ماقساتى بيىكتىڭ قادامى نىق

وسىعان وراي الەمدە گەوساياسي احۋال ۋشى­عىپ تۇرعان قازىرگى اۋما­لى-توكپەلى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ, ەكونوميكانى ۇزدىكسىز قولداۋ شارالارىنان ساپالى دامۋعا تۇبەگەيلى كوشۋگە باعىتتالعان باتىل دا تاباندى شەشىمدەر قابىلداۋ ماقساتىندا بيىلعى اقپان ايىن­دا بۇرىنعى ۇكىمەت وتستاۆكاعا جىبەرىلىپ, اتقارۋشى بيلىك باسشىلىعى جاڭارتىلدى.

جاڭا ۇكىمەت العاشقى باتىل قادامىن پرەزيدەنت الداعى ەكو­نوميكالىق رەفورمالاردىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ كورسەتكەن ۇنەم­شىل­دىكتەن, ياعني ىسىراپشىل­دىقتان ارىلۋدان باستادى. پرەمەر-مي­نيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ قا­ر­­جى مينيسترلىگىنە بەرگەن تاپ­­سىرماسىنا سايكەس رەسپۋب­لي­­كالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋد­جەت­­تەردىڭ بارلىعىنا تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە 300 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات وڭتاي­لاندىرۋعا ۇسىنىلدى. وسىن­شاما قارجى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ ءارتۇرلى فورۋمدار وتكىزۋگە, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, ىسساپارلار­عا شىعۋعا ارنالعان اكىمشىلىك شىعىستارىن قىسقارتۋ, اكىمشىلىك عيماراتتار سالۋ جانە ولاردى جوندەۋ جۇمىستارى سياقتى اسا ماڭىزدى ەمەس جوبالار مەن ءىس-شارالاردى قايتا قاراۋ ەسەبىنەن ۇنەمدەلدى. اباي جانە سولتۇستىك قازاقستان سياقتى وبلىستاردىڭ جىلدىق بيۋدجەتىنە جۋىق وسى قاراجات مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا جانە ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سەكتورلارىن قارجىلاندىرۋعا جۇم­سالاتىن بولدى.

ارينە, بۇل رەتتە ءالى دە ويلا­نارلىق جايلار بار. ماسەلەن, جۇرت­شىلىق تاراپىنان جوعارى جەتىستىكتەر سپورتىنا جىل سا­يىن ءبولىنىپ كەلە جاتقان مول قار­جىنى, سونىڭ ىشىندە سىرتتان شاقىرىلاتىن لەگيونەرلەرگە تولەنەتىن قوماقتى جالاقىنى دا قىسقارتىپ, ۇنەمدەلگەن اقشانى بۇقارالىق جانە بالالار سپورتىنا جۇمساۋ تۋرالى ۇسىنىس كەيىنگى جىلدارى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بۇل سىن-ەسكەرتپە ەلىمىزدىڭ سپورتشىلار كومانداسى ماردىمدى ناتيجە كورسەتە الماعان توكيو جانە پاريج وليمپيادالارىنان كەيىن ءتىپتى ۇدەي ءتۇستى.

جالپى العاندا, بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمىنىڭ (بۇۇ) شەشىمدەر قوعامداستىعىنىڭ 2024 جىلعى تۇراقتى دامۋ تۋرالى بايانداما­سىندا قازاقستان مۇمكىن بولعان 100 ۇپايدىڭ 71,1-ءىن جيناپ, 167 ەلدىڭ ىشىندە 66-ورىندى ەنشى­لەگەنى, ياعني ءوز پوزيتسيا­سىن وتكەن جىلعى دەڭگەيدە ساق­تاپ وتىرعانى اتاپ ءوتىلدى. ەلى­مىز كۇنىنە 2,15 دوللاردان از كەدەي­لىك شەگىنەن تومەن ءومىر سۇرە­تىن ادامدار سانى (0,6 پايىز) جانە كۇنىنە 3,65 دوللاردان از كە­دەيلىك شەگىنەن تومەن ءومىر سۇرە­تىن ادامدار سانى (0,9 پايىز) جو­نىندەگى كورسەتكىشتى ورىن­داۋ ار­قىلى «كەدەيلىكتى جويۋ» اتتى 1-ماقساتقا قول جەت­كىزدى. وسى­لايشا, مەملەكەت باسشىسى العا قويعان باستى مىندەت – حا­لىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ باعى­تىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار ءوز ناتيجەسىن بەرىپ وتىر. بۇل رەتتە ۇكىمەت جۋىردا «دامۋشى ەلدەردى ەرەكشە ەسكەرە وتىرىپ, ەڭ تومەن جالاقىنى بەلگىلەۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى (131-كونۆەنتسيا) راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەگەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. الداعى ۋاقىتتا پارلامەنت وسى قۇجاتتى قابىلداعان جاعدايدا ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى قازىرگى 85 مىڭ تەڭگەدەن 129 731 تەڭگەگە دەيىن ءوسىرىلىپ, ودان ءارى جۇيەلى تۇردە ارتتىرىلا بەرۋى مۇمكىن.

بيىل مەملەكەتىمىز كەيىنگى 80 جىلدان بەرگى ەڭ ءىرى تابيعي اپات – 10 وڭىردە توتەنشە جاعداي جاريالاۋعا تۋرا كەلگەن الاپات سۋ تاسقىنىن باستان وتكەردى. ەل كولەمىندە 19 مىڭنان استام تۇرعىن ءۇيدى سۋ باسىپ, 120 مىڭنان استام ادام, ونىڭ ىشىندە 40 مىڭ بالا قاۋىپسىز ورىنعا كوشىرىلدى. سول ءبىر قيىن-قىستاۋ شاقتا حالقىمىز بىرلىگى بەكەم, ىنتىماعى بەرىك ەل ەكە­نىن كورسەتتى. مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ سۋ تاسقىنى سالدارىنان قالىپتاسقان اۋىر جاعدايعا بايلانىستى ۇندەۋىنە جاۋاپ رەتىندە ەلىمىزدىڭ تابىستى كومپانيالارى مەن «Forbes» تىزىمىنە كىرگەن ءىرى كاسىپكەرلەرى تابيعي اپات كەلتىرگەن زالالدىڭ ورنىن تولتىرۋعا 250,5 ملرد تەڭگە ءبولدى. وسى قارجى ەسەبىنەن سۋدا قالعان باسپانالارى اپاتتىق جاعدايدا دەپ تانىلعان 4769 وتباسى جاڭا ۇيلەر مەن پاتەرلەرگە يە بولدى. بۇعان قوسا تۇرعىنجايى قيراعان وتباسىلار ءۇشىن 2 569 جاڭا ءۇي سالىنىپ جاتىر. ب ۇلىنگەن 9 189 نىساننىڭ 8 939-ى نەمەسە 97 پا­يىزى قالپىنا كەلتىرىلدى. 8 853 وتباسى تۇرعىن ۇيلەرىن قالپىنا كەلتىرۋگە جالپى سوماسى 49,3 ملرد تەڭگە قاراجات الدى. 34 216 وت­باسىعا 100 ايلىق ەسەپتىك كور­سەت­كىش مولشەرىندە (اەك) بىر­جولعى وتەماقى تولەندى, ونىڭ جال­پى سوماسى – 12,6 ملرد تەڭگە. جوعالعان ءبىرىنشى قاجەتتىلىكتەگى زاتتارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن 21 869 وتباسىعا 150 اەك-كە دەيىنگى مول­شەردە قوسىمشا تولەم بەرىلدى, ونىڭ جالپى سوماسى 9,9 ملرد تەڭگە بولدى. سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ 455 ءوتىنى­مى قارالىپ, ولارعا كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ ءۇشىن 7,9 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سۋعا كەتكەن مال يە­لەرىنە بەرىلگەن مەملەكەتتىك وتەماقى كولەمى 2,8 ملرد تەڭگەدەن استى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىل 1 ملن-عا جۋىق وتانداسىمىز­دى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جو­نىن­دەگى تاپسىرماسىنا سايكەس بەكىتىلگەن وڭىرلىك جۇمىسپەن قامتۋ كارتالارىندا جالپى سانى 948 مىڭ ادامدى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كوزدەلگەن. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 353 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتىلدى, ونىڭ 148 مىڭى – جاستار. وسى رەتتە ءبىر ايتا كەتەرلىك جاڭالىق – شەت­ەلدەردە جۇمىس ىستەۋگە نيەتتەنگەن جاستار ءۇشىن حالىقارالىق كەلىسىمشارتتارعا سايكەس شىعىس قازاقستان, تۇركىستان جانە ال­ماتى وبلىستارىندا دايارلىق كۋرس­­تارىن ۇيىمداستىرۋ ورتا­لىق­­تارى اشىلماقشى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋرو­سى­نىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بيىل­عى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ەلى­مىزدىڭ جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ ءوسى­مى 3,3 پايىز بولدى. بۇل كورسەت­كىش بىلتىرعى سايكەس كەزەڭ­دە 5 پايىزعا جەتكەن ەدى. وت­كەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەكو­نو­ميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى باياۋ­لاۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – ساۋ­دا, كولىك, لوگيستيكا سياقتى سالا­لار­دىڭ دامۋىنا تەرىس اسەرىن تيگىز­گەن الاپات سۋ تاسقىنىنىڭ سال­دارى جانە مۇناي ءوندىرۋدىڭ 1,6 پايىزعا ازايعاندىعى. بىراق جاع­داي بىرتىندەپ جاقسارىپ كەلە­دى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 5,1 پا­يىز ءوسىم ساقتالىپ وتىر. سونىڭ ىشىن­دە ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ 9,4 پايىزعا, مەتاللۋرگيانىڭ 8,3 پايىزعا, حيميا ونەركاسىبىنىڭ 5,3 پايىزعا, فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەردىڭ 14,8 پايىزعا جانە جيھاز ءوندىرىسىنىڭ 28,3 پايىزعا ءوسۋى قامتاماسىز ەتىلدى. قۇرىلىس كولەمى 8,6 پايىزعا ءوستى. وتكەن 6 ايدا جالپى الاڭى 4,6 ملن شار­شى مەتر كوپپاتەرلى ۇيلەر پاي­­دالانۋعا بەرىلدى, بۇل وتكەن جىل­­دىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 5,9 پايىز كوپ.

اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بيىلعا جوسپارلانعان ءوسىمى – 11,6 پايىز. وتكەن 6 ايدا وسى سالا­نىڭ جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 3,4 پايىزعا ارتىپ, 1,6 ترلن تەڭگە بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمي­نيسترى ايداربەك ساپاروۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا: «جوسپارلانعان كورسەتكىشكە ەگىن جيناۋ ناۋقا­نى اياقتالعاننان كەيىن وسى جىل­­­دىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قول جەت­كىزىلەتىن بولادى», دەپ ما­­لىم­دەدى. بيىل رەسپۋبليكا بويىنشا ەگىس القاپتارىن ءارتا­راپ­تاندىرۋ جوس­پارى ورىندا­لىپ, بيداي القابى 450,3 مىڭ گەك­تارعا قىسقارتىلدى. ەسە­سىنە مايلى داقىلدار مەن قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىستىگى سايكە­سىنشە 608 مىڭ جانە 9,4 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلدى. سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن كۇرىش القابى – 6,9 مىڭ گەكتارعا, ماقتانىكى 16 مىڭ گەكتارعا ازايتىلدى. وسى جىلى العاش رەت كوكتەمگى ەگىس جۇمىسىنا ارنالعان جەڭىلدەتىلگەن كرەديت كولەمى جىلدىق مولشەرلەمەسى 5 پايىزبەن 580 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزىلدى. وتكەن جىلدارى بۇل سوما 180 ملرد تەڭگەدەن اسپاعان بولاتىن. جىلدىق مولشەرلەمە­سى 5 پايىزبەن وتاندىق وندى­رىس­تەگى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكا­سىنىڭ جەڭىلدەتىلگەن ليزينگ باعدارلاماسى دا ىسكە قوسىلدى. بۇيىرتسا, بيىل ات­قارىلعان اگ­روتەحنيكالىق ءىس-شارالار مەن جازدىڭ قولايلى اۋا رايىنا بايلانىستى ەگىننەن جاقسى ءونىم الىنادى دەگەن ءۇمىت بار.

مال شارۋاشىلىعىندا يمپورتتى الماستىرۋ مىندەتىنە سايكەس وسى جىلى 65 تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ 16-سى بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ىسكە قوسىلدى. وسى ماقساتقا رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن 100 ملرد تەڭگە ءبو­لىندى. قۇس فابريكالارىن قۇرۋ جانە كەڭەيتۋ بويىنشا بيىل 10 جوبا جوسپارلانعان. الماتى جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا وسىن­داي 2 جوبا ىسكە اسىرىلدى.

بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىل­دىقتا ەلىمىزدە العاش رەت الەۋ­مەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسى ارزانداي باس­تادى. ناقتى ايتقاندا, 9 تاۋار – ءسابىز, قاراقۇمىق جارماسى, ۇن, ءسۇت, تاۋىق ەتى, كۇرىش, سيىر ەتى, تۇز جانە قانت باعاسى جىل باسىنان بەرى ورتا ەسەپپەن 0,2 پايىزعا تومەندەدى.

وتكەن جىلى ەل تۇرعىندارى­نىڭ 60 پايىزى نەمەسە شامامەن 12 ملن ادام گازعا قول جەتكىزدى. بيىل گازداندىرۋدى جالعاستىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 194,7 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل 300 مىڭنان استام ادامدى «كوگىلدىر وتىنمەن» قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا 276 مىڭنان استام ادام تۇراتىن 68 ەلدى مەكەنگە گاز جەتكىزىلمەكشى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2025 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي رەسپۋب­ليكالىق جولداردىڭ بارلىعىن نورماتيۆتىك جاعدايعا كەلتىرۋ جو­نىندەگى تاپسىرماسىنا ساي­كەس بۇگىندە ەلىمىزدە جالپى ۇزىن­­­­دىعى 12 مىڭ شاقىرىم اۆ­تو­مو­بيل جولدارىن كۇردەلى جون­­دەۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل – رەكوردتىق كورسەتكىش. سونىڭ ىشىندە 20 جىلدان بەرى جوندەۋ كورمەگەن «جەزقازعان – پەتروپاۆل», «شالقار – قان­دىاعاش», «قاراعاندى – قارقا­رالى», «سەمەي – قاينار» جانە «سەمەي – بارناۋىل» اۆتوجولدارىن قالپىنا كەلتىرۋ باستالدى.

بۇۇ شەشىمدەر قوعامداستى­عىنىڭ 2024 جىلعى تۇراقتى دامۋ تۋرالى بايانداماسىندا ەلىمىز دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى ماقساتتارعا قول جەتكىزە الماعاندىعى سىنالعان. وسى سالالارداعى جاعدايدى جاق­سار­تۋ ءۇشىن بىلتىردان بەرى «اۋىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» جانە «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوبالارى جۇزەگە اسى­رىلا باستادى. «اۋىلدا دەنساۋ­لىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلت­تىق جوباسىنىڭ اياسىندا بيىل 556 مەديتسينالىق جانە فەلد­شەرلىك پۋنكت, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا سالۋ كوزدەلگەن. ال «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا وسى جىلى 536 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 302 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا ءتيىس. بۇل 92 ءۇش اۋىسىمدى جانە وقۋشى ورنى تاپشىلىعى بار 249 مەكتەپتىڭ مۇقتاجدىعىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

تۇيىندەي ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ادىلەتتى قازاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جولداۋى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا سونى سەرپىن بەردى. اتاقتى فيلوسوف سەنەكانىڭ «كەمە قاي پورتقا باراتىنىن بىلمەسە, جەلى وڭى­نان تۇرمايدى» دەگەنىندەي, پرە­زيدەنت ايقىنداعان بيىك ماقسات حالقىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, العا جەتەلەيتىنى انىق.