ىنتىماقتاستىقتىڭ ارتۋىنا مۇددەلىمىز

– ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىنداعى قانداي باسىمدىقتاردى ايرىقشا اتاپ وتەر ەدىڭىز؟

– ءۇندىستان مەن قازاقستان عاسىرلار بويى وركەنيەتتىك بايلانىستا بولدى. ءبىزدىڭ ەل 1991 جىلى قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىزدىگىن مويىنداعان العاشقى مەم­لەكەتتەردىڭ ءبىرى. سودان بەرى قارىم-قاتىناس كۇشەيە ءتۇستى. 2009 جىلى ەل­دەرىمىز اراسىنداعى «ستراتەگيالىق سەرىك­تەستىك تۋرالى» دەكلاراتسياعا قول قويىل­دى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىن­دا­عى ىنتىماقتاستىقتى جوعارى دەڭگەيگە كوتەردى. قازاقستان – ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى جانە وركەندەۋشى مەملەكەت قانا ەمەس, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى. سىزدەردىڭ باي, مول تابيعي رەسۋرستارىڭىز, سونىڭ ىشىن­دە پايدالى قازبالار, دامىپ كەلە جات­قان ەكونوميكاسى جانە تەحنولوگياعا بەيىم­دەلۋى قوس ەلدىڭ بارلىق سالادا بايلانىس ورناتۋىنا مول مۇمكىندىك بەرەدى.

سىزدەردەگى مۇناي مەن گازدىڭ ەداۋىر قورىن جانە ءبىزدىڭ ەنەرگيا سۇرانىسىنىڭ ارتۋىن ەسكەرسەك, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ الەۋەتى زور. بۇگىندە ءۇندىستان جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىنداعى الەمدىك كوشباسشىعا اينالدى. فرانتسيامەن بىرلەسە وتىرىپ, 100-دەن استام مۇشە ەلدەردى قامتيتىن حالىقارالىق كۇن اليانسىن قۇردى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگىدەن باس تارتۋدى كوزدەيتىن بيىك ماقساتى بار. ەكى ەل دە جاسىل ەنەرگەتيكا سالاسىندا ورتاق مۇددەگە ۇيىسا الادى. قازاقستان قازىر تەحنولوگيانى بەيىمدەۋدە ەداۋىر جەتىستىكتەرگە جەتتى, ال ءۇندىستاننىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى ازىرلەۋدەگى شەبەر­لىگى ەلدەرىڭىزدىڭ ەكونوميكاسىن ءار­تاراپتاندىرۋ جانە تسيفرلىق ترانسفورماتسيانى ەنگىزۋ جونىندەگى باستا­مالارىن تولىقتىرادى. ەكى ەل دە ين­نو­ۆاتسيالىق جانە ەكونوميكالىق ءوسۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ءبىر-ءبىرىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن پايدالانا وتىرىپ, كيبەرقاۋىپسىزدىك, ەلەكتروندىق ۇكىمەت جانە «اقىلدى قالالاردى» دامىتۋ سياقتى تەحنولوگيالىق باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا ىنتىماقتاسا الادى. قازىر ءبىزدىڭ قورعانىس ونەركاسىبىمىز وق-ءدارى, قارۋ-جاراق وندىرۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. شەتەلگە ەكسپورتتالادى. ەلدەرىمىزدىڭ اسكەري دايىندىق پەن ءبىلىم سالاسىندا ىنتىماقتاستىعى جاقسى. سون­دىقتان بۇل سالادا دا بىرلەسىپ ات­­قارا­­­تىن جۇمىس كوپ. مادەنيەت جانە ءبىلىم بەرۋدە ەكى ەلدىڭ ورتاق جوس­پا­رىن ن­ىعايتۋ ءتيىمدى بولا تۇسپەك. ءبىلىم الماسۋ باعدارلامالارى, مادەني فەس­­تيۆالدار جانە ۋنيۆەرسيتەتتەر ارا­سىن­داعى اكادەميالىق سەرىكتەستىكتەر مادەنيەتارالىق وقۋ تاجىريبەسىن بايىتىپ, مادەني مۇرانى ساقتاۋعا ىقپال ەتە الادى. ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا ۇلكەن مۇمكىندىك بار. ونىڭ دالەلى رەتىندە بىلتىر قازاقستانعا كەلگەن ءۇندىستان تۋريستەرىنىڭ سانىن ايتۋعا بولادى. بۇل سەكتور اۋە قاتىناسىن, قوناقجايلىلىق پەن ءتۋريزمنىڭ قوسالقى سەكتورلارداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى ارتتىرا الاتىنى انىق. ءبىلىم سالاسىندا دا اۋىز تولتىرىپ ايتار­­لىق جەتىستىك كوپ. ونىڭ مىسالى, ءۇندىس­تاننان كەلگەن 8 000-نان استام ستۋ­دەنت قازىردىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ ءتۇرلى ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ جاتىر.

– ءۇندىستاننىڭ ءبىزدىڭ ەلمەن ديپ­لوماتيالىق جانە ەكونوميكالىق قاتىناستاردى نىعايتۋعا باعىتتالعان قانداي باستامالارى بار؟

– ەكى ەل اراسىنداعى جوعارى دەڭگەي­دەگى ساپارلارمەن تۇراقتى الماسۋدان باسقا, ءبىز بارلىق سالاداعى قاتى­ناستاردى نىعايتۋدىڭ ينستيتۋتسيونال­دىق تەتىكتەرىن ورناتتىق. 2019 جىلى ءبىزدىڭ ەل ء«ۇندىستان – ورتالىق ازيا» ديالوگى, ءۇندىستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مەن ورتالىق ازيانىڭ 5 مەم­لەكەتى اراسىنداعى مينيسترلەر دەڭ­گەيىندەگى ديالوگ باستالدى. 2022 جىلى ءۇندىستان مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندە ءۇندىستان – ورتالىق ازيا ءسامميتىن قولعا الدى. قازاقستان ءۇندىستاننىڭ ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەسى بولعانىمەن, بىلتىر ەكىجاقتى ساۋدا­نىڭ جالپى كولەمى نەبارى 1 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بۇل الەۋەتتىڭ از عانا بولىگىن قۇرايدى. ءۇندىستان –الەمدە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان بەسىنشى ءىرى مەملەكەت. ەلدە­رى­مىزدىڭ فارماتسەۆتي­كا, پايدالى قازبالار, ەنەرگەتيكا, ينفراقۇرىلىم, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جانە تسيفر­لىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ سالالارىندا ىنتىماقتاس ەتۋگە ورتاق نارسەسى كوپ. سول ءۇشىن ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتارالىق كوميسسياسى, بەلگىلى ءبىر سەكتورعا ارنالعان بىرلەسكەن جۇمىس توپتارى جانە ءۇندىستان – ورتالىق ازيا ىسكەرلىك كەڭەسى سياقتى قوس مەملەكەت اراسىنداعى ساۋدانى ىنتالاندىرۋ جانە بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن بىرنەشە ەكىجاقتى ينستيتۋتسيونالدىق تەتىك قۇرىلدى.

ءۇندىستان – بىرىڭعاي تولەمدەر ينتەرفەيسى (UPI) ارقىلى تسيفرلىق تولەمدەر بويىنشا الەمدەگى كوشباسشى. بىلتىر قازاندا ءبىز دوستىقتىڭ نىشانى رەتىندە ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلىنە بىرىڭعاي تولەم ينتەرفەيسى تەحنولوگياسىن ۇسىندىق. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ ەل ۇلتتىق Stack, تسيفرلىق ۆاليۋتا, RUPAY كارتاسى سەكىلدى تاجىريبە مەن تەحنولوگياسىن بولىسۋگە دايىن. سونىمەن قاتار مەتالدار مەن مينەرال­دار سالاسىندا ىنتىماقتاستىق ەتۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك بار. ءۇندىستان پايدالى قازبالاردى, اسىرەسە قازاقستانداعى سيرەك كەزدەسەتىن جەرلەردى بارلاۋعا كومەكتەسۋدى, وسىنداي ماڭىزدى سالادا ىنتىماقتاستىقتى ۇسىنىپ وتىر.

– كوپتەگەن ءۇندى ستۋدەنتى ءبىزدىڭ ەلدە ءبىلىم الىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە مە­ديتسينا دا بار. بۇل ستاتيستيكا ءۇن­دىس­تاندا مەديتسينا ماماندىعىنا سۇ­را­نىستىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتە مە؟

– ءۇندىستان – ەجەلدەن اكادەميالىق الماسۋدى دامىتقان ەل. قازىر ستۋدەنتتە­رىمىز وزدەرىنىڭ اكادەميالىق جانە قىزمەتتىك ماقساتتارىندا ءارتۇرلى ەلگە ساياحات جاساي الادى. بۇل ورايدا قا­زاقستان دا ءۇندى ستۋدەنتتەرى ءۇشىن مەدي­تسينالىق ءبىلىم الۋدا ەۋرازياداعى ءبىلىم الاتىن ورىنداردىڭ بىرىنە اي­نالدى. ال جالپى مادەنيەت پەن ءبىلىم بەرۋدەگى بايلانىستىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. قازىر ءۇندىستان ۇكى­مەتى دە قا­زاقستاننىڭ ستۋدەنتتەرىنە ەلىمىز­دىڭ كورنەكتى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە باكالاۆردان باستاپ Phd-عا دەيىنگى اكادە­ميالىق دارەجە الۋ ءۇشىن ستيپەنديا ۇسىنادى. سونداي-اق ەلشىلىك قوس ەلدىڭ كورنەكتى ۋنيۆەرسيتەتتەرى اراسىنداعى قۇرىلىمدىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋ ماقساتىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمداردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتتى. كەيىنگى ءبىر جىل ىشىندە ەلشىلىك ءۇندىستان مەن قازاقستان مەكەمەلەرى اراسىندا 9 مەموراندۋمعا قول قويدى. ماسەلەن, بيىل ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا مۋمبايدا وتكىزىلەتىن ءۇندىستان تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ (IIT) جازعى مەكتەپتەرىندە قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 35-كە جۋىق ستۋدەنتى قابىلداندى. ال جاقىندا ءا.بو­كەيحان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 5 مامانى ءبىزدىڭ ءتورت ۋنيۆەرسيتەتكە ICCR اكادەميالىق باعدارلاماسى اياسىندا وقۋعا باردى. سول سەكىلدى ءۇندىستان دەلەگاتسياسى دا قازاقستانعا قارىم-قاتىناس ورناتۋ ماقساتىندا كەلىپ تۇرادى.

– ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتى­ناس­تى دامىتۋدا ءۇندىستان ەلشىلىگى قان­داي جوبالار نەمەسە باعدارلامالاردى قولداۋعا دايىن؟

– بولليۆۋدتان باسقا ەكى جاقتا دا ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرا تۇسەتىن كەرەمەت مادە­ني دۇنيە كوپ. ءبىزدىڭ ەل «الەم – ءبىر وت­باسى» تۇجىرىمداماسىنا سەنە­دى. ۇكىمەتتىڭ جەتەكشى باعدارلاماسى ITEC – وسى فيلوسوفيانىڭ ءبىر بولىگى. 160 سەرىكتەس ەل قاتىساتىن ITEC باع­دارلاماسى اياسىندا ءۇندىستان قازاق­ستانعا جىل سايىن 100 ورىن بولەدى. بۇل قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىنە جانە جەكە سەكتوردىڭ ساراپشىلارى­نا, باس­­شىلارىنا بىلىكتى­لىگى مەن تاجىري­­بە­لەرىن ارتتىرۋعا مۇم­كىندىك بەرە­دى. سەبەبى قازاقستان 1992 جىل­دان بەرى ءۇن­دىستاننىڭ ITEC سەرىك­تەسى. سول ۋا­قىت­تان بەرى قازاقستاننان 1 400-دەن استام مامان, ونىڭ ىشىندە 1 100-گە جۋىق مەملەكەتتىك قىزمەتكەر, 300-دەن استام اسكەري قىزمەتشى وزدەرىنىڭ الەۋەتى مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىردى.

ەكى ەل اراسىنداعى مادەني الماسۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا ءۇندىستان مەن قازاقستان ەكى جىل بۇرىن مادەني الماسۋ باعدارلاماسىن جاڭارتتى. ەلشىلىكتىڭ س.ۆيۆەكاناندا اتىنداعى مادەني ورتالىعى قازىر قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن ءۇندى ءبيى, مۋزىكاسى جانە يوگا ساباقتارىن جۇرگىزەدى. قوس ەلدىڭ اتاۋلى فەستيۆالدارى مەن مەرەكەلەرى كەزىندە ءۇندى مادەنيەتىنىڭ كونتسەرتتەرىن ۇيىمداستىرادى. وسى ەلدىڭ مەكەمەلەرى مەن ۇيىمدارى ۇيىم­داستىراتىن ءىس-شارالارعا بەلسەندى قاتىسامىز. ورتالىق ءۇندىستاندا قازاق مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋعا دا ىقپال ەتەدى. مىسالى, بىلتىر سىزدەردىڭ بەس ورىن­داۋشىلىق ونەر ۇجىمى ءتۇرلى مادەني فەس­تيۆالدارعا قاتىسۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلدە بولدى.

– قازاقستان 2022 جىلدان باستاپ ءۇندىستان ازاماتتارى ءۇشىن 14 كۇندىك ۆي­زاسىز ءتارتىپتى ىسكە قوستى. ءدال وسىن­داي مۇمكىندىك ءبىزدىڭ ازاماتتار ءۇشىن جاسالا ما؟ مىسالى, ەلشىلىكتىڭ قازاق­ستان ازاماتتارىنا بەرەتىن ۆيزا قۇنى قىمبات ەكەنى ءجيى ايتىلادى.

– ءيا, قازاقستاننىڭ ءبىزدىڭ ازاماتتار ءۇشىن بەرگەن 14 كۇندىك ۆيزاسىز ءتارتىبى ەل, جەر كورۋ ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك بەردى. ۇندىستانعا كەلۋشىلەر سانى 2022 جىلعى 28 000-نان 2023 جىلى 78 000-عا دەيىن ايتارلىقتاي ءوستى. قازىر ءۇندىستان قازاق دوستارىنا ەلەكتروندى ۆيزا جۇيەسىن ۇسىنادى. وعان سايكەس ۆيزانى بىرنەشە كۇن ىشىندە ۇيدە وتىرىپ 10 دوللاردان تومەن باعامەن الۋعا بولادى.

– ساراپشىلار ترانساۋعان مار­شرۋتى ۇندىستانمەن ساۋدا بايلانى­سىن ەداۋىر كۇشەيتىپ, ەكى ەل اراسىن­داعى تاۋار اينالىمىن ارتتىرادى دەپ سانايدى. نە ايتار ەدىڭىز؟

– ورتالىق ازيا تەڭىزگە شىعا المايتىندىقتان, ءۇندىستان مەن ورتالىق ازيانى بايلانىستىراتىن كولىك ءدالىزىن دامىتۋ وتە ماڭىزدى. ءۇندىستان وسىنداي بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن حالىقارالىق سولتۇستىك – وڭتۇستىك كو­لىك ءدالىزىن قۇرۋ تۋرالى جۇمىستار جۇر­گىزىپ جاتىر. بايلانىس – دامۋ مەن ور­كەندەۋدىڭ ءسينونيمى. يراننىڭ چا­با­حار پورتى ارقىلى وتەتىن مارشرۋت­تى ءۇندىستان اۋعانستانمەن, ودان ءارى ورتالىق ازيامەن بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جاساعان. ءۇندىستان بۇل پورتتى قيىن كەزەڭدەردە اۋعانستانعا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ كەزىندە پايدالانعان. بۇل پورت تەڭىزگە شىعۋ جولدارىن قامتاماسىز ەتەدى جانە تەڭىز­گە شىعا المايتىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە حالىقارالىق نارىققا, سونىڭ ىشىندە ءۇندى مۇحيتى ايماعىنا وڭاي قول جەتكىزۋگە جول اشادى.

– بىلتىر اۋە قاتىناسىنىڭ ارتۋى­نىڭ ارقاسىندا ءۇندىستاننان كەل­گەن تۋريست سانى رەكوردتىق كور­سەتكىش­كە جەتتى. ءۇندى حالقى قازاقستان­نىڭ قانداي ولكەسىنە كوبىرەك قىزىعۋشى­لىق تانىتادى؟ ال ءبىزدىڭ ازاماتتارعا ءۇندىستاننىڭ قاي وڭىرىنە بارۋعا كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟

– باستى سەبەپتىڭ ءبىرى – ەكى ەلدىڭ ۆيزا بەرۋ ءتارتىبىنىڭ جەڭىلدەۋى دەر ەدىم. قا­زىر بىزدە گواعا تۇراقتى چارتەرلىك رەيس­تەر­دەن باسقا, الماتى – دەلي باعىتىندا ۇشاتىن «Air Astana» جانە «Indigo» اۆياكومپانيالارى بار. سول سياقتى قازاقستاننان ءۇندىستاننىڭ ءارتۇرلى تۋريستىك ورىندارىنا ءتۋريزمنىڭ ءوسۋى بايقالادى. ولار ءۇشىن قازاقستاننىڭ ەڭ تارتىمدى ءارى تاڭعاجايىپ تابيعي سۇلۋلىعىمەن, جاندى مادەني ورىندارىمەن تانىمال الماتى قالاسى الدىڭعى ورىندا. الماتى وبلىسى بويىنشا تۋرلار, سونىڭ ىشىندە شارىن شاتقالى, كولساي جانە قايىڭدى كولدەرى بار. كەيىنگى جىلدارى تۇركىستان سوپىلىق تۋريزم ءۇشىن دە تانىمال بولا باستادى.

ال ۇندىستانعا بارساڭىزدار, مىن­دەتتى تۇردە اگراداعى الەمنىڭ جەتى كەرە­مەتىنىڭ ءبىرى – ءتاج ماحالعا بارىڭىز دەر ەدىم. ءتاج ماحال – ماحاببات پەن ساۋلەت سۇ­لۋلىعىنىڭ ءرامىزى. ەكىنشىسى – دجايپۋر, رادجاستحان. بۇل جەر «قىز­عىلت قالا» دەگەن اتپەن تانىمال. دجايپۋر كەرەمەت سارايلار, تاريحي بەكىنىستەر, ءداستۇرلى قولونەر مەن توقىما بۇيىمدارىن ۇسىناتىن بازارلارىمەن بەلگىلى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دەلي – اگرا – دجايپۋر شەتەلدىك تۋريستەر ءۇشىن التىن ءۇشبۇرىشتى قۇرايدى. ءۇشىنشىسى – كەرالا شىعاناعى. مۇندا ءداستۇرلى كەتتۋۆاللامس ءۇي قايىقتارىنا وتىرىپ, ايگىلى ايۋرۆەدا كۋرورتتارىندا تابيعاتتىڭ تاماشا سۇلۋلىعىن سەزىنۋگە بولادى. ءتورتىنشىسى – حايداراباد. بۇل ايماق گولكوندا, چار مينار سياقتى تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمەن, كوسموپوليت­تىك مادەنيەتىمەن تاڭعالدىرا الادى. بەسىنشى – اراب تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان گوا شتاتى تاماشا دەمالىس ورنى. بۇلار تەك نەگىزگى باعىتتار عانا. ءۇندىستاننىڭ ءتۋريزمى تۋريستەردىڭ بارلىق تالعامىنا ساي تەڭىز, قارلى تاۋ, ءشولدى دالا مەن زاماناۋي قالالاردى تاماشالاۋدى ۇسىنۋعا ارقاشان دايىن.

– ەلدەرىڭىزدە 30-عا جۋىق نەگىزگى ءتىل,­ ال حا­لىق 17 نەگىزگى تىلدە سويلەسە­دى ەكەن. ­وسىن­­شا تىلدە سويلەسەتىن ۇن­دى­­­لىك­­تەردىڭ ورتاق ءتىل تابىسۋىنىڭ سىرى نەدە؟

– ءۇندىستان وركەنيەتىنىڭ بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار. ءبىز – حالىقتىڭ ما­دەنيەتتەرى, دىن­دەرى مەن تىلدەرىنىڭ ۇل­كەن بىرىگۋى بار پليۋراليستىك قوعامبىز. راسىندا ءبىزدىڭ ەل ار­تۇرلىلىكتەگى بىرلىكتىڭ كورنەكتى مى­سالى. كونستيتۋتسيامىزدا 22 ءتىل ەنگىزىل­گەن جانە ءۇندىستاندا 1 650-دەن استام ديالەكت بار. بۇل – حالىق اراسىندا بىر­لىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋدىڭ كىلتى. ءۇندىستاندا بىرنەشە ءجۇز جىل بويى پارسى ءتىلى سوتتا قولدانىلعان, سودان كەيىن بري­تاندىق بيلىك كەزىندە اعىلشىن ءتىلى ءبىلىم جۇيەسىنە ەنگىزىلدى. باسقارۋ بيلىگىندە وسى تىلدەردىڭ قولدانىلۋىنا قا­راماستان, قازىر حيندي ءتىلى ءۇندىستاندا كەڭى­نەن قولدانىلادى جانە جەكەلەگەن شتاتتار جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىندا ءوز تىلدەرىن ساقتاپ قالدى.

– ءۇندىستان ارحيۆىندە قازاق تاريحىنا قاتىستى مۇرالار كوپ جيناقتال­عاندىعى ايتىلادى. قازاق پەن ءۇندى حالىقتارىن بايلانىستىراتىن ورتاق تاريح تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.

– قوس حالىقتىڭ كونە جانە تاريحي قارىم-قاتىناسى 2000 جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان. ەلدەر اراسىندا تاۋارلار ۇنەمى جانە تۇراقتى الماسىپ وتىرعان. ەڭ ماڭىزدىسى, وي جانە مادەني الماسۋلار جۇرگىزگەن. ءبۋدديزمنىڭ ءۇندىستاننان ورتا ازياعا جانە سوپىلىقتىڭ ورتا ازيادان ۇندىستانعا جەتۋى – بۇعان ايقىن مىسال. قازاقتار مەن ۇندىلەردى بايلانىستىراتىن ورتاق تاريحتى عاسىرلار بويى جۇرگىزىلگەن ءارتۇرلى تاريحي-مادەني ءوزارا بايلانىستاردان بايقاۋعا بولادى. وسى ورتاق تاريحتىڭ كەيبىر نەگىزگى اسپەكتىلەرىنە توقتالساق, ەجەلگى ساۋدا جولدارىمىز بار. ەجەلگى جىبەك جولى جانە باسقا دا ساۋدا جولدارى ايماقتار اراسىنداعى مادەني الماسۋ مەن ساۋدانى جەڭىلدەتىپ, تاۋارلارمەن, وي جانە تەحنولوگيالارمەن الماسۋعا اكەلدى.ءۇندى جانە قازاق مادەنيەتىندە دە, ءدىني ءىلىم مەن ساۋلەتىمىزدە دە ۇقساستىق جوق ەمەس. وسى ۋاقىتقا دەيىن تاريحشى عالىمدار ءۇندى جانە قازاق حالقى اراسىنداعى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تاريحي بايلانىس­تى تاۋىپ جاتىر. بۇل جۇمىستىڭ ءارى قاراي دا جەمىستى جۇزەگە اسقانىن ءبىز دە قالايمىز.

– قازىر ءۇندىستاندا موعول بيلەۋ­شىلەرىمەن بايلانىستى قانشا تاريحي كەسەنە ساقتالعان؟

– ءۇندىستان باي مادەني مۇرا جانە رە­سۋرستاردىڭ بولۋىنا بايلانىس­تى, عاسىرلار بويى بىرنەشە باسقىن­شى­لىق­تى باسىنان كەشكەن. بيلەۋ­شى­لەر باسىپ الۋ كەزەڭدەرىندە ءالى كۇنگە دەيىن ساق­تال­عان بىرنەشە كەرەمەت ەسكەرت­كىش تۇر­عىزدى. مىسالى, ءتاج ماحال, كۋتب مينار, ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى ايماعىنداعى سارايلار ءوزى­نىڭ ەرەكشە ساۋلەتىمەن تۋريس­تەردى قىزىق­تىرادى. سونداي-اق ءۇن­دىستان – الەمدەگى بارلىق ءدىننىڭ وتا­نى. ءۇندىستان كونتينەنتتەرگە تاراعان بۋد­ديزم جانە جاينيزم سياقتى دىندەردى تۋدىرىپ قانا قويماي, ءوز ەلىنەن قاشقان زورواسترلىقتاردىڭ دا وتانى بولدى. ءبىز 200 ميلليوننان استام مۇسىلمان, 60 ميلليون حريستيان باسقا ءدىن وكىلدەرى بار كوپدىندى ەلمىز.

– ال قازاق حالقىنا ءتان قانداي قۇندىلىقتى بايقادىڭىز؟

– قازاقتار دا وتە تاتۋ, قوناقجاي حالىق. بۇل بەيبىتشىلىكتى سۇيەتىن ادام­داردىڭ اشىق قوعامى. سونداي-اق قا­زاق جاستارىنىڭ تەحنولوگياعا بەيىم, جاڭا تەحنولوگيانى پايدالانۋعا دەگەن قۇلشىنىسىن بايقادىم. قازىر قا­زاقستان ءوزىنىڭ باي مينەرالدى كوزدەرى, ادام رەسۋرستارىنىڭ ۇلكەن قورىنىڭ ارقاسىندا ورتالىق ازيادا عانا ەمەس, بۇكىل ايماقتا ساۋدا ورتالىعىنا اينالا الادى. الەمدىك تاجىريبەسى مول, ءوز ەلىندە دە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن بىرنەشە قازاقستاننىڭ جوعارى لاۋازىمدى ادامى­مەن تانىستىم. مۇنداي قۇن­دىلىققا باي قاسيەت قازاقستاننىڭ وسۋى­نە, دامۋىنا, وركەندەۋىنە ءارى اي­ماقتا بەيبىتشىلىك ورناتۋعا ىقپال ەتە الاتىنىن كورسەتەدى.– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن – جادىرا ءمۇسىلىم,«Egemen Qazaqstan»