مارتەبەلى ماماندىق

بۇل ماسەلەدە ەڭ ءبىرىنشى ورىندا ۇلتقا, ۇرپاققا قىز­مەت تۇرۋعا ءتيىس دەپ ەسەپ­تەيدى تۇلكىباس اۋداندىق ورتالىق كىتاپحانالار جۇيەسىنىڭ ادىسكەرى, ­جاس كىتاپحاناشى نۇربول نىشان­باي. «شامالى ايلىققا قاراپ وتىرۋ­دىڭ ورنىنا قۇرىلىستا بولسا دا قارا جۇمىس ىستەپ, وتباسىن اسىراۋدى ءجون كورەتىن ازاماتتار جەتەرلىك. كىتاپحاناشىنى – اعارتۋشى دەيتىن بولساق, ەڭ ءبىرىنشى ورىندا ۇلتقا, ۇرپاققا قىزمەت تۇرۋعا ءتيىس. الايدا قازىرگى قوعام, قازىرگى زامان وعان مۇمكىندىك بەرەر ەمەس. دەگەنمەن, ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كىتاپحانا مەن كىتاپحاناشى تۋرالى بىرقاتار ما­سەلەنى كوتەرىپ, مارتەبەسىن ارتتىرۋ, ايلىق جالاقىسىن كوبەيتۋ تۋرالى ايت­قان ەدى. بۇل ارينە ءبىز ءۇشىن, رۋحانيات جاناشىرلارى ءۇشىن قۋانىشتى جايت. ەندى بۇل ماماندىققا قاتىستى قا­ساڭ تۇسىنىكتىڭ وزگەرەرى انىق. ەل اراسىندا كىتاپحاناشى دەپ تەك كىتاپتى ۇيگە جازىپ بەرىپ وتىراتىن ورتا جاستان اسقان اپايلاردى ەلەستەتەدى. نەگىزى ولاي ەمەس ەكەنى بارشامىزعا ايان. كىتاپحاناشىنى وقۋ-اعارتۋ جولىنداعى حابارشى دەپ سانايمىن. ۇرپاق ساباقتاستىعى مەن ۇلت تاربيەسىندە كىتاپحاناشىلاردىڭ ەڭبەگى ەرەن», دەيدى ن.نىشانباي. كىتاپحانادا ادىسكەر قىزمەتىن اتقا­رىپ جۇرگەن ول جوعارى وقۋ ورنىن جۋرناليستيكا ماماندىعى بو­يىن­­شا بىتىرگەن. تۇلكىباس اۋداندىق ور­تا­­لىقتاندىرىلعان كىتاپحانالار جۇ­يەسىندە بەس ەر ادام قىزمەت ەتە­دى. ولاردىڭ اراسىندا «رۋحاني قا­زىنا-2024» رەسپۋبليكالىق فەستي­ۆالى اياسىندا «ۇزدىك اۋىلدىق كىتاپحانا­نىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى» اتالىمى بو­يىنشا اقتىق سىنعا جولداما العان مەيىرحان توپانباي دا بار. ءدال وسى فەستيۆالدا 2022 جىلى تۇلكىباس اۋدانى, شاقپاق بابا اۋىلدىق كىتاپحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رىس­بەك يگەنباەۆ جۇلدەلى سىيلىققا يە بولعان ەكەن. «تۇركى ويشىلدارى­نىڭ اتاسى سانالاتىن, الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ح عاسىردا ءوزىنىڭ جەكە كىتاپحاناسى بولعان. ماتەماتيكا, استرونوميا, فيزيكا, مۋزىكا سالالارى بويىنشا ءوزى جازعان ەڭبەكتەرى مەن ءتۇرلى تاقىرىپتاعى قۇندى جازبالاردى ساقتاعان. ولاردى ساقتاپ قانا قويماي, شاكىرت تاربيەلەپ, ناسيحاتتاعان. دەمەك قازاق دالاسىنداعى تۇڭعىش ەر كىتاپحاناشى دەپ ءال-ءفارابيدى ايتۋىمىزعا تولىق نەگىز بار. ال وتىرارداعى كىتاپحانا دۇركىرەپ تۇرعان كەزدە, قالا ماڭىنداعى شاعىن اۋىل-ايماقتاردىڭ وزىنەن ءتۇرلى عۇلامالار شىقتى. بىزدەگى كىتاپحانا سالاسىنا سول داۋىردەگى ويشىلدار سەكىلدى قۇرمەتپەن, شىنايى پەيىلمەن زەر سالساق ەر-ازاماتتار تارتىلادى. بۇگىندە كەز كەلگەن اۋىلدىق, اۋداندىق, ءتىپتى وبلىستىق كىتاپحانالاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايعان, كىتاپ قورى جەتكىلىكتى, وقىرمان ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسالعان, ايلىق ماسەلەسى ور­نىق­تى بولسا, ەر-ازاماتتارىمىز كىتاپحا­نا­شى بولۋعا اسىعار ەدى. سەبەبى ءححى عاسىردا ءال-فارابي كەزەڭىندەگىدەي كىتاپحاناشى الدىڭعى ورىنعا شى­عىپ, قوعامدا ءوز ورنىن تاۋىپ وتىر», دەدى نۇربول نىشانباي وبلىس كىتاپحا­ناشىلارىنىڭ باسقوسۋىندا.

وسى ارادا ايتا كەتەلىك, كىتاپحا­ناشى ەر-ازاماتتاردىڭ كاسىبي قۇ­زى­رەتتىلىگى مەن شەبەرلىگىن جانە بەدەلىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وبلىس بويىنشا «كىتاپحاناشى ازامات» بايقاۋى ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. بايقاۋدىڭ ناتيجەسىندە باس جۇلدەنى تۇلكىباس اۋداندىق ورتالىق كىتاپحانالار جۇيەسىنىڭ قىزمەتكەرى نۇربول نىشانباي يەلەنسە, ءبىرىنشى ورىندى وتىرار اۋدانىنان جاسۇلان تامەنوۆ, ال جەتىسايلىق قۋانىش باحتيەر ۇلى ءىى ورىن, سوزاق اۋدانى, جارتىتوبە اۋىلدىق كىتاپحاناسىنىڭ قىزمەتكەرى عازيز سماعۇلوۆ جۇلدەلى ءىىى ورىندى يەلەندى. ياعني ادال ەڭبەگى­مەن اۋىلداستارىنىڭ سىي-قۇرمەتى­نە بولەنىپ جۇرگەن كىتاپحاناشى ەر-ازاماتتار بارلىق اۋداندا بار. سو­لاردىڭ ءبىرى – سارىاعاش اۋدانى قۇركەلەس اۋىلىنىڭ تۋماسى ءومىرجان قاراباسوۆ. جەتىساي گۋمانيتارلىق كوللەدجىن كىتاپحانا ءىسى ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن ول العاشقىدا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ, ساۋدا جاساپ تا كورگەن. دەگەنمەن 2012 جىلى ءاۋ باستا ءوزى تاڭداعان ماماندىعى بويىنشا قۇركەلەس اۋىلدىق كىتاپحاناسىنا جۇمىسقا ورنالاسادى. «ماماندىق تاڭداۋعا انام سەبەپكەر بولدى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمدە انام كىتاپحانادا جۇمىس ىستەدى. ەڭبەك ساباعى كەزىندە سول كىسىنىڭ جانىنان تابىلاتىنمىن. ساباقتان قايتقاندا دا اناما كىرىپ شىعۋ ادەتىم ەدى. وعان ونشا-مۇنشا جۇمىستارعا قولعابىس ەتىپ, كىتاپتاردى رەتتەۋگە كومەكتەسىپ ءجۇردىم. سول كەزدە ونىڭ كىتاپقا دەگەن ەرەكشە ىقىلاسى, جاناشىرلىعى, وقىرماندارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنە قىزىعىپ قارادىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءوزىم دە وسى ماماندىقتىڭ يەسى بولىپ شىعا كەلدىم», دەيدى ءومىرجان. ءيا, ءومىرجاننىڭ اناسى گۇلسارا كوبەنوۆا ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن وسى سالاعا ارناعان جان. ەڭبەك جولىن 1973 جىلى قۇركەلەس اۋىلىندا كىتاپحاناشى بولىپ باستاعان گۇلسارا قاسىمبەك­قىزى قىرىق جىلىن كىتاپحانانىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ارناعان. وتكەن عاسىردىڭ توقىراۋ جىلدارىندا اۋىلدىق كىتاپحانانىڭ جابىلىپ قالعان كەزى دە بولدى. سول كەزدە ول ۇيدەگى بار كىتاپتارىن جيناقتاپ, جەكە كىتاپحانا اشادى. ءبىراز جىلدار بۇل كىتاپحانا ەلگە قىزمەت ەتتى. كەيىن اۋىلدىق كىتاپحانا قايتا جۇ­مىسىن جالعاستىرعاندا قۋانا قىز­مەتىنە كىرىسكەن. بۇگىندە گۇلسارا قاسىمبەكقىزى بەينەتىنىڭ زەينەتىن كورىپ وتىرسا دا سوڭعى جاڭالىقتارعا قۇلاعى قاشاندا تۇرىك جۇرەدى جانە كىتاپحانا ءىسىنىڭ جاندانىپ جاتقانى­نا ءدان ريزا. «كەزىندە كىتاپحاناشى­لار بەدەلدى, سۇرانىستاعى ماماندار­دىڭ قاتارىندا بولدى. ەل ىشىندە بىزدەردى سىيلايتىن. الايدا كەيىنگى جىل­دارى كىتاپحانا, كىتاپحاناشىلار ەلەۋ­سىز­دەۋ قالا باستاعانداي بولىپ ەدى. ەندى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن كىتاپحانا ءىسى قايتا جاندانىپ, بويىنا قان جۇگىردى. مەكەمەلەر جاڭارىپ, كىتاپتار تولىعا ءتۇستى. ساندىق تەحنولوگيا بويىنشا حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن زاماناۋي كىتاپحانالار كوبەيدى. قازىر وقىرماندارعا قاجەتتى كىتاپتىڭ بارلىعى دەرلىك اۋىلدىق كىتاپحانادان دا تابىلادى. جاستار ءۇشىن ءبىلىم الۋعا, بىلىكتىلىگىن دامىتۋعا مۇمكىندىك كوپ. كىتاپحاناشىلاردىڭ دا جالاقىسى وسكەنىن ەستىپ جاتىرمىز. جاڭاشىلدىقتىڭ ناتيجەسىندە قازىر كىتاپحاناشىلارعا دا سۇرانىس كوبەيىپ, بۇل ماماندىقتىڭ بەدەلى دە ارتا ءتۇستى. وسىنداي وڭ وزگەرىستەر ارينە, قۋانتادى», دەيدى گۇلسارا قاسىمبەكقىزى. ال اناسىنىڭ جولىن قۋىپ, ءىسىن جالعاستىرعان ءومىرجان قاراباسوۆ كىتاپحاناشى ماماندىعىنىڭ ومىرشەڭ بولۋى ونىڭ ارقالاعان جۇگىندە, ميسسياسىندا دەپ ەسەپتەيدى. «شىن مانىسىندە ءبىزدىڭ مىندەتىمىزگە كىتاپ رەتتەۋ عانا ەمەس, ودان الدەقايدا ماڭىزدىراق ىستەر كىرەدى. ءبىز امبەباپپىز. ءبىرىنشى كەزەكتە وقىرماندارعا جوعارى دەڭگەيدە ساپالى قىزمەت كورسەتۋ, جاڭا كىتاپتاردى ەلگە تانىستىرۋ, سونداي-اق بالالاردى, جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە, ادالدىققا, بىلىمگە تاربيەلەۋ ءبىزدىڭ پارىزىمىز. تۇرعىنداردى ساۋاتتىلىققا, ادامگەرشىلىككە, مادەنيەتتىلىككە تاربيەلەۋگە اتسالىسامىز. وڭى­رى­مىزدەگى اقىندارمەن, ونەر جانە ەڭبەك ادامدارىمەن جاستاردىڭ كەزدەسۋ كەشتەرىن ۇيىمداستىرىپ, ومىردەن وتكەن حالقىمىزدىڭ ايتۋلى اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرۋگە تىرىسىپ كەلەمىز. كىتاپتىڭ قۇدىرەتتىلىگىن تەرەڭ تۇسىنە بىلگەن جان عانا وسى رۋحاني وردادا قىزمەت اتقارا الادى. جاستاردى كىتاپ وقۋ مادەنيەتىنە تاربيەلەۋگە, ولاردىڭ ادەبي شىعارمالارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا, تالعامىنا, تاڭداۋىنا ساي ادەبيەتتەردى ىرىكتەۋگە كومەك كورسەتۋ, وقۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسىن كوتەرۋ كىتاپحاناشىنىڭ باستى مىندەتى», دەيدى ءومىرجان قاراباسوۆ.

قازىرگى تاڭدا سارىاعاش اۋدانىندا 35 كىتاپحانا حالىققا قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. ولاردىڭ بارلى­عى كومپيۋتەرمەن جابدىقتالىپ, 70%-ى ينتەرنەت جۇيەسىنە قوسىل­عان. كىتاپحانالار جۇيەسى بىرنەشە ماڭىزدى تاقىرىپتاعى جوبالارمەن جۇمىس ىستەپ, ناتيجەسىندە كىتاپ وقۋعا قۇشتارلىعى ارتقان وقىرماندار­دىڭ سانى ارتىپ وتىر. مىسالى, ينتەل­لەكتۋالدى باسەكەگە قابىلەتتى وقىر­مان تاربيەلەۋ ماقساتىندا «READx» وقىرماندار كلۋبى اشىلعان. سارى­اعاش اۋداندىق كىتاپحانالار جۇيە­سىنىڭ ادىسكەرى ومىرزاقوۆا گۇل­زاريفا «كىتاپحا­ناشى – كىتاپ وقى» اتتى توقسان كۇندىك مارافونعا قاتى­سۋ­شى­لار اراسىندا پىكىر الماسۋلار, ادەبي تالداۋلار سىن­دى ءىس-شارالار ۇيىم­داستىرىلىپ, وقىر­مانعا ناسي­حاتتالعانىن ايتادى.

ايتا كەتەلىك, تامىزدا «زاماناۋي مۇمكىندىكتەر مەن ءداس­تۇرلى ءادىس» تاقى­­رىبىندا وتكەن كىتاپحانا­شىلار­دىڭ ءىىى وبلىستىق سلەتىندە وڭىردەگى ­400-گە جۋىق كىتاپحانا وقىرماندا­رى­نىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتان­دى­رۋ باعىتىنداعى ءتيىمدى ادىستەر, بۇل سالاداعى شەتەلدىك تاجىريبە, جاڭا ­تەحنولوگيالار تالقىلانىپ, جۇ­مىس­تى وڭتايلاندىرۋ مۇمكىندىكتەرى قا­راس­تىرىلعان بولاتىن.

تۇركىستان وبلىسى