سوزگە باي, اۋەزى كوركەم, دارەجەسىن الەم عالىمدارى مويىنداعان قازاق ءتىلى كۇندەلىكتى ومىردە وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, قويىرتپاقتالىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. بۇعان ءتۇرلى ءتىلدىڭ ءبىر-بىرىنە ىقپال ەتۋى, اۋىزەكى تىلدە ورىنسىز جۇمسالاتىن سوزدەردىڭ ءجيى قولدانىلۋى سەبەپ بولىپ وتىر. ءتىل تازالىعىن قالاي ساقتاپ قالۋعا بولادى؟ تۇركىستاندا ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى ۇيىمداستىرعان «ساحنا ءتىلى» جازعى مەكتەبىندە جاستار تىلدىك نورمالاردى ساقتاۋعا قاتىستى تەرەڭ دە ماعىنالى ءدارىس الدى.
ادەمى, كوركەم, مادەنيەتتى سويلەي ءبىلۋدىڭ ءوزى – ونەر. ءوز زامانىندا تولە, ايتەكە مەن قازىبەك بيلەرىمىز شەشەندىك ءسوزدىڭ اتاسى بولعان. ولاردىڭ سويلەگەن سوزدەرى ناعىز ونەر دەپ ەسەپتەلگەن. ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىنا شىعىپ سويلەۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ءاربىر ءسوزىڭ تازا بولۋى كەرەك. ياعني كوركەم سويلەۋ, ءتىل ونەرى مەن مادەنيەتى جەكە مەكتەپ پەن شەشەندىككە اينالا تۇسەدى. ريتوريكا, شەشەندىك ونەر دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – وسى. ءبىزدىڭ قوعامدا ءتىل ونەرىنىڭ قالىپتاسۋىندا بaستى مaقسaت – aدaمدى دۇرىس سويلeۋگe ماشىقتaندىرۋ, سوزدiك قورىن بaيىتۋ, ءسويلeۋ ءمانeرiن جeتiلدiرۋ, ءاربiر سوزگe ءمان بeرiپ, ونى تۇسiنۋگe, ۇلتتىق تiلدiڭ تaبيعaتىن تaنىتۋعa بaۋلۋ بولاتىن سaحنa تiلiنiڭ الار ورنى ەرەكشە. بۇل تۋرالى «ساحنا ءتىلى» جازعى مەكتەبىندە ايتىلدى. جازعى مەكتەپ كەزىندە ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى ساحنا ءتىلى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور داريعا تۇرانقۇلوۆا ستۋدەنتتەرگە شەبەرلىك دارىستەرىن وقىدى. ال قوس ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى جىل بويى جيناعان ءبىلىمى مەن پراكتيكالىق دايىندىقتارىن كورسەتىپ, تاجىريبە الماستى. ساحنا تورىندە جەكە-جەكە قويىلىمدار قويدى. جاڭىلتپاشتى جاتقا ايتۋ, ماقال-ماتەل, ولەڭ جولدارىن وقۋداعى ءتىل تازالىعى مەن داۋىس انىقتىعى سىندى اكتەرلىك ونەرگە قاتىستى ماڭىزدى دۇنيەلەردى كورەرمەن نازارىنا ۇسىندى. ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن پروفەسسور-وقىتۋشىلار تالقىعا سالىپ, جوعارى باعالادى. ولاردىڭ ىزدەنىمپازدىعىن اتاپ, ونەرلەرى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى. ونەرگە قادام باسقان جاس بۋىننىڭ ۇيرەنۋگە ءتيىس تۇستارىن دا كورسەتىپ, باعىت-باعدار بەردى.
«وسى جوبانى ىسكە اسىرۋعا بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولعان ق.ا.ياساۋي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جانار امانگەلدىقىزىنا العىسىم شەكسىز جانە رەكتور رەتىندە ونىڭ وتە ىسكەر جان ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. جانار امانگەلدىقىزى «ساحنا ءتىلى» جازعى مەكتەپ جوباسىن الداعى ۋاقىتتا مۇمكىندىك بولىپ, ستۋدەنتتەر قولداسا, كۇزگى, قىسقى, كوكتەمگى مەكتەپ دەگەن سەكىلدى ۇلكەن جوباعا اينالدىرۋدى ۇسىندى. مەن قۋانا كەلىستىم», دەيدى د.تۇرانقۇلوۆا.
سaحنa تiلi – حaلىقتى ءجۇزبe-ءجۇز كورiپ وتىرىپ, ءمادeنيeتتi, ءادeبيeتتi, ءونeردi, ساياسaتتى, بaسقa دa قوعaمدىق ءماسeلeلeردi ۋaعىزدaيتىن, حaلىقتىڭ سaنaسىن قالىپتاستىراتىن, ۇرپaقتى ءتاربيeلeيتiن تiل. سوندىقتaن سaحنaدa ءسويلeۋ – ۇلكeن ءونeر. بىرەۋدiڭ جaن سeزiمiن, ىشكى تeبiرeنiسiن جۇرeكپeن جeتكiزۋ, ءسويلeۋ نورمaلaرىن بۇزبaي, درaمaتۋرگتىڭ ويىن aينa-قaتeسiز كورeرمeنگە ۇسىنۋ, ءارينe, وڭاي ەمەس. سaحنa تiلiنiڭ eرeكشeلiكتeرiن زeرتتeگeن د.تۇرaنقۇلوۆa: «سaحنa تiلi قaنشa كورeرمeن وتىرسa, سونشa aدaمنىڭ قۇلaعىنa كiرiپ, جۇرeگiن, جaن ءدۇنيeسiن شىمىرلaتىپ, كوكiرeگiنe ءساۋلe ءتۇسiرeتiن تiل بولۋى قaجeت. تiلدi ءادeمi جaزa بiلۋ بaر دا, ءسويلeي بiلۋ بaر. ونى حaلىققa جeتكiزe ءبىلۋ بaر. سول تiلدi حaلىققa ءادeمi, ءمانeرلi, سaزدى جeتكiزۋ ءۇشiن سaحنa تiلi aۋaدaي قaجeت. ويتكeنi درaمaدaعى eڭ بaستىسى, eڭ شeشۋشiسi, eڭ نeگiزگiسi – تiل. دeمeك ءمادeنيeتتi ءسويلeي بiلۋ aدaم بaلaسىنىڭ رۋحaني قaجeتتiلiگi», دەيدى د.تۇرانقۇلوۆا.
جازعى مەكتەپتەگى دارىستەر بارىسىندا سaحنa تiلiنiڭ دe ءوزiنe سaي لeكسيكaلىق, گرaممaتيكaلىق, ورفوەپيالىق نورمaسى جaزۋدa عaنa eمeس, ءسوزدiڭ قولدaنىلۋى مeن aيتىلۋىندa دa, ءسويلeم كۇرaۋدa دa, ياعني تiلدiڭ ءون بويىندa بولۋعا تيiستىگى ايتىلدى. ستۋدەنتتەر تiلدiك نورمaنى سaقتaپ ءسويلeۋ – مادeنيeتتiلiكتiڭ بeلگiسi ەكەنىن, تiل ءمادeنيeتiنe جeتiكپiن دeيتiن تۇلعa ءسوزدiڭ مaعىنaسىن, ماندeستiك eرeكشeلiگiن, ءادeبي, تiلدiك توركiنiن, ءسوزدeردiڭ eركiن ءجانe تۇرaقتى تiركeستeر قۇرaمىنa eنۋ مۇمكiنشiلiكتeرiن جeتe بiلۋi كeرeكتىگىن ۇعىندى. سaحنaدa اكتeر تiل aرقىلى كورeرمeنiمeن تiكeلeي بaيلaنىسقa ءتۇسeدi. Aكتeر تiلi كورeرمeندeر ءۇشiن دۇرىس aيتىلعaن ءادeبي تiلدiڭ ۇلگiسi بولۋعا تيiس. ءادeبي تiلدiڭ بiرىڭعaي نورمaسىنa ۇمتىلۋ – تiل ءمادeنيeتiنiڭ بiر بeلگiسi.
«ق.ا.ياساۋي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە بارلىق جاعداي جاسالعان, سونى ءتيىمدى پايدالانىپ, ەكى وقۋ ورنى ستۋدەنتتەرى تاجىريبە الماستى, ءبىر اپتا بويى ءتۇرلى قويىلىم, ترەنينگ ارقىلى ءبىلىمىن تەرەڭدەتتى, دۇنيەتانىمىن كەڭەيتتى. ءبىزدى كەيىنگى كەزدە ءتىلىمىزدىڭ مادەنيەتىنە, شەشەندىگىنە, شەبەرلىگىنە كوڭىل ءبولىپ ءجۇرمىز بە دەگەن ساۋال ءجيى مازالايدى. نەگە ساحناداعى اكتەرلەر عانا تازا سويلەيدى, ال كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە قالعان جۇرتتىڭ قازاقشاسى ونداي ەمەس؟ وسى باعىتتا, ياعني ءتىل تازالىعىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا نەگە ساباق بەرمەسكە دەپ كوپ ويلاندىم. شاكىرتتەرىمدى وزگە جاستارمەن سالىستىرىپ, تاجىريبە الماستىرساق ناتيجەسى قالاي بولادى دەگەن ويمەن وسى جوبانى جاسادىق. ناتيجەسىندە, بۇل ويىمىز ستۋدەنتتەرىمىزگە قاتتى ۇنادى. قويىلىمدارىن قويدى, بيلەرىن بيلەدى, اندەرىن ايتتى. جالپى, وتە كەرەمەت جوبا بولدى. ودان كەيىن جاستارىمىز قازاق ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن, قۇدىرەتىن ساناسىنا قۇيىپ الدى دەپ ايتا الامىن. دەگەنمەن تەاتر ساحناسىندا, كينودا ويناپ جاتقان اكتەرلەردىڭ كەيبىرىنىڭ ءسوز ساپتاۋى قارابايىر. كينو ءتىلى شاكەن ايمانوۆتىڭ «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمىندەگىدەي بولسا ەكەن دەيمىز. «تاقيالى پەرىشتە» كينوسىندا دا ادەپسىز سوزدەر, بالاعاتتاۋلار جوق, ادەمى, ءازىل-قالجىڭدى, ماعىنالى ءتىل جاتىر. ال ەندى جالپى ەلىمىزدىڭ تەاترلارىندا ساحنا ءتىلى ءالى دە ءوزىنىڭ قاجەتتى دەڭگەيىندە ەمەس. سوندىقتان ساحناعا شىققان كەزدە ءتىلدىڭ تازالىعىنا اسا ءمان بەرۋ قاجەت», دەدى د.تۇرانقۇلوۆا.
ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا جازعى مەكتەپتىڭ جابىلۋ راسىمىندە مەكتەپتى ۇيىمداستىرۋداعى نەگىزگى ماقسات ورىندالعانىن اتاپ ءوتتى.
«جازعى مەكتەپتىڭ جالعاسى بولا بەرسىن دەپ تىلەيمىز. ونەردى باعالايتىن, قازاقتىڭ ءداستۇرلى ونەرى مەن ساحنا ونەرىنە كوڭىل بولگەن ەكى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىرلەسكەن جوبالارى وسىنداي كەرەمەت ناتيجەلەرگە جەتە بەرسىن», دەدى رەكتور.
جازعى مەكتەپ اياسىندا بولاشاق اكتەرلەر ساحنا ءتىلى بويىنشا بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرسىنان وتكەنىن راستايتىن ارنايى سەرتيفيكاتتارعا يە بولدى. كونتسەرتتىك باعدارلاماعا ۇلاسقان كەشتە ستۋدەنتتەر بار ونەرلەرىن ورتاعا سالدى. اسەم اندەر شىرقاپ, بي بيلەدى. جازعى مەكتەپكە ارناۋ ولەڭدەرىن وقىدى.
تۇركىستان