, جىلۋ جوق, كوپقا­باتتى ۇيلەردىڭ اۋلالارىندا وتقا ءشاي قايناتىلدى. مۇعالىمدەرگە, دارىگەر­لەرگە, ارمياعا ەڭبەكاقى تولەنگەن جوق. زەي­نەتاقى بىرنەشە ايعا كەشىكتىرىپ بەرىلدى. جۇمىس تا جوق. ينفلياتسيا ايىنا 50 پايىزعا جەتتى, 1994 جىلى ول 2100 پايىز­دى قۇرادى. ۇيدەن شىققان كەزدە كەمپىر­لەر اسفالتقا جاتىپ, ماشينامدى توق­تاتاتىن. مەن ولارمەن جۇمىسقا بارماي, ءبىر ساعات بويى اڭگىمەلەسەتىنمىن. ماعان جۇرە ۇيرەنۋگە, قاجەتتى مامانداردى ىزدەپ تابۋعا تۋرا كەلدى. جانە قازاقستاندى وسى «اپاننان» الىپ شىعۋعا قول جەتكىزگەنىمدى ءوزىمنىڭ باستى ەڭبەگىم دەپ سانايمىن. 93-ءشى جىلى ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ كەرەك بولدى, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى جاڭا ۆاليۋتانى قولداۋ ءۇشىن قورلارىڭدا تىم بولماسا 500 ميلليون دوللار بار ما دەپ سۇرادى. جوق بولاتىن, قارىزعا الۋعا تۋرا كەلدى. ال قازىر مۇلدەم جاڭا ءومىر قۇردىق. ءبىز الەمنىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەر­سيتەتتەرىندە بۇگىندە وزىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن مىڭداعان ماماندى دايىنداپ الدىق. وزىمىزدە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت قۇردىق. 20 زياتكەرلىك مەكتەپتەردە قازاقستاننىڭ ەڭ دارىندى بالالارى وقيدى. بالالاردىڭ 90 پايىزىن بالالار باقشاسىمەن قامتاماسىز ەتتىك. ءبىز مەديتسينانى جەتەكشى ستاندارت­تار بويىنشا قالىپتاستىردىق, قازاق­ستانعا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن ادامدار مەديتسينالىق تۋريزم جاساۋ ءۇشىن كەلەدى. ءبىز جۇرەك جانە باسقا دا ماڭىزدى ورگاندار اۋىستىرىپ سالاتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا ەندىك. بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا جۇرەككە اشىق وپەراتسيا جاسالادى – مۇنداي ەشقاشان بولعان ەمەس. وسىنىڭ بارلىعىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر جاسى 71 جاسقا دەيىن ۇلعايدى. سونداي-اق, قيىن جىلدارى ءبىز جاڭا قالا تۇرعىزا الدىق. 250 مىڭدىق تسەلي­نوگرادتان ول قازاقستاننىڭ ماقتانىشىنا اينالعان ميلليونعا جۋىق حالقى بار ەلورداعا اينالدى. استانا بارلىق قوناق­تارىمىزدى تاڭعالدىرادى. وعان قاراپ, ەلىمىز دە ءوسىپ, وركەندەپ كەلەدى. ر.سمىكوۆ. «ەۋرازيا» تەلەارناسى: – ءسىزدى جەڭىسىڭىزبەن قۇتتىقتاۋعا جانە بەلسەندىلىگى جوعارى ەلىمىزدىڭ بول­عانى ءۇشىن دە قۇتتىقتاۋعا رۇق­سات ەتىڭىز. وسىدان از عانا ۋاقىت بۇرىن ءسىز بەلارۋس جانە رەسەي پرەزي­دەنت­تەرىمەن كەزدەسىپ, قازىرگىدەي الەم­دىك ەكونوميكالىق قيىندىقتار جاع­دايىندا بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوس­پارىن تالقىلاعان ەدىڭىزدەر. سول ۋاقىت­تا ۇكىمەتتەردىڭ ءىس-قيمىل جوس­پارى دايىن بولعان كەزدە 8 مامىردا ماسكەۋ­دە كەزدەسۋگە ۋاعدالاسقان بو­لاتىنسىز­دار. ءبىزدىڭ ۇكىمەت تاراپىنان بىرلەسكەن جۇمىستاردى ءارى قاراي قا­لاي جالعاستىرۋ قاجەتتىگىنە بايلا­نىس­تى قانداي دا ءبىر ۇسىنىستار بار ما؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرە­زي­دەنتى: – بۇل كەزدەسۋدەن كەيىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى ءبىر-بىرىمەن ءوزارا بايلانىسا وتىرىپ, دەرەۋ جۇمىس جاساۋعا كىرىستى. بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ناقتى باعىتتارىمىز كوپ. ماسەلەن, رۋبل دەۆالۆاتسياسىنان كەيىن رەسەيلىك تاۋارلاردىڭ باعاسى تومەندەدى. بۇل تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ءتيىمدى, الايدا بۇدان ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەر زارداپ شەكتى. سوندىقتان, ءبىز دەرەۋ بايلانىس ورناتىپ, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز وداقتاس مەملە­كەتتەر رەتىندە بۇل ماسەلەنى وڭتايلاندىرۋ قاجەتتىگى جونىندە كەلىسىمگە كەلدىك. ورتاق كوزقاراس تابىلعانداي بولدى. 8 مامىردا ماسكەۋدە جوعارى ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى وتەدى جانە ءبىزدىڭ ۇكىمەتتەرىمىز اتقارىلعان جۇمىستار جونىندە ەسەپ بەرەدى. قازىر جاعداي تۇراقتاندىرىلدى. بۇعان قوسا, مەن بۇرىن قازاقستاندىق بيزنەسكە باسەكەگە قابىلەتتىلىككە دايىندالۋ قاجەتتىگى جونىندە ەسكەرتكەنمىن. ەگەر, ءبىزدىڭ كاسىپورىندار جوعارى ساپالى, جاقسى باعاداعى تاۋارلاردى ءوندىرىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقپەن باسەكەلەستىككە دايىن بولماسا, وندا ولار ەۋروپالىق وداقپەن جانە باسقا ەلدەرمەن قالاي باسەكەلەسەدى؟ بيزنەس كۇرەستە شىنىعۋى قاجەت. س.تۋماكوۆا, تاسس: – پرەزيدەنت مىرزا, سايلاۋداعى جەڭىسىڭىزبەن بىرگە جاۋاپكەرشىلىك جۇگى ارتتى ما؟ تاۋەلسىز ەلدى باسقارۋ قاي كەزدە جەڭىل بولدى – جولدىڭ باسىندا ما, الدە, كوپ جۇمىس اتقارىلعان قازىرگى كەزدە مە؟ ن.نازارباەۆ, قازاقستان پرەزي­دەنتى: – ەگەر, سايلاۋدان كەيىن جەڭىلدەنىپ قالدى ما دەگەنگە كەلەتىن بولساق, ارينە, سولاي. سەبەبى, كۇتۋدىڭ قوبالجۋعا تولى كە­زەڭى ارتتا قالدى. مەملەكەتتىك قىزمەت­كەرلەر – ولار دا قاراپايىم ادامدار. ەن­دى, سايلاۋدان كەيىن جۇمىستىڭ جاڭا كە­زە­ڭى شۇعىل باستالادى. مەنىڭ ءبىرىنشى جۇمى­­سىم – 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى قۇرۋ تۋ­­ر­الى كوميسسيانى جاساقتاۋ بولاتىن شى­عار. سودان كەيىن ءبىز ولاردىڭ ءاربىن پۋنك­تىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسەتىن بولامىز. بۇل رەفورمالاردى, بارلىق باعدارلا­مالارىمدى مەن سايلاۋدىڭ الدىنداعى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەزىندە, قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جاقىندا وتكەن سەسسياسىندا, ۇكىمەتتىڭ وتىرىس­تارىندا ايتقان ەدىم. رەسپۋبليكالىق قوعامدىق شتابتىڭ وكىلدەرى ەلىمىزدىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىنە بارىپ, ۇسىنىلعان باع­دارلامالار تۋرالى ايتتى. قازاقستاندىقتار وزدەرىنىڭ داۋىستارى ارقىلى قايتا قۇرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا كارت-بلانش بەردى. حالىق ەلدەگى تىنىشتىقتى, تۇراقتىلىقتى ساقتاي كەلە, حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتا كەلە, بۇعان دەيىنگى اتقارىلعان ىستەردى ودان ءارى جالعاستىرۋدى قالايدى. سىزدەردىڭ بارلىعىڭىزعا سايلاۋدى ناسيحاتتاۋعا قاتىسقاندارىڭىز ءۇشىن ءۇل­كەن العىس ايتقىم كەلەدى. بارشاڭىزعا مىق­تى دەنساۋلىق, باقىت جانە  تابىستار تىلەي­مىن. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.