بيىلعا دەيىن ەلىمىز تسيفرلاندىرۋ بويىنشا تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا كوشباسشى بولعانىن ماقتان تۇتىپ كەلدىك. الايدا بيىل تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا ودان ءارى ىلگەرى باسۋدىڭ ورنىنا, ءبىر قادام ارتقا شەگىنىپ كەتكەندەيمىز.
سەبەبى بىلتىر ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ءموبيلدى تولەم جۇيەسىن ەنگىزگەندىكتەن, ءاميانىمىزدى ساندىققا تاستاپ, قالتامىزعا قاعاز اقشا سالىپ ءجۇرۋدى مۇلدەم دوعارعان ەدىك. مۇنىڭ ءوزى قوعامدىق كولىكتە قالتا ۇرىلارىنان ساقتانىپ ءجۇرۋدى جەڭىلدەتىپ, قاراڭعى كوشەدە قولىڭداعى سومكەڭدى ج ۇلىپ الىپ قاشاتىن توناۋشىلاردىڭ قاۋپىن دە سەيىلتكەندەي بولعان. وكىنىشكە قاراي, وسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ سالىق ورگاندارىنىڭ ءموبيلدى اۋدارىمداردى جاپپاي باقىلاۋدى ەنگىزگەنىنىڭ سالدارىنان ءباز-باياعى قالپىمىزعا قايتا تۇستىك. ءۇيىمىزدىڭ سانتەحنيكاسى مەن گاز قوندىرعىسىن جوندەۋگە شاقىرعان ماماندار دا, كوشەدە قول كوتەرىپ توقتاتقان تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى دە ەندى ءموبيلدى تولەم ارقىلى ەسەپ ايىرىسۋدان باس تارتىپ, قولما-قول اقشا سۇراۋعا كوشتى. سوندىقتان ساندىقتىڭ تۇبىندە سارعايىپ جاتقان ءاميانىمىزدى ىزدەپ تاۋىپ الىپ, ىشىنە قاعاز اقشا سالىپ, كوبىنەسە بىرگە الا جۇرەتىن بولدىق. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە جىل باسىنان بەرى ءموبيلدى تولەم جاساۋ 30 پايىزعا تومەندەگەن, ال قولما-قول اقشانى پايدالانۋ سونشا كولەمدە وسكەن بولىپ شىقتى. مۇنىڭ ءوزى قارجى سالاسىن ودان ءارى تسيفرلاندىرۋعا تەرىس اسەرىن تيگىزەتىنى انىق.
قارجى ءمينيسترىنىڭ 2022 جىلعى 29 ناۋرىزداعى №323 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «جەكە تۇلعالاردىڭ بانكتىك شوتتارىندا جۇرگىزىلەتىن وپەراتسيالاردى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدان كىرىس الۋ بەلگىلەرى بار وپەراتسيالارعا جاتقىزۋ ولشەمشارتتارىنا» سايكەس جەكە تۇلعالاردىڭ بانك شوتتارى بويىنشا جۇرگىزىلەتىن وپەراتسيالاردى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدان كىرىس الۋ بەلگىلەرى بار وپەراتسيالارعا جاتقىزۋ ولشەمشارتى 1 جەكە تۇلعانىڭ قاتارىنان كۇنتىزبەلىك 3 ايدىڭ ارقايسىسىنىڭ ىشىندە 100 جانە ودان دا كوپ ءارتۇرلى تۇلعادان كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالماعان بانك شوتىنا اقشا قاراجاتىن الۋى بولىپ سانالادى.
وسىعان وراي جۋىردا پارلامەنت ماجىلىسىندەگى «اق جول» قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, اتالعان ولشەمشارتتى وزگەرتۋدى ۇسىندى. دەپۋتاتتاردىڭ سالىق ورگاندارىنا سىلتەمە جاساپ ايتۋىنشا, ءبىر اي ىشىندە جالپى سوماسى 3 ەڭ تومەنگى جالاقى, نەمەسە 255 مىڭ تەڭگەدەن اساتىن 100 جانە ودان دا كوپ ادامنان موبيلدىك اۋدارىم ءتۇسۋ مونيتورينگكە, ياعني باقىلاۋعا الۋعا نەگىز بولادى. بۇل رەتتە اۋدارىمداردىڭ تومەنگى شەگى انىقتالماعاندىعى بارلىق اۋدارىمنىڭ, ءتىپتى 100-200 تەڭگە مولشەرىندەگى ەڭ از اۋدارىمنىڭ دا باقىلاۋعا الىناتىندىعىن بىلدىرەدى. ال رەسەيدە 2020 جىلدان باستاپ ءموبيلدى تولەمدەردى باقىلاۋدىڭ باسقا ءادىسى ءساتتى قولدانىلىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, كورشىلەس ەلدە كۇنىنە 30-دان استام اۋدارىم الاتىن ادامدار عانا باقىلاۋعا جاتادى. ونىڭ ۇستىنە ءار اۋدارىم سوماسى 1 مىڭ رۋبلدەن استام جانە ولاردىڭ جالپى سوماسى ايىنا 1 ملن رۋبلدەن استام بولۋعا ءتيىس. رەسەيلىكتەردىڭ وسى تاجىريبەسىن تىلگە تيەك ەتكەن ماجىلىسمەندەر موبيلدىك اۋدارىمداردى باقىلاۋدى ولاردىڭ جالپى سوماسى ايىنا 1,5 ملن تەڭگەگە جەتكەندە عانا جۇرگىزۋدى ۇسىندى.
ۇكىمەت دەپۋتاتتارعا قايتارعان رەسمي جاۋابىندا اتالعان ۇسىنىستى «سالىق سالۋدىڭ ادىلدىگى قاعيداتىنا قايشى كەلەتىندىگى» سەبەپتى قولدامايتىندىعىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار ء«موبيلدى تولەمدەردى باقىلاۋ جاسىرىن كىرىستەر مەن تىركەلمەگەن كاسىپكەرلەردى انىقتاۋعا باعىتتالعان. ويتكەنى كوپتەگەن كاسىپكەر تاۋارلار, جۇمىستار مەن قىزمەتتەر ءۇشىن تولەمدى كاسىپكەرلىك قىزمەتكە ارنالماعان جەكە شوتتارعا ءموبيلدى اۋدارىمدار جاساۋ ارقىلى الادى. بۇل رەتتە باقىلاۋ شارالارى ادال سالىق تولەۋشىلەرگە اسەر ەتپەيدى. جەكە تۇلعالار وزدەرىنىڭ جەكە ماقساتتارى ءۇشىن (تۋىستارىنا, دوستارىنا اۋدارىمدار, اتا-انالار مەن بالالارعا كومەك, سونداي-اق باسقا دا ومىرلىك جاعدايلار بويىنشا) ءموبيلدى اۋدارىمدار جاساي جانە قابىلداي الادى», دەپ مالىمدەدى.
قالاي بولعاندا دا, ءموبيلدى اۋدارىمداردى جاپپاي باقىلاۋدىڭ ەنگىزىلۋى قارجى سالاسىن تسيفرلاندىرۋدا قول جەتكەن جەتىستىكتىڭ قۇنىن كەتىرىپ, ادامدارعا قايتادان قولايسىزدىق تۋعىزىپ وتىرعانى قىنجىلتپاي قويمايدى.