كەشە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى كۇن تارتىبىندە ءۇش زاڭ جوباسىن قارادى. پالاتا سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جالپى وتىرىستا «پوشتا تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىنا قورىتىندى ازىرلەۋ تالقىلانىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تاۋار بيرجالارى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. سونداي-اق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» قۇجات قارالدى.
كەلىسىمدە كوزدەلگەن باعىتتار
وزبەكستان ۇكىمەتىمەن اراداعى ەكولوگيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم 1997 جىلعى جاسالعان كەلىسىمدى وزەكتەندىرۋگە, ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ارنالعان. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا كەلىسىمنىڭ بۇرىنعى كەلىسىمنەن ايىرماشىلىعى – مۇندا بىرقاتار جاڭا باعىت كوزدەلگەن. بىرىنشىدەن, قاۋىپتى قالدىقتاردى ترانسشەكارالىق تاسىمالداۋ جانە ولاردى جويۋ ماسەلەلەرىنە مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇرگىزۋ قاراستىرىلعان. قازاقستان اۋماعىندا قاۋىپتى قالدىقتاردى ترانسشەكارالىق تاسىمالداۋ قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ايتا كەتەيىك, بۇل قۇجات قاۋىپتى قالدىقتاردى قازاقستان اۋماعى ارقىلى ترانسشەكارالىق تاسىمالداۋعا قورىتىندى شىعارۋ قاعيدالارىنا, قالدىقتاردى ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋماعىنا اكەلۋ مەن اكەتۋ, سونداي-اق قالدىقتاردى ونىڭ اۋماعى بويىنشا ترانزيتتەۋ تارتىبىنە سايكەس بەرىلەدى. ەگەر مەملەكەت ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە بولماسا, قاۋىپتى قالدىقتاردى كەلەشەكتە قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا اكەلۋ مەن اكەتۋ ليتسەنزيا نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
سونىمەن قاتار ەكولوگيا كودەكسىنە سايكەس قاۋىپتى قالدىقتاردى كومۋ ماقساتىندا قازاقستان اۋماعىنا اكەلۋگە تىيىم سالىنادى. مىسالى, بىلتىر ەلىمىزگە قازاقستانعا «كازتسينك» جشس وزبەكستاننان 48 ملن كگ قورعاسىن كەگى, 2 ملن كگ قورعاسىن-ۆيسمۋت قوجى اكەلگەن. بارلىعى قۇرامىندا 50 000 توننا قورعاسىنى بار قالدىقتار. قۇرامىندا قورعاسىنى بار قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ ناتيجەسىندە تازارتىلعان قورعاسىن, كاتودتى مىس, تاۋارلى مىرىش, تازارتىلعان التىن جانە كۇمىس تۇرىندەگى دايىن ءونىم شىعادى.
ەكىنشىدەن, وزبەكستانمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەسى باعىتى – ەكوجۇيەنى دەگراداتسيادان قورعاۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان. قازىر ەكولوگيا سالاسى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتىڭ قولدانىستاعى مەحانيزمى – قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ترانسشەكارالىق سىرداريا وزەنى باسسەينىنىڭ سۋ ساپاسىن جانە قورشاعان ورتاسىن قورعاۋ جونىندەگى بىرلەسكەن جۇمىس توبى. وسى جۇمىس توبىنىڭ اياسىندا سىرداريا وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جاي-كۇيىنىڭ مونيتورينگى, جەرۇستى سۋلارى ساپاسى كورسەتكىشتەرىنىڭ تىزبەسىن بەكىتۋ, مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق باقىلاۋ وتكىزۋ جانە تاعى باسقا ماسەلەلەر تالقىلانباق. ياعني وزبەك تاراپىمەن كليماتتىق ماسەلەلەردە ىنتىماقتاستىق – پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋ مەن ءسىڭىرۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ ماسەلەسىندە ەڭ ۇزدىك تاجىريبەمەن الماسۋ قولعا الىنادى.
ۇشىنشىدەن, ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر جاڭا باعىتى – وزبەك تاراپىمەن بىرلەسىپ, ارال باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ بويىنشا بىرلەسكەن ءىس-شارالار وتكىزۋ.
«بۇل ارال تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق اپاتىنىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋ جانە قۇرعاعان تەڭىز تابانىنان ۇشقان تۇزدى شاڭدى سەكسەۋىل ەگۋ ارقىلى توقتاتۋدا قازاق-وزبەك تاراپتارىنىڭ ارەكەتتەرىن ۇيلەستىرۋگە ىقپال ەتەدى. ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان تابانىنىڭ جالپى الاڭى شامامەن 6 ملن گا, ونىڭ ىشىندە ەلىمىزگە قاراستى قۇرعاعان تابانى 2,8 ملن گا قۇرايدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2025 جىلعا دەيىن ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان تابانىندا جالپى كولەمى 1,1 ملن گەكتاردى قۇرايتىن الاڭدا سەكسەۋىل كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. قازىر 753 مىڭ گا الاڭداعى توپىراقتى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2021 جىلدان 2024 جىلعا دەيىن ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان تابانىنداعى 413 مىڭ گا الاڭدا ورمان مەليوراتسيالىق جۇمىستار اتقارىلدى. ال وزبەك ورمانشىلارى 2018 جىلدان بەرى 5 جىل ىشىندە ارال تەڭىزىنىڭ 1,7 ملن گا قۇرعاعان تابانىن كوگالداندىرعان», دەيدى ەلىمىزدىڭ باس ەكولوگى.
ءتورتىنشىسى – جەر اۋدارعان جانۋارلاردى قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىنا كوڭىل بولىنەدى. بۇل ءىس-شارالار ەكى ەل شەكاراسىمەن شەكتەس اۋماقتاعى كيىك, قاراقۇيرىق, ارقار جانە باسقا دا جانۋارلاردىڭ جەر اۋدارۋى ماسەلەلەرىندە جەدەل ءوزارا ارەكەتتەسۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. مىسالى, قازاقستان مەن وزبەكستان ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى كيىكتەردى قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە سانىن ورنىقتى دامىتۋ جونىندەگى كەلىسىم اياسىندا ەكى مەملەكەتتىڭ دە اۋماعىندا ءۇستىرت كيىكتەرىنىڭ پوپۋلياتسياسىنىڭ سانىن كوبەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سەبەبى پوپۋلياتسيانىڭ نەگىزگى بولىگى قىستاۋعا وزبەكستانعا اۋادى.
سونداي-اق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارىنىڭ ءبىرى – بىرلەسكەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ىسكە قوسۋ, كادرلار دايارلاۋ مەن قورشاعان ورتا سالاسىنداعى بىرلەسكەن قىزمەتتىڭ ناتيجەلەرىن تانىتۋ مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتا قازاقستان-وزبەكستان بىرلەسكەن كوميسسياسىن قۇرۋ.
تاۋار بيرجالارىنىڭ اشىقتىعى
ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتى بيرجا ساۋداسى ماسەلەلەرىنە قاتىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن جان-جاقتى قاراپ شىققان. پالاتا دەپۋتاتتارى باستاماشىلىق جاساعان بۇل قۇجات زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋگە, بيرجالىق ساۋدانىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق ەلىمىزدە نارىقتاعى باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋعا باعىتتالىپ وتىر. زاڭ جوباسىنا سالساق, تاۋار بيرجاسىن رەتتەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتتارى مەن قاعيداتتارىن ايقىنداۋ قاراستىرىلادى. تاۋار بيرجالارىندا قىزمەتتى رەتتەۋ, بيرجالىق ساۋدادا جوسىقسىز قاتىسۋشىلاردىڭ ءتىزىلىمىن ەنگىزۋ مەن تاۋار بيرجاسى مۇشەلەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋ كوزدەلەدى.
ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتقا بايلانىستى جۇمىس توبىنا 95 تۇزەتۋ كەلىپ تۇسكەن, ولار جۇمىس توبىنىڭ ءتورت وتىرىسىندا, مۇددەلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ساراپتاما ۇيىمدارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كوميتەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قارالعان.
ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەكاتەرينا سمىشلياەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەگەر تاۋار بيرجالارى اشىق جانە ەرەجەلەر بويىنشا جۇمىس ىستەسە, ەكونوميكادا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
«مەملەكەت باسشىسى 2023 جىلعى جولداۋىندا بيرجالىق تاۋارلارعا اشىق باعا بەلگىلەۋدى قالىپتاستىرۋدى جانە نارىقتان «قالتا» بيرجالارىن شىعارۋدى تاپسىردى. ال بۇل زاڭ جوباسى وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن ازىرلەندى جانە بىرقاتار ناقتى ماسەلەنى شەشەدى», دەدى ول.
سونداي-اق كوميتەت حاتشىسى زاڭ جوباسىندا تاۋار بيرجالارىن شاعىن كاسىپكەرلىك, ونىڭ ىشىندە ميكروكاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى رەتىندە الىپ تاستاۋ ۇسىنىلعانىن العا تارتتى. بۇعان قوسا ستاندارتتى اۋكتسيوندى جانە ستاندارتتالماعان تاۋارلاردى بيرجالىق ساۋدادان شىعارۋ, ستاندارتتالماعان تاۋارلارمەن ساۋدانى ەلەكتروندىق ساۋدا الاڭدارىنا اۋىستىرۋ, تاۋار بيرجالارى جۇمىسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعى مەن اشىقتىعىنا قويىلاتىن تالاپتاردى ارتتىرۋ, تاۋار بيرجالارىنا قاتىستى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كەڭەيتۋ دە كوزدەلەدى. سونىمەن قاتار بيرجالىق ساۋدا-ساتتىققا جوسىقسىز قاتىسۋشىلاردىڭ ءتىزىلىمىن ەنگىزۋ, بروكەرلەر مەن كليرينگتىك ورتالىقتاردى ليتسەنزيالاۋ جانە ولاردى قارجى مونيتورينگى سۋبەكتىلەرى ساناتىنا قوسۋ, بيرجالىق بوتتاردىڭ قاتىسۋىمەن جاسالاتىن شارتتاردى ەلەۋسىز دەپ تانۋ جانە الەۋمەتتىك تاۋارلارمەن ساۋدا جاسايتىن تاۋار بيرجالارىنا جوعارى تالاپتاردى ەنگىزۋ قاراستىرىلعان.
جول ساپاسى سىن كوتەرمەيدى
ەل ومىرىندە قاجەتتى ماڭىزدى قۇجاتتاردى قاراعان سوڭ دەپۋتاتتار قابىلدانعان زاڭداردىڭ حالىق كادەسىنە جاراماي جاتقانىن ايتىپ, ءتيىستى ورگاندارعا ساۋال جولدادى.
دەپۋتات قازىبەك الىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, اقتوبە وبلىسىنداعى قارابۇتاق اۆتوجولىنىڭ قازىرگى جاعدايى تۇرالاپ تۇر.
«قارابۇتاق جولى – ءوڭىر ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزدى كولىك ارتەرياسى. بۇل جول ارقىلى حرومتاۋ, ايتەكە بي, ىرعىز اۋداندارىنا, سونداي-اق قوستاناي وبلىسىنا قاتىنايدى. سونىمەن قاتار رەسەيگە اپاراتىن باعىت رەتىندە دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, 2021 جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ جالپى ۇزىندىعى 262 كم بولاتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار م-32 اۆتوجولىنىڭ «اكتوبە-قارابۇتاق-ۇلعايسىن» ۋچاسكەسىن قايتا جاڭعىرتۋ جوباسىندا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ جۇمىستارى قاي دەڭگەيدە؟ سەبەبى بۇل جۇمىستار جولدى ءى تەحنيكالىق ساناتقا اۋىستىرىپ, 4 جولاقتى قوزعالىسقا لايىقتاپ قايتا قۇرۋدى قاراستىرادى. الايدا كەيىنگى جىلدارى بۇل جولدىڭ جاعدايى كۇرت ناشارلاپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن تاسىمالداۋشىلار ءۇشىن كوپتەگەن قيىندىق تۋعىزىپ جاتىر», دەيدى ول.
وتىرىستا دەپۋتات ۇلاسبەك سادىبەكوۆ جول ۇستىندە قازا بولعانداردىڭ ستاتيستيكاسىن العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى ەل اۋماعىندا 1 300-گە جۋىق ادام جول اپاتىنان كوز جۇمىپ, 16 مىڭ ادام زارداپ شەككەن. بۇل ورايدا پرەزيدەنت جول-كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ جانە ينتەللەكتۋالدىق جۇيەنى ەنگىزۋ ارقىلى جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن جەتكىزگەنىن العا تارتقان دەپۋتات: «راسىندا بۇگىندە كوپشىلىك تۇرعىندار اقىلى اۆتوبانعا كوڭىلى تولمايدى. تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋىمدە «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اقىلى جولىنداعى جاعدايلار جۇرگىزۋشىلەر مەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى قاتتى الاڭداتىپ وتىرعانىنا كۋا بولدىم. سەبەبى جول اپاتى كوبەيىپ, سونىڭ سالدارىنان قايتىس بولۋشىلاردىڭ قاتارى ارتقان. تۇركىستان وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل 8 ايدا اۆتوباندا 64 رەت جول-كولىك وقيعاسى ورىن الىپ, سالدارىنان 89 ادام دەنە جاراقاتىن العان. 21 ادام كوز جۇمعان. باستى سەبەبى اقىلى جولدىڭ تالاپقا ساي كەلمەۋى بولسا, ەكىنشىدەن, جۇرگىزۋشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەۋى», دەيدى.
سونىمەن قاتار جيىندا دەپۋتات دانابەك يسابەكوۆ ەلىمىزدەگى جەدەل مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ەرەجەسىن قايتا قاراۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالسا, نارتاي ارالباي ۇلى قورعانىس مينيسترىنە جولداعان ساۋالىندا اسكەردەگى ساربازداردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن كوتەردى. ال دەپۋتات نۇرگۇل تاۋ ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترىنە باعىتتالعان ساۋالىندا ەلدەگى مىڭداعان سالىمشىلاردىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى زاڭسىزدىعىنان تارتىپ وتىرعان ازابىن العا تارتتى.