وڭىرلەر: ءال-اۋقات دەڭگەيى ارقيلى

وسى ورايدا ەكونوميكالىق زەرتتەۋ­لەر ينستيتۋتى (ERI) ەكى جىلدان بەرى ازيا دامۋ بانكىمەن بىرلەسىپ, وڭىرلىك ءال-اۋقات يندەكسىن ازىرلەپ كەلەدى. ونىڭ نەگىزىنە ەۋروپالىق الەۋمەتتىك زەرتتەۋ, دۇنيەجۇزىلىك قۇندىلىقتار شولۋى, ەۋروپالىق قۇندىلىقتار زەرتتەۋى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ جاقسى ءومىر يندەكسى سياقتى وزىق تاجىريبەلەر الىنىپ, ستاتيستيكا مەن ساۋالناما دەرەكتەرى پايدالانىلعان.

اتالعان زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 2023 جىلى ەلىمىزدىڭ 10 وبلىسى مەن 2 مەگاپوليسىندە تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتى ءبىرشاما ارتقان. اسىرەسە جامبىل وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاي-كۇيى وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا جاقسارا تۇسكەن. جامبىلدىقتاردىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 10 بالدىق كورسەتكىش بويىنشا الدىڭعى جىلعى 5,27 بالدان 6,91 بالعا دەيىن كوتەرىلگەن. كۇنكورىسى تومەن ادامدار سانى 1,3 ەسە ازايعان. وبلىستا ء«بىلىم مەن داعدى» كورسەتكىشى عانا ناشارلاعان.

سىر وڭىرىندە دە وڭ وزگەرىس بار. قىزىلوردالىقتاردىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 5,92 بالدان 6,97 بالعا دەيىن وسكەن. الايدا ءوز جۇمىسىنا قاناعاتتانبايتىن ادامدار سانى 1,4 ەسە كوبەيگەن.

تۇركىستان وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 6,12 بالدان 6,21 بالعا دەيىن جاقسارعان. بىراق مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم نىساندارىنا قاناعاتتانۋشىلىق تيىسىنشە 0,8 پايىزعا جانە 4,3 پايىزعا ازايعان.

قاراعاندى وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 5,47 بالدان 6,36 بالعا دەيىن ارتقان. الايدا ءوز جۇمىسىنا قاناعاتتانبايتىن ادامدار 1,7 ەسە كوبەيگەن. كومىرلى وڭىردە رەسپوندەنتتەردىڭ 52,3 پايىزى مەديتسينالىق كومەككە رەنىش بىلدىرگەن.

باتىس قازاقستان وبلىسى تۇرعىن­دا­رىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 5,9 بالدان 6,4 بالعا دەيىن ارتقان. سوعان قارا­ماستان, قارجىلىق قيىندىقتارعا تاپ بولعان ادامدار 1,2 ەسە كوبەيگەن. ءوز جۇمىسىنا قاناعاتتانبايتىندار سانى 1,8 ەسە ۇلعايعان.

اتىراۋ وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 6,24 بالدان 6,92 بالعا دەيىن جاقسارعان. الايدا ءوز جۇ­مى­سىنا قاناعاتتانبايتىن ادامدار 3 ەسە كوبەيگەن. بۇعان قوسا, دەنساۋلىعىن تەرىس باعالاعاندار سانى 2 ەسە ۇلعايعان. اتىراۋلىقتار اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى ءالى جوعارى دەپ سانايدى.

ماڭعىستاۋ وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ قار­جىلىق ءال-اۋقاتى 5,9 بالدان  6,6 بالعا دەيىن ارتقان. ايتسە دە قارجىلىق قيىن­دىقتارعا تاپ بولعان ادامدار قاتارى ءالى دە قالىڭ. سونداي-اق مەدي­تسينالىق مەكەمەلەر قىزمەتىنە رەنىشتى ادامدار 85,8 پايىزعا دەيىن كوبەيگەن. وڭىردەگى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى 6,04 بالدان 8,17 بالعا دەيىن شارىقتاپ كەتكەن.

اباي وبلىسىندا تۇرعىنداردىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 5,76 بالدان 6,85 بالعا دەيىن جاقسارعان. بۇرىن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى ورنالاسقان وڭىردە قورشاعان ورتانىڭ ساپاسى ناشارلاپ, دەنساۋلىعىن تەرىس باعالاعان رەسپوندەنتتەر 1,6 ەسە كوبەيگەن.

شىعىس قازاقستان وبلىسى تۇر­عىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 5,81 بالدان 6,19 بالعا دەيىن ارتقان. سوعان قاراماستان, ءوز قىزمەتىن لايىقتى دەپ باعالاۋ كورسەتكىشى 8,21 بالدان 7,64 بالعا دەيىن تومەندەگەن. رەسپوندەنتتەردىڭ 74,7 پايىزى – قورشاعان ورتانىڭ قالدىقتارمەن لاستانۋىنا, 64,7 پايىزى اۋانىڭ ناشارلاۋىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. دەنساۋلىعىن تەرىس باعالاعان ادامدار 1,7 ەسە كوبەيگەن. كەندى التاي وڭىرىندە جەمقورلىق ۇدەپ, 5,06 بالدان 7,07 بالعا جەتكەن.

پاۆلودار وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 5,44 بالدان 5,55 بالعا دەيىن جاقسارعان. كۇنكورىسى قيىن ادامدار سانى 11,4 پايىزعا كوبەيگەن. پاۆلو­دارلىقتاردى وبلىستا كىسى ءولت­ى­رۋ كوەففيتسيەنتىنىڭ 1,9 ەسە ءوسۋى جانە ولىممەن اياقتالعان جول-كولىك وقيعالارى سانىنىڭ 1,6 ەسە ارتۋى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر. ونەركاسىپتى وڭىردە قورشاعان ورتانىڭ ساپاسى ناشارلاپ, دەنساۋلىعىن تەرىس باعالاعان ادامدار 6 پايىزعا كوبەيگەن.

الماتى قالاسى تۇرعىندارىنىڭ قار­جىلىق ءال-اۋقاتى 5,8 بالدان 5,98 بالعا دەيىن جاقسارعان. الايدا وڭتۇستىك استاناداعى ەكولوگيالىق جاعداي نا­شار­لاعان. رەسپوندەنتتەردىڭ 87,3 پايى­زى اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى جوعارى دەپ ەسەپتەگەن. دەنساۋلىعى سىر بەرگەن ادامدار سانى 2,1 ەسە كوبەيىپ كەتكەن.

استانا قالاسى تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 5,74-تەن 6,38 بالعا دەيىن ارتقان. الايدا ەلورداداعى ەكولوگيالىق جاعدايعا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەندەر 1,2 ەسە كوبەيگەن. باس شاھار تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىق جاعدايى ناشارلاپ, رەسپوندەنتتەر مەگاپوليستەگى مەديتسينالىق كومەكتىڭ ساپاسى جوعارى ەمەستىگىن جانە اۋرۋحانا ازدىعىن اتاپ كورسەتكەن.

وكىنىشكە قاراي, وتكەن جىلى 7 وبلىس پەن 1 مەگاپوليس تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى كەمىپ كەتكەن. اسىرەسە سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنداعى (سقو) جاعداي ءماز ەمەس. سقو تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 6,11 بالدان 5,96 بالعا دەيىن تومەندەگەن. كۇن كورىسى قيىن ادامدار سانى 6,5 پايىزعا ۇلعايعان. وڭىردە ءوز جۇمىسىنا رازى ەمەس ادامدار ەكى ەسە كوبەيگەن.

قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ جالعىز ارتىق­شىلىعى – جەمقورلىقتىڭ ازدىعى. بۇل كورسەتكىش 3,9-دان 3,2 بالعا دەيىن تومەندەگەن. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, دەموگرافيالىق جاعدايى جىلدان-جىلعا ناشارلاپ بارا جاتقان سقو-نىڭ ءتۇيىندى پروبلەمالارىن شەشۋگە كەشەندى ءتاسىل قاجەت.

اقتوبە وبلىسىندا وتكەن جىلى قارجىلىق ءال-اۋقات 6,11 بالدان 4,6 بالعا تومەندەگەن, ياعني كۇرت كەمىگەن. ءوز جۇمىسىنا كوڭىلى تولمايتىن ادامدار سانى ءۇش ەسە ۇلعايعان. وڭىردە قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىنا الاڭداعان تۇرعىندار 1,5 ەسە كوبەيگەن.

بىلتىر ۇلىتاۋ وبلىسى تۇرعىن­دارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 5,9 بالدان 5,73 بالعا دەيىن ناشارلاعان. جۇمىسىنا كوڭىلى تولمايتىندار 1,8 ەسەگە كوبەيگەن. دەنساۋلىق جاعدايىن تەرىس باعالاعان ۇلىتاۋلىقتار سانى 1,8 ەسەگە وسكەن.

اقمولا وبلىسىندا بىلتىر قارجى­لىق ءال-اۋقات دەڭگەيى الدىڭعى جىلعى 6,05 بالدان 5,76 بالعا دەيىن تومەندەپ كەتكەن. ءوز جۇمىسىنا رازى ەمەس ادامدار سانى 2,6 پايىزدان 5,3 پايىزعا دەيىن كوبەيگەن. وڭىردە سىبايلاس جەمقورلىق كورسەتكىشى 4,3 بالدان 5,8 بالعا دەيىن ۇلعايعان. دەنساۋلىعىن تەرىس باعالايتىن رەسپوندەنتتەر 1,6 ەسە كوبەيگەن. وبلىستا اۋرۋحانا جەتكىلىكسىزدىگى دە سەزىلىپ وتىر.

قوستاناي وبلىسىندا قارجىلىق ءال-اۋقات كورسەتكىشى 5,69 بالدان 5,57 بالعا دەيىن تومەندەپ كەتكەن. ءوز قىزمەتىن لايىقتى دەپ باعالاۋ كورسەتكىشى 8,31 بالدان 7,24 بالعا دەيىن كەمىگەن.

الماتى وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق جاعدايى 5,96 بالدان 4,44 بالعا دەيىن ناشارلاعان. ءوز جۇمىسىنا كوڭىلى تولمايتىندار 2,4 ەسە كوبەيگەن. بالاباقشا مەن مەكتەپ قولجەتىمدىلىگى 1,2–1,5 ەسە كەمىگەن. دەنساۋلىعىن تەرىس باعالاعاندار 1,7 ەسە ۇلعايعان.

جەتىسۋ وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 6,04 بالدان 5,24 بالعا دەيىن تومەندەگەن. دەنساۋلىعىن تەرىس باعالاعان جەتىسۋلىقتار 2,3 ەسە كوبەيگەن. وبلىستاعى جەمقورلىق 5,34 بالدان 5,82 بالعا دەيىن ورشىگەن.

شىمكەنت قالاسى تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقات كورسەتكىشى 6,47-دەن 6,08 بالعا دەيىن ناشارلاعان. ءوز جۇمىسىنا قاناعاتتانباعان ادامدار 1,3 ەسە كوبەيگەن. شىمكەنتتىكتەردى اۋانىڭ لاستانۋى جانە قالدىقتار ماسەلەسى تول­عاندىرادى.

نازار اۋدارارلىق جايت – بارلىق وڭىردە دەرلىك كولىك قاتىناسى مەن اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جاي-كۇيى جانە كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ساپاسى ناشارلاپ, تۇرعىنداردىڭ رەنىشىن تۋعىزىپ تۇر.

تۇيىندەي ايتساق, ساراپشىلار وڭىرلىك تەڭسىزدىك قازىر دامىعان ەلدەردە دە, دامۋشى ەلدەردە دە كۇردەلى پروبلەماعا اينالىپ وتىر دەپ سانايدى. ول كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن شەكتەپ, الەۋ­مەتتىك تۇراقتىلىققا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان ۇكىمەت ارتتا قالعان وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن جەدەلدەتىپ, تۇر­عىنداردىڭ ءال-اۋقات دەڭگەيىن ارت­تىرۋعا جەتە ءمان بەرسە, قۇبا-قۇپ.