بيىلعى الاپات سۋ تاسقىنى ەلدى ءبىراز ابىگەرگە سالدى. ەندىگى مىندەت – الداعى ۋاقىتتا وسىنداي توتەنشە جاعدايدى بولدىرماۋ ءۇشىن سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋدا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان جول بەرىلگەن ەلەۋلى كەمشىلىكتەردى تالداپ-تالقىلاپ, تاعىلىم الۋ.
تەك توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ شەنەۋنىكتەرى «بيىلعى سۋ تاسقىنى – 80 جىلدا ءبىر-اق رەت قايتالانعان قۇبىلىس. ەندى كوپ ۋاقىت مۇنداي توتەنشە جاعداي بولمايدى», دەپ ارقانى كەڭگە سالىپ, جايباسارلىق پەن جايباراقاتتىق تانىتپاسا, قۇبا-قۇپ. ويتكەنى اپات ايتىپ كەلمەيدى. ماسەلەن, 2010 جىلعى ناۋرىز ايىندا الماتى وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىنداعى قىزىلاعاش سۋ قويماسىنداعى بوگەت بۇزىلىپ, توپان سۋ قىزىلاعاش اۋىلىنداعى 450 ءۇيدى قيراتىپ, 45 ادامدى مەرت قىلعانى جادىمىزدا. وسى قاسىرەتتى وقيعاعا بايلانىستى جالپىۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى جاريالانعان ەدى. ادامداردىڭ قازا تابۋىنا اكەلىپ سوققان توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, كىنالى لاۋازىم يەلەرى سوت ارقىلى جازاعا تارتىلعان. كەيىن قىزىلاعاش اۋىلىنىڭ الدىندا سۋ تاسقىنى قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتىش مونۋمەنت ورناتىلعان. الايدا وكىنىشكە قاراي, قىزىلاعاش وقيعاسىنان تجم مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ساباق الدى دەۋ قيىن. بيىلعى الاپات سۋ تاسقىنى سونى ايعاقتاپ بەردى.
وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 25 ساۋىردە وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحححىىى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە: «اپاتتارعا قارسى كۇرەستىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋدى كوزدەيتىن كۇردەلى شارۋا شەشىمىن تابۋى كەرەك. سوندىقتان تابيعات اپاتتارىمەن كۇرەسەتىن پارمەندى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن عىلىمنىڭ ىقپالداستىعىن ءىس جۇزىندە قايتادان ءتۇزۋ قاجەت. مەنىڭ تاپسىرماممەن تارازداعى قازاق گيدرومەليوراتسيا-قۇرىلىس ينستيتۋتى قايتا قۇرىلادى. سونداي-اق الماتىداعى سەيسمولوگيا ينستيتۋتىنىڭ الەۋەتى كۇشەيەدى. كليمات وزگەرىستەرىن زەرتتەپ, تەجەۋگە ايرىقشا نازار اۋدارىلادى. سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىن باسقارۋ جۇيەسى, ونىڭ ىشىندە «قازسۋشار», «نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى» سياقتى كومپانيالار دا تۇگەل قايتا قۇرىلادى. ەلدەگى بوگەتتەر مەن بوگەندەردىڭ بارلىعى دەرلىك وتكەن عاسىردىڭ 50-70 جىلدارى سالىنعان. زامان تالابىنا ساي سۋ قويمالارى تاپشى بولعاندىقتان, بيىلعى تاسقىننىڭ زاردابى ءتىپتى اۋىر بولدى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ 11 ايماعىندا جاڭادان 20 بوگەن سالىنادى, تاعى 15-ىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلەدى. سوندا 134 ەلدى مەكەندى سۋ باسۋ قاتەرى ەداۋىر ازايادى. سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا تاسقىننىڭ الدىن الۋ جانە ونىڭ سالدارىن ازايتۋ شارالارى قوسىلادى. بۇل شارالار حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنەدى. توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتامىز. ونىڭ ارنايى تەحنيكاسىنىڭ, تىكۇشاقتارى مەن ۇشاقتارىنىڭ سانىن كوبەيتەمىز. ۇلتتىق گيدروگەولوگيا قىزمەتى قايتا قۇرىلادى. بۇل قىزمەت جەراستى سۋ رەسۋرستارىن بارلاۋ جانە قورعاۋ جۇمىسىمەن اينالىسادى», دەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇكىمەتكە بەرگەن وسى تاپسىرمالارى ويداعىداي ىسكە اسىرىلسا, ەلىمىزدە سۋ تاسقىنى, جەر سىلكىنىسى سياقتى تابيعي اپاتتاردىڭ الدىن الۋعا قاجەتتى مۇمكىندىك تۋارى انىق. بۇل رەتتە ەندىگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – ورىنداۋشىلىق ءتارتىپتى كۇشەيتۋ, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ. ماسەلەن, سەنات دەپۋتاتى سەرىك شايداروۆ جۋىردا ۇكىمەتكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا «مينيسترلىكتەردىڭ جۇمىسىندا جۇيەلىلىك پەن ساباقتاستىق جوق. ون جىل بۇرىن مينيسترلىكتەر مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بىرلەسىپ, ەرىگەن قار سۋىن جيناۋ, سۋ قويمالارىن سالۋ, گيدروتەحنيكالىق عيماراتتاردى قايتا قۇرۋ جانە جوندەۋ, وزەن ارنالارىن تازارتۋ بويىنشا ۇلكەن جوسپارلار جاسادى. الايدا سول جوسپارلاردىڭ كوپشىلىگى قاعاز جۇزىندە قالدى», دەدى.
ال ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان وسى ماسەلە بويىنشا باس پروكۋرورعا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
«ەلىمىزدە كەيىنگى وتىز جىلدا بولعان ءىرى سۋ تاسقىندارىنا نازار اۋدارساق, ولار 1993, 1994, 2008, 2010, 2011, 2012, 2014, 2017 جانە 2018 جىلدارعا كەلگەن ەكەن. ساراپشىلاردىڭ ەسەپتەۋىنشە, كەلتىرىلگەن جالپى شىعىن كولەمى شامامەن 315,2 ملن دوللاردان اسادى. ال بيىلعى شىعىن بۇلاردىڭ بارىنەن اسىپ ءتۇسىپ, انتيرەكورد بولعالى تۇر. الايدا وسى كەزگە دەيىن سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الماعانى نەمەسە سالعىرتتىق تانىتىپ, جول بەرگەنى ءۇشىن ەشبىر جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلماپتى. بۇل جەردە مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ, ياعني اكىمدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. نەگە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان؟ ويتكەنى وزەن بويىنداعى سۋ جايىلمالارىنان جەر بەرگەن, ساياجايلاردى ءىس جۇزىندە تۇرعىن ۇيگە اينالدىرعان, ياعني جارىق, گاز تارتىپ, ازاماتتاردى تۇراقتى تىركەۋگە رۇقسات بەرگەن – ۇكىمەت ەمەس, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, ياعني اكىمدەر. ال كەلتىرىلگەن شىعىنداردى وتەۋ سالماعى اركەز مەملەكەت موينىنا ارتىلادى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 3-بابىندا اسا ءىرى زالال جانە اۋىر زارداپ دەگەن ۇعىمدار بار. بيىلعى سۋ تاسقىنىندا مەملەكەت تە, ازاماتتار دا اسا ءىرى كولەمدە شىعىنعا ۇرىندى, ەڭ قيىنى – ادامدارىمىزدان ايىرىلىپ قالدىق. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت سىزگە ناقتى تاپسىرما بەردى. سوندىقتان مەن ءبىر توپ دەپۋتات ارنايى بارىپ, قالىپتاسقان جاعدايدى زەرتتەگەن ەكى ءوڭىر – باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جانە اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇلسارى قالاسىنىڭ مىسالىندا تەكسەرۋدى باس پروكۋراتۋرا دەڭگەيىندە, كەشەندى تۇردە ۇيىمداستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى ا.قۇسپان.
«بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا, جوعارى جاققا جالعان اقپار بەرەتىندەرگە قاتاڭ جازا بەلگىلەنۋى شارت. بۇل – قيىن شارۋا ەمەس. ء«سوز بەن ءىستىڭ اراسىندا ساڭىلاۋ قالماسا ەكەن» دەگەن حالىقتىڭ تىلەگى بار. قازىرگى زاماندا ءار دەڭگەيدە شۇعىل شەشىم قابىلداپ, جاۋاپكەرشىلىكتى مويىنعا الاتىن تۇلعالار قاجەت. ءتيىستى لاۋازىمعا تاعايىنداۋ كەزىندە تالاپ ەتىلەتىن ولشەمدەردىڭ ءبىرى ناق وسى قاسيەت بولعانى ءجون», دەپ جازدى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دارحان مىڭباي الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا.
تاعى ءبىر ويلانارلىق جايت – ماجىلىسمەن ماقسات تولىقباي ريزاشىلىقپەن اتاپ وتكەن اتىراۋ وبلىسىنداعى ميالى اۋىلى سياقتى تۇرعىندارى سىن ساعاتتا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, اپاتقا قارسى تۇرا بىلگەن اۋىزبىرلىگى مىقتى ەلدى مەكەندەردى وزگەلەرگە ۇلگى-ونەگە ەتۋ شارالارىن قاراستىرۋ. بالكىم, اۋداندىق نەمەسە وبلىستىق ءماسليحاتتار ولار ءۇشىن «ۇيىمشىل اۋىل» قۇرمەتتى اتاعىن تاعايىنداپ, ونىڭ كۋالىگىن سالتاناتتى جاعدايدا تاپسىرعان ءجون شىعار.