تۇلعا تۇجىرىمداماسى

بۇگىندە ن.وڭداسىنوۆ اتىنداعى مەكتەپ پەن مۇراجايداعى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىن. مۇراجاي 2004 جىلى قازان ايىندا اشىلعان بولاتىن. دەگەنمەن بۇل عيماراتتىڭ تاريحى تەرەڭدە, ياعني 1904 جىلى سالىنعان. توبەسى قامىسپەن جابىلعان, بوس تۇرعان عيماراتقا 2004 جىلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, العاشقىدا ن.وڭداسىنوۆ اتىن­داعى مەموريالدىق مۋزەي بولىپ اشىلعان. وكىنىشكە قاراي, 2012 جىلى قاڭتاردا مۋزەيدەن ءورت شىعىپ, 7 بىردەي تەحنيكا مەن 50-دەن استام ادام ءتىلسىز جاۋدىڭ بەتىن قايتارعان. ن.وڭدا­سىنوۆ مۇراجايىنىڭ العاشقى باسشىسى, تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى جارىلقاسىن ازىرەتبەرگەنوۆ سول جىلدارى ماسكەۋدەن 900-گە جۋىق ەكسپونات اكەلگەنىن, جالپى مۇراجايداعى 3 مىڭعا جۋىق جادىگەردىڭ ورتتەن امان قالعانىن ايتادى. جون­دەۋ جۇمىستارىنان كەيىن 2014 جىلى مۇراجاي جۇمى­سىن قالا­دا اشىلعان ەتنوگرا­فيا­لىق مۋزەي­دىڭ فيليالى رەتىندە قاي­تا جالعاس­تىرعان.

«بۇل مۇراجاي ورنالاسقان اۋماق بۇرىن تەمىرجول ساياباعى بولعان. وسى ساياباق 100 جىلدىعى قۇرمەتىنە ن.وڭداسىنوۆ كەشەنى بولىپ اتالدى. بۇل جەردە ن.وڭداسىنوۆ اتىنداعى دارىندى بالالار مەكتەبى سالىندى. مۋزەيدىڭ كىرەبەرىسىنە شاعىن ءبيۋستى قويىلدى. وبلىس اكىمى دارحان ساتى­­بالدىنىڭ قولداۋىمەن ءتيىستى قارجى ءبولىنىپ, بۇگىندە مۋزەيدە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ وتىر. بۇل دا ءبىر بىتكەلى تۇرعان يگى ءىس. دەگەنمەن تاعى ءبىر شاراپاتى مول ءىس قولعا الىنسا ءجون بولار ەدى. ن.وڭداسىنوۆ جاۋاپتى قىزمەتتەردە ءجۇرىپ شىعارماشىلىقتان دا قول ۇزبەدى. تىنباي ىزدەنىپ, بىلىمدىلىگىمەن بيىكتى باعىندىردى. جەمىستى ەڭبەك ەتتى. اراب, پارسى, ورىس تىلدەرىنە جۇيرىك بولدى. 1969 جىلى «ارابشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىگى», 1974 جىلى «پارسى-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىگى» جارىق كورىپ, ەل ىقىلاسىنا بولەندى. ول ەڭبەكتەرىن وقىعان عالىمدار نە لابوراتورياسى جوق, نە ينستيتۋتى جوق, نە حاتشىسى جوق, جالعىز زەينەتكەر وسىنشا ەڭبەكتى قالاي جازعان دەپ تاڭعالادى. تۇسىن­دىرمە سوزدىكتەرىن جازعان كەزدەرى مەن ول كىسىنىڭ قاسىندا كومەكشى بولىپ ءجۇردىم. امانگەلدى اتىنداعى كولحوزدىڭ پارتكوم حاتشىسى ەدىم. ونىڭ اڭگىمەسىنەن ول كەزدە اراب ءتىلىن تەرەڭ تالدايتىن عا­لىمدار از ەكەنىن اڭعاردىم. سون­دىق­تان تۇسىندىرمە سوزدىگىن باسۋدا كوپ كەدەرگى بولدى. بىراق ديماش احمەت­ ۇلى قوناەۆ تىكەلەي تاپسىرما بە­رىپ, بۇل كىسىنىڭ ەڭبەكتەرىن تاجىك عىلىم اكادەمياسىنا جىبەردى. سول تاجىك ەلىنىڭ عىلىم اكادەمياسى جو­عارى باعالاپ, قورىتىندى بەردى. د.قوناەۆتىڭ ىقپال ەتۋىمەن بەس توم­دىق كىتابى باسىلىپ شىقتى. جال­پى, ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى از تارالىممەن شىققاندىقتان, قازىر تابا المايسىز. سوندىقتان ن.وڭ­دا­سىنوۆتىڭ ەڭبەكتەرى قايتا باسى­لىپ شىقسا, ءبىلىمدى ۇرپاقتىڭ دۇنيە­تا­نىمىن كەڭەيتۋگە سەپتىگى تيەر ەدى», دەيدى جارىلقاسىن اقساقال.

ال نۇرتاس وڭداسىنوۆ اتىن­داعى مامانداندىرىلعان دارىن­دى بالالار مەكتەبىنىڭ ىرگەتاسى 2002 جىلى قالانىپ, 2004 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن. دارىندى بالالارعا ارنالعان ارنايى مەكتەپ بولعاندىقتان وقۋشىلاردى جەتىنشى سىنىپتان باستاپ قابىلدايدى. مەكتەپ باسشىلىعىنىڭ مالىمدەۋىنشە, جىل سايىن تۇلەكتەرىنىڭ 95-97%-ى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەدى. مەكتەپ جانىندا وقۋشىلارعا ارنالعان جاتاقحانا بار. ءبىلىم وشاعى 320 وقۋشىعا ارنالعانىمەن, 365 بالا ءبىلىم الادى. جيىرما جىل بۇرىن پايدالانۋعا بەرىلگەن مەكتەپتىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىن.

جوندەۋ جۇمىستارى – مەرەي­تويعا دايىندىقتىڭ, ارينە, ءبىر بولىگى عانا. تۇركىستاندا عى­لى­مي كونفەرەنتسيا, ەلىمىزدىڭ وڭىر­لە­رىندە دە ءتۇرلى ءىس-شارا وتەرى انىق. ويتكەنى ن.وڭداسىنوۆتىڭ جارقىن قولتاڭباسى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن كورىنىس تابادى. سول جىلدارى ەلىمىزدە اشىلعان مۇناي, ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالداردىڭ وراسان زور كەن ورىندارى, قالالار مەن كەنتتەردىڭ, كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلاردىڭ ءوسىپ كوركەيۋى, حالقىمىزدىڭ سوعىستان كەيىنگى جىلدارداعى الەۋمەتتىك-تۇر­مىستىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋى سونىڭ ايعاعى. ءوزى تۋىپ-وسكەن وڭتۇستىك ولكەسىن دە نازارىنان تىس قالدىرماعان. كونەكوز قاريالار ونىڭ ءىس-ساپارمەن ۇنەمى كەلىپ-كەتىپ وتىرعانىن ايتادى. وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارى ورتالىق قازاقستاننان, اقتوبە, قىزىلوردا وبلىستارىنان, اۋليە­اتا, شىمكەنت, تۇركىستان, قازىعۇرت ايماقتارىنان العاشقى كەزەڭدە 18 مىڭعا جۋىق, كەيىننەن 14 مىڭعا جۋىق ءوز ەركىمەن كەلگەن ەرىكتى جۇمىسشىلار ءمىرزاشولدى يگەرۋگە وڭداسىنوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىلدىرىلدى. تىڭ جەرلەردى يگەرۋدە, «دوستىق» كانالى مەن جۇزدەگەن شاقىرىم ارىق-اتىز­دار­دى سالۋدا جۇمىسشىلار قىرۋار ەڭبەك ەتتى. سونىڭ ناتي­جە­سىندە مەملەكەتكە ءجۇز مىڭداعان باعا­لى, ستراتەگيالىق ماڭىزدى شيكى­زات, اق ماقتا تاپسىرىلدى. رەس­پۋب­لي­كادا ءبىرىنشى بولىپ سۋارمالى جەر كولەمىن كوبەيتۋ ماقساتىندا قىزىلقۇم ءوڭىرىن سۋلاندىرۋدى ماسەلە قىلىپ كوتەردى. شاردارا سۋ قوي­ما­سىن سالۋدى باستادى. وسى ءبىر يگى ىستەرىن ۇمىتپاعان جەرگىلىكتى زيا­لى قاۋىم ۇلى تۇلعانىڭ ەلىمىزگە, سونىڭ ىشىندە ءمىرزاشول وڭىرىنە سىڭىرگەن وراسان زور ەڭبەكتەرىن ەسكەرە, اتاكەنت قالاشىعىندا وڭدا­­سى­­نوۆتىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتىپ, ءبىر كوشەگە اتىن بەرۋ وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى-ونەگەسى مول ءىس بولاتىنىن ايتۋدا. ال قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جۋرناليست, ديپلومات, قوعام قاي­رات­كەرى, وڭداسى­نوۆ­تانۋشى ەرجان ءۇباي­دا ۇلى وسى­دان ءۇش جىل بۇرىن جاز­عان ماقا­لا­سىندا ەرميتاجداعى تاي­قازاندى تۇر­كىس­تانعا قايتا اكەلۋگە ماسكەۋ­دە تۇرعان ن.وڭداسىنوۆتىڭ ارا­لاس­قانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىل­مەي­تىنىن ايتادى.

«1982 جىلى ماسكەۋگە بارعان ساپارىمدا نۇرتاس وڭداسىنوۆ اعاي­دىڭ ۇيىنە سالەم بەرە كىردىم. ەلدىڭ جاڭالىقتارىن, تۇركىستانداعى يگى ىستەردى ايتتىم. جۇبايى ۆالەنتينا ۆاسيلەۆنا قازاقى داستۇرمەن داستارقان ازىرلەدى. ول جەردە ىرىمشىك, قۇرت, شۇباتتان ءدام تاتتىق. بىزبەن بىرگە ۇلكەن ۇلى ىسكەندىربەك نۇرتاس ۇلى دا بولدى. نۇرتاس اعا ماعان باتا بەرىپ, ەلگە سالەم ايتتى. كەيىن قايتىس بولعاننان كەيىن ءوزىنىڭ اماناتى بويىنشا تۋعان جەرى تۇركىستانعا جەرلەندى. ءالى ەسىمدە, ماسكەۋدەن ن.ونداسىنوۆتىڭ دەنەسىن ەلگە اكەلۋگە ساعيدوللا قۇباشەۆ پەن وزبەكالى جانىبەكوۆ ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. بۇگىندە تۇركىستاندا نۇرتاس ونداسىنوۆتىڭ اتىندا مەكتەپ, كوشە, مۇراجاي بار. ءوزى تۋىپ-وسكەن امانگەلدى اۋىلى بۇگىندە نۇرتاس اۋىلى دەپ اتالادى. الماتىعا ءمۇسىنى ورناتىلدى. ەندى تۇركىستاننىڭ تورىندە دە ۇلكەن ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەرسە دەگەن تىلەگىمىز بار», دەپ جازادى ەرجان ءۇبايدا ۇلى.

وكىنىشكە قاراي, بۇل تىلەك ازىرگە ورىندالمادى, ياعني تۇركىس­تان­دا وڭداسىنوۆتىڭ ەڭسەلى ەس­كەرت­كىشى جوق. سونداي-اق نۇرتاس وڭ­دا­­سىنوۆ تۋرالى دەرەكتى فيلم­دەر­دىڭ تەلەارنالاردا كوپ كور­سەتىلە بەر­مەيتىنىن, ەل دامۋىنا اتسا­لىس­قان تۇلعا تۋرالى كور­كەم فيلم ءتۇسىرۋ, الماتىداعى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ بىرىنە قايراتكەردىڭ ەسى­مىن بەرۋ قاجەتتىگىن ايتۋشىلار دا بار.

ءيا, «تاعدىر ەل باسقارۋدى, حا­لىق ءۇشىن قام جەۋدى سىيلاعان» ن.وڭدا­سىنوۆ بارلىق قۇرمەتكە لايىق. جاۋاپتى دا جوعارى لاۋا­زىمدى قىزمەتتەردە ءوز وتباسىنىڭ مۇددە­سى­نەن گورى ەل, حالىق مۇددەسىن جوعارى قوي­عان وڭداسىنوۆ ەستەلىكتەرىندە: «ەل باسقارۋ بىلگەنگە – مەحنات, بىل­مە­گەنگە – قاناعات. ماعان مەحنات بولدى, سەبەبى, ەڭ اۋىر كەزەڭ سوعىس, كۇيزەلگەن شارۋاشىلىقتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جىلدارىن­دا ەل باسقاردىم. سول كەزدە حال­قى­م­نىڭ جاعدايى كۇنى-ءتۇنى ەسىم­نەن شىققان ەمەس, قايتسەم جاع­دا­يىن جاقسارتامىن, كوركەيتەمىن, كەم-كەتىگىن كەلىستىرەمىن دەۋمەن ءومىرىم ءوتتى...» دەيدى. ال اقساقالدار القا­سىنىڭ تور­اعاسى جارىلقاسىن ازىرەت­بەرگەنوۆ وڭدا­سى­نوۆ­تىڭ ءاربىر قازاق تورىنە جازىپ ءىلىپ قويا­تىن, ۇرپاقتان-ۇرپاققا مۇرا قىلىپ قال­دى­راتىن تاعى ءبىر ونەگەلى ءسوزىن ەسكە سالدى.

«قازاقتىڭ ءبىرتۋار ءىرى تۇلعاسى نۇرتاس ءداندىباي ۇلى ءتارتىپتى وزىنەن باستادى. ونىڭ: مەن ءۇش نارسەدەن تازامىن. بىرىنشىدەن, سونشا جىل ەل باسقارىپ وتىرىپ بىرەۋگە ناقاقتان-ناقاق جالا جاۋىپ, قياناتقا بارعان ەمەسپىن, بىرەۋدەن ءبىر سوم دا پارا العان ەمەسپىن – قولىم تازا! ەكىنشىدەن, 1937-38 جىلدارداعى قارالى كۇندەردە بوزداقتاردى اتىپ جاتقاندا, ءبىر قاعازعا قول قويعان ەمەسپىن – ارىم تازا! ۇشىنشىدەن, ادامداردى اتاعا, رۋعا, جۇزگە بولگەن ەمەسپىن – ءجۇزىم تازا!» دەگەنى بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ دا ساناسىندا تۇراتىن وسيەتتى ءسوز. ءتىپتى ايتۋلى تۇلعانىڭ ۇلاعاتتى سوزدەرىن ارنايى كۇنتىزبە نەمەسە باسقا ۇلگىدە زامان تالابىنا ساي بەزەندىرىپ, ءاربىر قىزمەتكەردىڭ الدىنا قويىپ, يا بولماسا كوزگە تۇسەر ەتىپ ءىلىپ قويسا دۇرىس بولار ەدى. نۇرتاس ءداندىباي ۇلى ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتامادى, مەملەكەت قامباسىنا قول سالمادى, ويلاعانى حالىق قامى بولدى. سوعىستان سوڭعى قيراعان شارۋاشىلىق پەن تۇرالاعان تۇرمىستى تەز ارادا اياعىنان تىك تۇرعىزۋعا ىقپال ەتتى. ءوز ومىرىندەگى جىبەرگەن قاتەلىكتەرىن دە جاسىرماي جاريا ەتكەنىن بىلەسىزدەر. ءوز جازبالارىندا بولاشاق ۇرپاقتى ساقتاندىرعان ول ءال-ءفارابيدىڭ قاعيداسى ۇنەمى ەسىندە جۇرەتىنىن ايتادى. جالپى ءتىل, ءداستۇر, سالت-سانا تۋرالى ماقالا جازعاندا, ۇلت ۇرىعىنان ءداندى جوعالتىپ الماساق ەكەن دەگەن ۋايىمنان جازاتىنىن جاسىرمايدى. ۇلت ۇرىعى – ءتىلى, ءداستۇرى, سالتى, وسىدان ءنار العان ادام عانا ءوز ۇلتىنىڭ وكىلى بولا الاتىنىن ايتادى. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن ماقتان ەتە ايتقان ەستەلىگى دە كوپشىلىككە جاقسى ءمالىم. نۇرتاس ءداندىباي ۇلى: «بىردە سيريا مەملەكەتىنە كەڭەس وداعىنىڭ دەلەگاتسيا قۇرامىندا باردىم. مەن قازاقستاننان, استاناسى الماتى دەپ ەدىم ەشكىم بىلىڭكىرەمەدى. سوسىن تۋعان جەرىم تۇركىستان, ونداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن ايتتىم. سول-اق ەكەن, جاپىرلاپ كەلىپ قولىمدى الىپ, ۇستىمدەگى كيىمىمنىڭ (ۇزىن اق كويلەك كيگىزىپ قويعان) ەتەگىن ءسۇيىپ, ابىگەر بولدى دا قالدى. سويتسەم, بار عۇمىرىن سۋفيزم ءىلىمىن ۋاعىزداۋعا ارناعان, دانالىق ويلارمەن ۇناعان قوجا احمەت ياساۋيدى سيريالىقتار دا جاقسى بىلەدى, ءارى ۇلكەن قۇرمەت تۇتادى ەكەن. قوجا احمەت ياساۋيمەن جەرلەس بولعاندىعىم ءۇشىن عانا تابان استىنان ەڭ قۇرمەتتى بولىپ شىعا كەلدىم. ودان كەيىن بارعان جەردىڭ بارىندە ماعان ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, قۇرمەت جاسالاتىن بولدى. سول كەزدە سوزدەرىمىزدە, تىلدە ۇقساستىقتىڭ بارلىعىن بايقاعانمىن», دەيدى. وڭداسىنوۆ قازىرگى اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ بىرىگىپ, گۋرەۆ وبلىسى بولىپ تۇرعان كەزدە سول وبلىستى 8 جىل باسقاردى. اقىرىندا حرۋششەۆتىڭ قىسىمىمەن, مەملەكەتتىك ىستە تاجىريبەسى مولايعان شاعىنا قارا­ماستان-اق, زەينەتكەرلىككە جاسى جەت­پەسە دە 58 جاسىندا شىعارىپ جىبە­رەدى. زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ ماسكەۋدە تۇردى», دەيدى جارىل­قا­سىن اقساقال.

مەملەكەت جانە قوعام قاي­رات­كەرى, قازاقستان ۇكىمەتىن 13 جىل باسقارعان نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ ءومىرى دە, قىزمەتتىك جولى دا ناعىز «تار جول, تايعاق كەشۋ» كەزەڭدە ءوتتى. ستاليندىك رەپرەسسيا مەن حرۋششەۆتىڭ بيلىگى جۇرگەن الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنا دەيىنگى ارالىقتا ۋاقىتتىڭ ق ۇلى بولىپ قالۋ وڭاي ەدى دە, حالىقتىڭ ۇلى بولىپ قالۋ تىم قيىن ەدى. اق-قارانى انىقتاماي, تالاي قىرشىندى قىناداي قىرىپ كەتكەن 1937 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بار-جوعى 34 جاستا جوعارعى قىزمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالادى. ونىڭ ەسىمى قازاقستاننىڭ دامۋ كەزەڭىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى داۋسىز. كەشەگى كەڭەستەر وداعى كەزەڭىندە ۇلتىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا ق­ا­جىرلى ەڭبەگىمەن سۇبەلى ۇلەس قوسقان ازا­مات­تاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا نۇرتاس وڭداسىنوۆ تۇر. دەرەكتەرگە كوز جۇگىرت­سەك, نۇرتاس ءداندىباي ۇلى 1940-1953 جىلدار ارالىعىندا قازاق رەسپۋبليكاسى حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى حالقىمىزدىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ, دۇشپاندى جەڭۋ جولىندا ءوز ۇلەسىن قوستى. قالالاردا ونداعان-جۇزدەگەن زاۋىت, فاب­ريكا سالىنىپ, ولاردىڭ جۇمىستارى 2-3 ماۋسىمدىق جۇيەگە اۋىستىرىلىپ, جۇمىسشىلار كۇندىز-ءتۇنى تىنىمسىز ەڭبەك ەتتى. ەل باسىنا تۇسكەن اۋىرتپاشىلىقتان ەڭسەسىن تىكتەي الماي جاتقان جىلدارى ۇكىمەتتى باسقارعان قايراتكەر ىسكەرلىگىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن تانىلدى. الدىمەن ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ىسىنە بەلسەنە كىرىستى. شالعاي اۋدانداردا مۇعالىمدەر دايىندايتىن ۋچيليششەلەر, وبلىس ورتالىقتارىندا مۇعالىمدەر دايارلايتىن كۋرستار, وبلىس ورتالىقتارىندا مۇعالىمدەر ينستيتۋتتارىن اشۋعا ايرىق­شا ءمان بەردى. ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن, رۋحانياتىن دامىتۋعا وراسان زور ۇلەس قوستى. سونداي-اق جاريا دەرەكتەردە سوعىستىڭ اۋىر كەزەڭدەرىنە قاراماس­تان, حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋ ماقساتىندا ن.وڭداسىنوۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇلى اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 95 جانە 100 جىلدىق مەرەيتويلرى جوعارى دارەجەدە اتاپ وتىلگەنى ايتىلادى. وڭداسىنوۆتىڭ قولداۋىمەن كوپتەگەن قالادا جوعارى وقۋ ورىندارى اشىلعان. ءبىر عانا الماتىدا پوليتەحنيكالىق, قىزدار پەدوگوگيكالىق ينستي­تۋ­تىنىڭ, قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ, مەديتسينالىق, شەت تىلدەرى, دەنە شىنىقتىرۋ ينس­تي­تۋتتارىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى. وپەرا جانە بالەت تەاترى­, وبلىستاردا دراما تەاترلارى اشىلىپ, فيلارمونيا, ءان-بي انسامبلدەرىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. قاراعاندى مەتاللۋرگياسىن, مويىنتى-شۋ تەمىر جولىن, تەرىسكەيگە تەمىرجول تارتۋ, ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىن يگەرۋگە ۇيىتقى بولدى. ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت عىلىم اكادەمياسىنىڭ دەربەس قۇرىلىسىنا بىردەن-ءبىر اتسالىسقان نۇرتاس وڭداسىنوۆ جاڭا عيما­رات­تىڭ سالىنۋىنا قاراجات قاراس­تىرىپ, ىرگەتاسى قالانعاندا ىرىمداپ «قازاق عىلىمى كۇمىستەي تازا بولسىن» دەپ كۇمىس اقشا شاش­قانى بەلگىلى. قازاق عىلىم اكا­دە­مياسىنا قانىش ساتباەۆتىڭ باسشى بولىپ كەلۋىنە سەبەپشى بولدى. قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ گازەتكە جاريالانعان ماقالاسىنداعى بولاشاق عىلىمنىڭ ءسوز زەردەلەۋى ۇناپ, جاڭا وي-پىكىرلەرىن بىلۋگە, تانىسۋعا ماسكەۋگە شاقىرادى. كەزدەسىپ, پىكىر الىسقاننان كەيىن, كەڭەستەر وداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ­ۆ.كو­ما­­روۆقا الىپ بارىپ: «قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بولاشاق پرەزيدەنتى...» دەپ تانىستىرادى. 1942 جىلدىڭ باسىندا كەندى التاي, لەنينوگور, ريددەرگە ءىس-ساپارمەن بارعان ن.وڭداسىنوۆ ءبىلىمدى, بايسالدى دىنمۇحامەد قوناەۆتى كەزدەستىرەدى. كەيىننەن الماتىعا كەلىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سكۆورتسوۆپەن اقىلداسىپ, وزىنە ورىنباسارلىققا شاقىرادى. ءوزىن وڭداسىنوۆ شاكىرتىمىن دەپ سانايتىن مەملەكەت قايراتكەرى دىنمۇحامەد قوناەۆ ءوز كىتابىندا: «نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ مەكتەبىنەن ءوتتىم. سول كىسىدەن العان تاجىريبەمنىڭ ارقاسىندا وسىنداي بيىككە جەتتىم» دەپ جازعان. نۇرتاس ءداندىباي ۇلىنىڭ شاراپاتىن كورگەن جانداردىڭ ءبىرى – ءمۇسىنشى حاكىمجان ناۋرىزباەۆ.

«ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ناعىز دۇرىلدەپ تۇرعان كەزىندە قوستاناي وبلىسى ۇزىنكول اۋدانىنا بارعان نۇرتاس ءداندىباي ۇلى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ كابينەتىندە ساز بالشىقتان جاسالعان اباي مەن جامبىل ءمۇسىنىن, قوي, ەشكى, جىلقى, تۇيە سياقتى ءۇي جانۋارلارىنىڭ بەينەسىن كورەدى. ونى كىم جاساعانىن سۇراستىرادى. اۋدان باسشىسى 16 جاستاعى ات باعۋشى بالانىڭ جۇمىسى ەكەنىن ايتادى. ءجاسوسپىرىمدى شاقىرىپ سويلەسكەن نۇرتاس ءداندىباي ۇلى ونى وقۋعا جىبەرۋدى ويلايدى. العاشقىدا وتباسى جاعدايىن ويلاپ, كونبەگەن بالاعا ءمۇسىن دەگەن ونەردىڭ ۇلكەن ءتۇرى ەكەنىن, قازاقتا ازىرشە ءمۇسىنشى جوعىن, وقىپ, ءبىلىم السا, ۇلكەن ونەر يەسى بولىپ كەتەتىنىن تۇسىندىرەدى. حاكىمجان ناۋرىزباەۆتىڭ تالانتىن تانىپ, الماتىعا الىپ كەلىپ وقىتادى. سول كەزدە سوعىستىڭ اسەرىنەن الماتىعا قونىس اۋدارعان ۇلكەن سۋرەتشى, مۇسىنشىلەرمەن تانىستىرادى. الماتىداعى كوركەم سۋرەت ۋچيليششەسىنە ورنالاستىرادى. ۋچيليششەنى بىتىرگەن سوڭ حاكىمجان حاركوۆ كوركەم سۋرەت ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, مۋحينانىڭ جەتەكشىلىگىمەن وقيدى. وسىلايشا, قازاقتىڭ تۇڭعىش مۇسىنشىسىنە قامقورلىق جاسايدى. سول حاكىمجان نارۋىزباەۆ – ەلىمىزگە تانىمال ءمۇسىنشى, الماتى قالاسىنداعى اباي ەسكەرتكىشىنىڭ اۆتورى», دەيدى جارىلقاسىن ازىرەتبەرگەنوۆ.

ول ۇكىمەت باسىندا وتىرعان ون ءۇش جىل ىشىندە جوعارىدان – ماسكەۋدەن تۇسكەن بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىندايتىن ورىنداۋ­شى قىزمەتكەر ەمەس, حالىق مۇد­دەسى ءۇشىن نەبىر ءىرى-ءىرى ماسەلەلەر مەن باستامالار كوتەرىپ, ونى شەشە العان قايراتكەر دارەجەسىنە كوتەرىلدى. بىراق جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ونىڭ وسىناۋ قايراتكەرلىگى حرۋششەۆكە ۇنا­ماي, ەكەۋى قىزمەت بارىسىندا ءجيى-ءجيى كەلىسپەۋشىلىككە بارىپتى. سەبەبى وڭدا­سىنوۆ تىڭ يگەرۋ ناۋقانىنداعى اسىرا سىلتەۋگە اشىق قارسى شىققان. نۇرتاس ءداندىباي ۇلىنىڭ زەينەتكەرلىككە شىق­قان­نان كەيىنگى ءومىرى ماسكەۋدە ءوتتى. ونى ماس­كەۋگە وتباسىلىق جاعدايىنا بايلا­نىستى كوشتى دەپ ءجۇر. بۇل جايتتىڭ تۇبىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, سول تۇستاعى بيلىك­تىڭ وڭداسىنوۆتى زەينەت جاسىنا جەتپەي تۇرىپ قىزمەتتەن الاستاپ قانا قويماي, ءوز ورتاسىنان, ءوز پىكىرلەستەرىنەن دە الىس­تاتۋعا بارىنشا كۇش سالعانىن باي­قاۋعا بولادى. قالاي بولعاندا دا ەلى­مىز­دىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قاي­رات­كەرى رەتىندە نۇرتاس وڭداسىنوۆ ونە­گەلى جولىمەن, ەلشىلدىك ۇستانىمىمەن تازا تۇلعا تۇجىرىمداماسىن ۇرپاققا امانات ەتىپ قالدىردى. بيىلعى مەرەيتوي ءىس-شارا­لارىنىڭ ماقساتى دا – حالقى ءۇشىن قالت­قى­سىز ەڭبەك ەتكەن ەردىڭ ونەگەسىن وسكەلەڭ ۇرپاققا دارىپتەپ, ۇلگى ەتۋ.

تۇركىستان وبلىسى