شانين تەاترىنىڭ تاريحىن قايتا زەرتتەۋ قاجەت

وڭتۇستىكتە قازاق تەاترى قاي جىلى قۇرىلدى؟

كەڭەستىك داۋىردەن قالعان دەرەك­تەر بويىنشا قازاق تەاتر ونەرى قارا­شاڭىراقتارىنىڭ ءبىرى – جۇمات شا­نين اتىنداعى شىمكەنت قالالىق اكا­دەميالىق قازاق دراما تەاترى 1934 جى­لى قۇرىلعان. ياعني تەاتردىڭ بيىل 90 جىلدىعى اتاپ ءوتىلۋى ءتيىس. الايدا تەاتر تاريحىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, مۇ­راعات قۇجاتتارىن پاراقتاعان قىزمەت­كەر­لەردىڭ ءوز ايتارى بار. ولار ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە, تەاتر­دىڭ قۇرىلعانىنا 95 جىل تولعانىن دالەل­دەۋگە بولاتىنىن مالىمدەپ وتىر. دەرەك­تەردە ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە حالىقتى تەاتر ونەرىمەن تانىستىرۋ ارقىلى ولار­دىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا 1929 جىلى 1 قاراشادا العاشقى تەاتر ماۋسى­مى اشىل­عانى ايتىلادى. «سول زاماندا تەاتر رە­پ­ەرتۋارى رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىس تا­ريحى, قىزىل اسكەر, فلوت ءومىرى مەن تۇرمىسى, باتىس پەن شىعىستاعى تاپتىق كۇرەس سياقتى تاقى­رىپتاردى قامتىعان. تەاتردىڭ باس­تاپقى كوركەمدىك جەتەكشىسى مەن باس رەجيسسەرى م.ۆ.رازدولين بولدى», دەيدى قالالىق ورىس دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى ي.ۆەربيتسكي باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتىندا. وسىلايشا, ورىس دراما تەاترى ءبىرىنشى ماۋسىم اشىلعان داتانى نەگىزدەپ تۇر.

قازاعى قالىڭ وڭىردە ءبىر عانا تەاتر جۇ­مىس ىستەپ, جەرگىلىكتى جۇرت 1929 جىل­دان بەرگى بەس جىل بويى تەك ورىس درا­ما تەاترىنىڭ قويىلىمدارىن تاما­شا­لادى دەۋ دە مۇلدەم قيسىنعا كەل­مەي­دى. جەرگىلىكتى ونەرسۇيەر قاۋىم ءوڭىر حالقىنا قاتار قىزمەت كورسەتىپ كەلە جات­قان مادەنيەت وردالارىنىڭ ءبىرى قا­زاق دراما تەاترىنىڭ قۇرىلعانىنا – 90, ەكىن­شىسىنە, ياعني ورىس تەاترىنا 95 جىل تول­عان سايكەسسىزدىككە تۇسىنبەي, قازاعى قالىڭ وڭىردە ۇلت ونەرىنىڭ كەنجەلەپ قالۋى مۇم­كىن ەمەستىگىن ايتادى. دەمەك, ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق تەاترىنىڭ قاي جىلى قۇرىلعانىن انىق­تاپ, جىلنامانى جاڭعىرتۋ ءوڭىر تۇرعىندارى ءۇشىن دە ماڭىزدى ماسەلە.

ونەر ورداسىنىڭ تاريحىن تەرەڭ زەردەلەپ, زەرتتەپ, مۇراعات دەرەكتەرىنە سۇيەنگەن ماماندار شىمكەنتتە تەاتر وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى قۇرىلعانىن ايتادى. ءارحيۆتى اقتارعان مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىزدىڭ مادەنيەت تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن تەاتر ونەرىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا ومبىدا 1865 جىلى قالالىق تەاتردىڭ اشىلۋى ىقپال ەتكەن. XIX عاسىر­دىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بۇل تەاتر­دىڭ داڭقى جايىلىپ, ونىڭ ساحناسى­نا باتىس پەن ورىس كلاسسيكتەرىنىڭ شىعار­مالارى قويىلادى. ال قالانىڭ ءوزى بول­سا, ونەر مەن بىلىمگە ۇمتىلعان قا­زاق جاستارىنىڭ توڭكەرىسكە دەيىن توپتاسقان بەلگىلى ورتالىعى بولدى. عالىم, دەموكرات-اعارتۋشى شوقان ءۋاليحانوۆتان باستالىپ, ونان كەيىنگى كەزەڭدەرگە دەيىن قازاق جاستارىنىڭ ءبىلىم الىپ, مادەنيەتكە ارالاسۋى وسى قالامەن تىعىز بايلانىستى. سولاردىڭ ىشىندە ساكەن سەيفۋللين, نىعمەت نۇرماقوۆپەن بىرگە, ءبىلىم مەن مادەنيەتكە ۇمتىلعان جۇمات شانين دە وسى قالادا بولىپ, ءارى وقىپ, ءارى قىزمەت ىستەگەن. قازاق جاستارىنىڭ باسىن قوسىپ, ونەر مەن مادەنيەتكە باۋلىعان «بىرلىك» ۇيىمى دا وسى ومبىدا اشىلعان. سول ۋاقىتتا قىزمەتتە نەمەسە وقۋدا بولعان حالقىمىزدىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ تەاتر ومىرىمەن تانىس بولۋى شىعارماشىلىق تۇرعىدا تەز جەتىلىپ, قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولعانى داۋسىز.

«قازاقتىڭ ۇلتتىق تەاترىن ۇيىم­داستىرۋ ماسەلەسى ەل ىشىندە دالا تەاترى دەپ اتاۋعا ابدەن لايىق حالىق ونەرى­نىڭ سان قيلى تۇرلەرى دامىپ, جەتىل­گەن تۇستا كوتەرىلۋى تابيعي قۇبىلىس. قازاق­تىڭ كەڭ دالاسىنىڭ ءار تۇكپىرىندە تۇڭ­عىش اۋەسقويلىق قويىلىمدار مەن دراما­تۋرگيالىق شىعارمالاردىڭ تۋى وسى حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ كور­كەمدىك قۇدىرەتى. وڭتۇستىك قازاقستاندا دا ويىن-ساۋىق, كوركەمونەرپاز ۇيىرمەلەرى جەدەل دامىدى. ولاردىڭ رەپەرتۋارلارى شاعىن پەسالار مەن ءان-كۇي, كوركەمسوز, ەڭبەكشىلەر ۇرانىنا قۇراستىرىلعان. زەرتتەۋشىلەر دەرەكتەرىندە توڭكەرىستەن بۇرىنعى قازاقتىڭ كوشپەلى ومىرىنە, سايا­سي تەڭسىزدىگىنە قاراماي, حالقىمىزدىڭ ازدى-كوپتى وقىعان جاستارى ونەردىڭ جاڭا ءتۇرى – تەاتر ونەرىن جاساۋداعى العاشقى قادامدارىن باستاعانى ايتىلادى. بۇرىن ءبىرلى جارىم ادەبي كەشتەردە دومبىرا تارتىپ, ءان سالۋمەن شەكتەلىپ كەلگەن قازاق جاستارى ۇلتتىق ويىن, اقىندار ايتىسىن, داستانداردى ساحناعا بەيىمدەپ كورسەتۋگە كىرىسەدى. كوركەم ۇيىرمەلەر ادەبيەتىمىزدەگى دراماتۋرگيا جانرىنىڭ دامۋىنا ۇيىتقى بولدى. بۇعان كاسىبي تەاترىمىز قۇرىلماي تۇرعان كەزدەگى س.سەيفۋللين, م.اۋەزوۆ, ج.شانين جانە باسقالاردىڭ درامالىق شىعارمالارى دالەل. كوركەم ۇيىرمە مەن مادەني جۇمىستاردى جۇرگىزەتىن «قازاق جاستارى» اتتى ۇيىم شىمكەنتتە سول زاماتتا شىققان. جيىرماسىنشى جىلدارى شىمكەنت جاستارى مادەني-بۇقارالىق جۇمىستاردىڭ الۋان ءتۇرىن ورىستەتتى, «قىزىل شايحانا», قىزىل وتاۋ», «قىزىل اربا», «ساۋاتسىزدىقتى جويۋ» سىندى مادەني-كوپشىلىك اعارتۋ جانە ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنىڭ بارلىعى دا دراما ترۋپپالارىنىڭ قاتىسۋىنسىز وتكەن ەمەس. مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى زەردەلەۋ بارىسىندا چەرنياەۆ ۋەزىنىڭ حالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنە جازعان راپورتتا چەرنياەۆ تەاترى ارتىستەرىنىڭ جاعدايى باياندالىپ, سوڭىنا تەاتر رەجيسسەرى قول قويعان قۇجاتتى كەزدەستىردىك. ول قۇجاتتا قانداي قيىن جاعداي بولسا دا, ارتىستەردىڭ حالىق الدىنا شىعىپ, ءوز مىندەتتەرىن اتقارعانى, سۋىق كۇندەردە, تار جەردە گريم جاساپ, حالىق الدىندا ونەر كورسەتىپ, اۋىرىپ تۇرسا دا سپەكتاكلدەردى ويناپ جۇرگەنى سىندى باسقا دا پروبلەمالارى جازىلعان. بۇل 1920 جىلعى جاعداي. 1924-1925 جىلدارى سىرداريا گۋبەرنياسى حالىقتىق ءبىلىم ءبولىمى قاۋلى جوباسى بەرىلگەن 86-87 بەتتەردە شىمكەنت ۋەزى مەن قالاداعى مەكەمەلەردى ءبولىپ كورسەتەدى. ياعني شىمكەنت قالاسىندا 1924-1925 جىلدارعى اقپارات بويىنشا 2 تەاتر جۇمىس ىستەپ تۇر دەپ كورسەتىلگەن. 1924 جىلى اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالارعا جىبەرىلگەن تەاتر تۋرالى ەرەجەلەر شىمكەنت تەاترىنا دا جولدانعان. جالپى, ارحيۆتىك دەرەكتەردە تەاتردىڭ سول 1924 جىلدان باستاپ ءوڭىر­دىڭ مادەني-اعارتۋ جۇمىستارىنا بەل­سەنە ارالاسقانى جونىندە كوپ ايتىلا­دى. 1928 جىلى بەرىلگەن جىلدىق ەسەپتىڭ قالالىق كينو جۇمىسى بولىمىندە: «قىس­قى سەزون ءۇشىنشى قازاندا باستالدى, قالا­لىق كينو عيماراتىندا اپتا سايىن قويى­لىمداردى قازاق مەملەكەتتىك تەاترى قويىپ وتىردى», دەلىنگەن. سىرداريا وكرۋ­گىنىڭ حالىقتىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ 1929 جىلى 10 قىركۇيەكتە وتكىزگەن جينالىسى شەشىمىندە «مادەنيەت ءبولىمى وبلىستىق حالىقتىق ءبىلىم بولىمىمەن بىرگە تەز ارادا قاراپ, ماقساتتى سپەكتاكلدەردى ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرسىن, قالالىق تەاتر تەز ارادا قىسقى سەزون اشقانعا دەيىن 1 نويابرگە دەيىن قۇرىلىسىن ىستەپ تاپسىرسىن» دەگەن دەرەكتى كەزدەستىردىك. دەمەك, تەاتر ماۋسىمى 1929 جىلى قاراشادا اشىلعان. ال 1932 جىلدىڭ 21 ماۋسىمىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءبىلىم ءبولىمى جينالىسىنىڭ شەشىمى بويىنشا ماقۇلدانعان قۇجاتتا, جۇمىس ىستەپ تۇرعان شىمكەنتتەگى قازاق مەملەكەتتىك تەاترىن نىعايتۋ ءۇشىن كومەك رەتىندە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1000 رۋبل بەرۋ كورسەتىلگەن. تىزە بەرسەك, تەاتردىڭ جۇمىسى, ارتىستەردىڭ جاعدايى, تەاتردى نىعايتۋعا بەرىلگەن كومەكتەر جونىندە دەرەك كوپ. ياعني بۇل دەرەكتەر شىمكەنتتە تەاتر 1924 جىلى نەمەسە 1929 جىلى اشىلعانىن بىلدىرەدى. مۇنى, ارينە تاريحشىلار, ونەر زەرتتەۋشىلەرى تۇبەگەيلى انىقتاپ, ناقتىلاي تۇسەدى دەگەن ۇمىتتەمىز», دەيدى الدىمىزعا تۇركىس­تان وب­لىسى مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن الىن­عان قۇ­جاتتار كوشىرمەسىن جايىپ سال­عان ج.شا­نين اتىنداعى شىمكەنت قالا­لىق اكا­­د­ە­ميالىق قازاق دراما تەاترى مۇرا­جايى­نىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىمبات مولديەۆا.

تەاتردىڭ تاريحىن ايقىنداي تۇسۋگە زيالى قاۋىم, جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى دە مۇددەلى ەكەندەرىن تانىتتى. وسى ورايدا, قازاق دراما تەاترىنىڭ وتكەنىن زەردەلە­گەن قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇ­ران­بەك سايكەسسىزدىككە ءمان بەرىپ, داتالار­دى ناقتىلاي ءتۇسۋ, ياعني 95 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ جونىندە كوپشىلىككە العاش بولىپ وي سالعانىن ايتا كەتەلىك. ۇلتجاندى ازا­ماتتىڭ بۇل باستاماسىن ونەرسۇيەر قاۋىم قولداپ وتىر.

تەاترعا تۇڭعىش رەجيسسەر, دراماتۋرگ, قوعام قايراتكەرى جۇمات ءشانيننىڭ ەسىمى 1972 جىلى بەرىلدى. رۋحاني ازىق كوزى, ءاربىر جان وزىنە كەرەك دۇنيەنى تابا الاتىن قازاق تەاترىنىڭ قۇرىلۋ, قالىپتاسۋ جولى جەڭىل بولماعانى ءمالىم. «قازاق تەاترىنىڭ قولعا العان جۇمىسى ۇلكەن, جۇگى اۋىر, جولى الىس. الىس جولعا تالىقپاي-جالىقپاي جە­تۋ ءۇشىن قاجىمايتىن تەكەجاۋمىت ات كە­رەك. جەل ءوتىپ, كۇنگە كۇيمەيتىن تون كە­­رەك. ەڭبەكتى ەگىزىم دەپ تانىعان, اقى­لىن جىگەرىمەن جانىعان ازامات كەرەك! قازاق تەاترى – ۇيادان قانات قاعىپ, قالىق­تاپ ۇشقان بالاپان. قاناتى تالماي قونا­تۇعىن كۇي كەرەك», دەپتى جۇمات شانين شىمىلدىعىن تۇرگەنىنە 1 جىل عانا بولعان تەاتر جايىندا. بۇگىندە «ەڭبەكتى ەگىزىم دەپ تانىعان, اقىلىن جىگەرىمەن جانىعان ازاماتتاردىڭ» ارقاسىندا قازاق تەاترى ءوسىپ-وركەندەپ, دامىپ كەلەدى. اۋىز تولتىرا ايتار جەتىستىگى, جاڭاشىلدىعى جە­تەر­لىك. كورەرمەن قاۋىم جۋىردا تەاتر­دىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعان سۇلتان سرايلوۆتىڭ ونەر ورداسى جەتىستىكتەرىن ەسەلەي تۇسەتىنىنەن ءۇمىتتى. استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ ق.قۋا­­­نىش­باەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكا­دە­­ميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى­نىڭ ديرەكتورى-كوركەمدىك جە­تەك­شىسى, ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەم­لەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ ديرەكتورى, «وڭتۇستىك تسيرك» مكقك باس ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقارعان, ياعني بۇل سالانىڭ تاجىريبەلى مامانى سۇلتان وڭعار ۇلى تەاتردا الدىڭعى بۋىننان ءتالىم العان جاستاردىڭ شىعارماشىلىق ءداستۇردى ساباقتاستىرۋمەن قاتار جاڭا قىرلارىن اشا تۇسۋىنە ىقپال ەتەرى انىق. تەاتردىڭ ناقتى قاي جىلى قۇرىلعانىن انىقتاۋ سول جاس بۋىن ءۇشىن دە ماڭىزدى. ءوڭىر جۇرتى تەاتر تاريحى مادەنيەت زەرتتەۋشىلەرىنىڭ, تاريحشىلاردىڭ كومەگىمەن ناقتىلانىپ, جۋىق ارادا شەشىمىن تابادى دەگەن ۇمىتتە.

«ارتىستەر ويناپ جاتقاندا ۋايىمداپ وتىرامىز»

بۇگىندە ج.شانين تەاترىندا شەشىمىن كۇتكەن تاعى ءبىر ماسەلە بار. ءۇشىنشى مە­گاپوليستەگى رۋحانيات ورداسى – جۇمات شانين اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنىڭ ساحناسى قويىلىمدارعا لايىقتالماعان. دىبىستالۋ مەن جارىقتاندىرىلۋ كەشە­نىندە دە كەمشىلىك كوپ. نىسان توزىپ, ەدەنى تەسىلگەن. ساحنا بەتىندەگى دوڭگەلەك اينالما دا دۇرىس ورناتىلماۋىنان بىردە-ءبىر رەت جۇمىس ىستەمەگەن. ساحناداعى تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك بۇزىلعان, ەدەنگە تالاپقا ساي تاقتاي توسەلمەگەن, 33 شتانكەتتىڭ تەك التاۋى ىستەيدى.

ءيا, عاسىرعا جۋىق تاريحى بار جۇمات شانين اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنا جاڭا عيمارات 2014 جىلى بەرىلگەن. قۇجاتتا ساحنانى ارلەۋگە ارنالعان 30 كوتەرۋ قۇرىلعىسى جازىلسا, مۇندا بار-جوعى تورتەۋ عانا. تەاتر قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ ءوزىنىڭ جۇمىسى قاۋىپتى.  ماسەلە شەشىلۋى ءۇشىن ساحنا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, جاڭا قۇرىلعىلار الىنۋى قاجەت. بۇل ورايدا قالا اكىمدىگى تاراپىنان قاجەتتى قارجى قاراستىرىلعان دا ەكەن. الايدا پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە ون جىل بولعان عيماراتقا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ەرەجەگە ساي كەلمەيدى. «ساحنامىز كۇردەلى مودەرنيزاتسيانى قاجەت ەتىپ تۇر. جوعارعى جانە تومەنگى مەحانيزاتسيامىز ستاندارتتارعا مۇلدەم ساي ەمەس. جارىق بەرۋ, دىبىس بەرۋ كەشەندەرى دە زاماناۋي تەحنيكالارمەن جابدىقتالماعان. تەاترداعى وزەكتى ماسەلەلەردى سەنات دەپۋتاتتارىنا جەتكىزدىك. وزدەرى ساحناعا شىعىپ, جاعدايدى كوردى», دەيدى ج.شانين اتىنداعى قالالىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى ارايلىم قۇربانبەكقىزى. ال دراماتۋرگ سايا قاسىمبەك تەاتر ساحناسىنىڭ جۇرەگى ىسپەتتەس قۇرىلعى – دوڭگەلەك مۇلدە اينالمايتىنىن ايتتى. «ارتىستەر ويناپ جاتقاندا ءبىز شتانگەتتەر ءتۇسىپ كەتپەسە ەكەن دەپ ۋايىمداپ وتىرامىز. وتە قاۋىپتى. ءبىز «قۇداي ساقتاسىن» دەپ جۇرە بەرەمىز. بىراق ساقتاۋ ءۇشىن دە ارەكەت ەتۋ كەرەك قوي. شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەكتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن قالا اكىمى عابيت سىزدىقبەكوۆ رەكونسترۋكتسياعا قاجەتتى قارجى ءبولدى. ەندىگى كەدەرگى – جاڭا بەرىلگەن عيماراتقا 25 جىلعا دەيىن رەكونسترۋكتسيا جاساۋعا بولمايدى ەكەن. بولىنگەن قارجىنى جۇمساي الماي, پۇشايمان كۇيگە تۇسكەن جايىمىز بار», دەيدى س.قاسىمبەك. سەنات دەپۋتاتتارى ايگۇل قاپپاروۆا, اليشەر ساتۆالديەۆپەن كەزدەسۋدە وسى كەلەڭسىزدىكتى جانە وزگە دە ۇسىنىس-پىكىرلەرىن جەتكىزگەن تەاتر قىزمەتكەرلەرى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى ءۇشىن زاڭ جوبالارىن جەتىلدىرۋدى سۇرادى. كەزدەسۋدە حالىق قالاۋلىلارى ۇجىم وتىنىشتەرى بويىنشا ءتيىستى ورىندارمەن جۇمىس جۇرگىزىلەتىنىن مالىمدەدى. وسى ارادا ايتا كەتەلىك, ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى مەگاپوليسى – شىمكەنت قالاسىندا كۇردەلى جوندەۋ مەن جاڭا عيماراتتى قاجەت ەتەتىن باسقا دا تەاترلار بار.

شىمكەنت