ۇنەمدەگەننىڭ ۇپايى تۇگەل

«سونداي-اق ىشكى سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدەپ پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. سۋدى ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيا وتە باياۋ ەنگىزىلىپ جاتىر. سۋدى شاقتاپ پايدالانۋ مادەنيەتى دە جوق. ەلىمىزدىڭ كەيبىر وڭىر­لەرىندە سۋدى ەڭ كوپ جۇم­سايتىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ونىڭ 40 پايىزى بوسقا ىسىراپ بولىپ جاتىر. سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ 60 پايىزى توزىپ تۇر. ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن وتە باتىل جانە شۇعىل شارالار قاجەت», دەدى پرەزيدەنت.

جولداۋ جۇكتەگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا تۇركىستان وبلىسىندا بىرقاتار جۇمىس قولعا الىنعان.

ەڭبەك ارداگەرى, «سارىاعاش جەر سىيى» جشس ديرەكتورى تاناباي شىن­تاسوۆ «Egemen Qazaqstan»-نىڭ وڭىردەگى تىلشىسىنە حابارلاسىپ, سۋ تاپشىلىعىن بولدىرماۋعا قاتىستى كوكەيدەگى ويىن جەتكىزگەن-ءدى.

«ماقتاارال, جەتىساي, شاردارا اۋداندارىندا ەسكىدەن كەلە جاتقان تىك درە­ناجدار ىسكە قوسىلىپ جاتىر. كە­زىندە تىك جانە كولدەنەڭ درەناجدار ءار اۋدان­داعى ىرىلەنگەن ۇجىمشار, كەڭ­شار قۇرامىندا جوسپارلى تۇردە جۇ­مىس ىستەدى. ال بۇگىندە اۋداندارداعى 25 مىڭداي ۇساق شارۋاشىلىقتىڭ جاع­دايىندا جۇزدەگەن گەكتارعا قىزمەت جاساپ جاتقان درەناجدار جۇمىسى قالاي ۇيلەستىرىلۋدە؟ تىك درەناجدارعا كىم يەلىك ەتەدى؟ بۇل باعىتتا سۋ رەسۋرس­تارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قويان-قولتىق جۇمىس ىستەمەسە, سۋدىڭ تيىمدىلىگى دە, جەردىڭ بەرەر تابىسى دا ماردىمسىز بولارى انىق. وڭىردەگى «قازسۋشار» رمك فيليالىنىڭ بالانسىنداعى ءتۇرلى دارەجەدەگى كانالداردىڭ ۇزىندىعى 5 781 شاقىرىمعا جۋىق دەسەك, بۇگىندە ولاردىڭ 4 652 شاقىرىمى توپىراقتى جەر ارنالارىمەن ەگىستىك جەرلەرگە سۋ تاسىمالدايدى. وبلىستىڭ جىلدىق سۋعا قا­جەتتىلىك ءليميتى – 3 198 ملن تەكشە مەتر. ياعني سۋ تاسىمالداۋشى كانال­دارىمىزدىڭ 80 پايىزىنداعى فيلتراتسيا كولەمى وتە جوعارى ەكەنىنە قاراي وتىرىپ, 30–40 پايىز سۋ جوعالتقاننىڭ وزىندە وبلىستا ورتاشا 1 ملرد تەكشە مەتر سۋ جوعالتادى ەكەنبىز, ياعني الىناتىن اعىن سۋدىڭ ۇشتەن ءبىرىن. سۋ تاپشىلىعىن بولدىرماس ءۇشىن وسىنداي كەمشىلىكتەرگە جول بەرمەۋىمىز قاجەت», دەيدى تاناباي شىنتاسوۆ.

ارداگەر سۋ شىعىنىن ەسەپكە الۋ, ول ءۇشىن ولشەۋ بەكەتتەرىن, اۆتوماتتى جۇيەلەردى ەنگىزۋ قولعا الىنباي, ۇنەم جونىندە ايتۋ بەكەر دەيدى.

«سۋ تاسىمالداۋشى 8 ترانسشە­كا­رالىق كانال, ونداعى 470-كە جۋىق گيدرو­­قۇرىلىم, 240-تان استام سۋ ول­شەۋ بەكەتى بۇگىندە توزعان, اپاتتى جاع­­دايدا جۇمىس ىستەپ تۇر. سارىاعاش, كەلەس, قازىعۇرت اۋداندارىنا سۋ جەتكىزىپ بەرۋشى ترانسشەكارالىق كانالداردىڭ ۇزىندىعى 360 شاقىرىم بولسا, ونىڭ 110 شاقىرىمى كورشى وزبەكستاننىڭ حالقى تىعىز ورنالاسقان ەلدى مەكەندەرى ارقىلى وتەدى. وسى 8 ترانسشەكارالىق كانالدىڭ جوبالىق جالپى سۋ وتكىزۋ قابىلەتى سەكۋندىنا 165 تەكشە مەتر بولسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش سەكۋندىنا 110 تەكشە مەترگە تومەندەپ, ياعني 66 پايىزدىق سۋ وتكىزۋ قابىلەتىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىر», دەيدى مامان.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, سۋدى ۇنەمدەۋ, سۋ سالاسىن دامىتۋ باعىتىندا بىرقاتار يگى ءىس قولعا الىنعان. بۇگىندە وبلىستا جالپى سىيىمدىلىعى 8,8 ملرد تەكشە مەتر بولاتىن 42 سۋ قويماسى بار. «بورالداي», «بايدىبەك اتا» سۋ قويما­لارىن سالۋ جوبالارى ازىرلەنگەن. جو­بالار تولىق ىسكە اسقان جاعدايدا «بوگەن» سۋ قويماسىنا قوسىمشا 113 ملن تەكشە مەتر اعىن سۋ جەتكىزىلىپ, تۇركىستان قا­لاسى اۋماعىندا اعىن سۋ ماسەلەسى شەشىمىن تابادى.

«بايدىبەك اتا» سۋ قويما­سىن سالۋ جۇمىس­تارىنا بىلتىر وب­لىس­تىق بيۋدجەتتەن 680 ملن تەڭگە قارالىپ, قۇرى­لىس جۇمىستارى باستالدى. «بورالداي», «بوگەن», «قوس­قورعان» سۋ قويمالارىنىڭ تەح­نيكالىق ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى جانە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسى ازىر­­­­لەنىپ جاتىر. تۇركىستان وب­لىسىنداعى بارلىق كانال­دىڭ جالپى ۇزىندىعى – 12,3 مىڭ شاقىرىم. ۇزىن­دىعى 59 شاقىرىم بولاتىن «تۇر­كىس­تان ماگيسترالدى كانالىن كۇردەلى جون­دەۋ» جوباسىنىڭ 1-كەزەڭى اياق­تالدى. ناتيجەسىندە, جىلىنا 60 ملن تەكشە مەتر اعىن سۋ ۇنەم­دەلدى.

وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كانالدىڭ 2-كەزە­ڭىنىڭ جوباسى دايىن. جوبا اياسىندا 25 دانا سۋ وتكىزۋ قۇرىلىمى اۆتوماتتاندىرىلادى, 24,9 شاقىرىم كانالدى بەتونداۋ ارقىلى جىلىنا 29 ملن تەكشە مەتر اعىن سۋ ۇنەمدەلەدى. بۇگىندە جالپى قۇنى 73,9 ملرد تەڭگە بولاتىن 17 جوبا دايىن. ءتيىس­تى قارجى بولىنسە, 236 شاقىرىم كانال بەتونمەن قاپتالىپ, 49,8 مىڭ گەك­تار جەردىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى جاقسارادى.

وبلىستا ەگىستىكتى ءارتاراپتاندىرۋدا ونىمدىلىكتى جاڭا تەحنولوگيالار ەسەبىنەن ۇلعايتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. وسى ماقساتتا بيىل تاجىريبە نەگىزىندە جاڭا ادىسپەن ماقتا داقىلى 3 000 گەك­تاردان استام ايماققا ەگىلدى. بۇل تەح­نولوگيانىڭ تيىمدىلىگى – سۋدى, ەنەرگيانى, ەڭبەك رەسۋرستارىن جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ۇنەمدەي وتىرىپ, كەمىندە گەكتارىنان 60 تسەنتنەردەن ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل وبلىستىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن 2,5 ەسە جوعارى. مىسالى, جەتىساي اۋدانىنداعى «كەرىمحان» شارۋا قوجالىعى جاڭا ادىسپەن ماقتا ەگىپ, جاقسى ساپاداعى ءارى مول ءونىم الۋدى كوزدەپ وتىر. قوجالىق بيىل 100 گەكتارعا ماقتانىڭ جەرگىلىكتى «ماقتاارال 50/27» , 40 گەكتارعا «سۇلتان» سورتىن جانە 20 گەكتار جەرگە قىتاي ەلىنەن اكەلىنگەن ماقتا ءشيتىن سەپكەن.

ماقتاارال اۋداندىق كاسىپكەرلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باس­شىسى بيازيت الىمقۇلوۆ وڭىردەگى ماقتا­لى القاپتاردىڭ 70 پايىزى ماقتا­ارال جانە جەتىساي اۋداندارىنا تيەسىلى ەكەنىن ايتادى.

«كورشىلەس ەلدەردەن كەلەتىن سۋ كولەمى دە جىل وتكەن سايىن ازايىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە اعىن سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋدى تالاپ ەتەدى. ماقتاشىلارىمىز ەگىستىگىن الا جازداي ءبىر رەت قانا سۋارىپ الاتىن جاعداي دا كەزدەسەدى. بۇرىنعى سۋ توقتاۋسىز كەلىپ جاتاتىن كەزدەردە ماقتانى ەكى-ءۇش رەت, كەيدە ءتىپتى ءتورت رەت سۋاراتىن. قازىر ونداي مول سۋ جوق. سوندىقتان سۋ­دىڭ ءبارى ماقتاعا كەتىپ جاتىر دەگەن وي تۋىنداماۋى كەرەك. ديقاندار جاق­سى بىلەدى, سۋدى ماق­تادان گورى قاۋىن-قاربىز كوپ ىشەدى. ولاردى پىسكەنگە دەيىن بىرنەشە مارتە سۋارۋعا تۋرا كەلەدى. جىلدار بويى ماقتا ءوسىرۋدىڭ قىر-سى­رىن ءبىلىپ قالعاندار ودان قول ۇزگىلەرى كەلمەيدى. وسىنداي جايتتاردى ەسكەرە كەلە, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى بەكىتكەن ەگىس قۇرىلىمىنا سايكەس ماقتا داقىلىن وتكەن جىلمەن سالى­ستىرعاندا 4 مىڭ گەكتارعا ازايتىپ, ورنىنا جوڭىشقا جانە كوكونىس, باقشا داقىلدارىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ قاراستىرىلدى. اۋداندا بيىل 60,8 مىڭ گەكتار القاپتىڭ 33,6 مىڭ گەكتارىنا ماقتا, 4,7 مىڭ گەكتارىنا ءداندى داقىل, 1,6 مىڭ گەكتارىنا كوكونىس, 17,2 مىڭ گەكتارىنا باقشا جانە 3,3 مىڭ گەكتارىنا جوڭىشقا ەگۋ جوسپارلانعان. بۇگىندە اۋدان بويىنشا 3 710 گەكتار القاپقا ماقتا داقىلى ەگىلدى», دەيدى ءبولىم باسشىسى.

تۇركىستان وبلىسى