دەرناسىلدەرى اعىن سۋدىڭ استىڭعى قاباتىنا بەكىنىپ, ال قاناتتانعاندارى سۋدان تىس تا تىرشىلىك ەتەتىن شىركەي بۇگىندە جۇرتتىڭ ءجيى شاعىمدانۋىنا سەبەپ بولىپ تۇر. نەگىزىنەن تاڭەرتەڭ, ىمىرتتا شاعاتىن, سىلەكەيى ۋلى كىشكەنتاي شىركەيىڭىز تۇركىستان وبلىسىندا ۇلكەن ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالعان.
سىرداريا وزەنىنىڭ بويى مەن كوكساراي سۋ رەتتەگىش قويماسى ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە كەيىنگى جىلدارى كوبەيىپ, تۇرعىنداردى تۇمشالانىپ جۇرۋگە ءماجبۇر ەتكەن شىركەيمەن كۇرەس 20-30 جىلعا سوزىلا بەرۋى دە مۇمكىن ەكەن. عالىمدار وسىلاي دەپ بولجاپ وتىر.
«شىركەيدى 100 پايىز جويىپ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىر انالىعى نەشە جۇزدەگەن جۇمىرتقا سالادى. سونداي-اق ءبىر جازدا 4-5 رەت جۇمىرتقالاۋى مۇمكىن. بيىل دارىلەۋ جۇمىسىن جۇرگىزبەسەك, كەلەسى جىلى ءدال بۇرىنعى قالپىنا كەلەدى. بۇل – قۇرىمايتىن نارسە. كوكساراي سۋ رەتتەگىشى تۇرعان كەزدە شىركەيدەن قۇتىلمايسىزدار», دەيدى عالىم قارشىعا كوشكىمباەۆ.
دەگەنمەن جاۋاپتى مەكەمەلەر قۇتىلمايدى ەكەنبىز دەپ قاراپ وتىرعان جوق. «كوكساراي» سۋ رەتتەگىش قويماسى ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە شىركەيلەردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى تۇركىستان, كەنتاۋ, ارىس قالالارى مەن وتىرار, شاردارا, ماقتاارال, كەلەس اۋداندارى دەزينسەكتسيا جۇرگىزۋ ايماقتارى رەتىندە بەلگىلەنگەن. بيىل شىركەيمەن كۇرەس ەرتە, ياعني ناۋرىزدا باستالدى.
«جالپى, بيىلعى دەزينسەكتسيا شارالارىنا 655,9 ملن تەڭگە قارجى قارالىپ وتىر. قازىرگى تاڭعا مەردىگەر «وسىمدىكتەردى قورعاۋ-ك» جشس تاراپىنان عىلىمي توپ قۇرىلىپ, شىركەيلەردىڭ كوبەيۋ وشاقتارىن انىقتاۋ جۇمىستارىن باستادى. توپ قۇرامىنا الماتى قالاسىنداعى زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي مامانى قارشىعا كوشكىمباەۆ, باسقا دا بىلىكتى ماماندار تارتىلعان. شىركەيلەردىڭ سانىن ازايتۋ كەزىندە بيولوگيالىق جانە حيميالىق پرەپاراتتارىمەن وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى», دەيدى ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى رۋسلان مۇزدىبەكوۆ.
مامانداردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بيىلعى شىركەي, شەگىرتكەلەردىڭ تارالۋ ايماعى بىرنەشە ەسە ۇلعايىپ, 270 مىڭ گەكتاردان اسقان. تيىسىنشە, شىعىن دا وسكەن. وڭىردە قولايلى فيتوسانيتارلىق احۋالدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا, حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارىن 25 كۇندە اياقتاۋ جوسپارلانعان. وبلىس اكىمى بۇل جۇمىستاردى شيراتىپ, 10 كۇندە اياقتاۋدى مىندەتتەپ وتىر. وڭىردە ماروككو شەگىرتكەسى كوپ تارالعان. نەگىزگى وشاقتارى ارىس, سارىاعاش, كەلەس اۋداندارى بولسا, كەيىنگى جىلدارى بايدىبەك, ورداباسى, قازىعۇرت, تولەبي, ساۋران, شاردارا, وتىرار اۋداندارىندا دا كەزدەسەدى. فيتوسانيتارلىق شارالاردىڭ جۇرگىزىلۋىنە وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسيا تاراپىنان 20-دان اسا جۇمىس توبى, 40 ينسپەكتور, وزگە وبلىستاردان, بولجام ورتالىعىنان 100-گە جۋىق مامان جانە اۋدان, قالا اكىمدىكتەرىنەن قوسىمشا 245 انىقتاۋشى قاتىسىپ جاتىر.
«بيىل ەرتە باستالعان جۇمىستار ءوز ناتيجەسىن بەرەدى. جۇرگىزىلگەن عىلىمي زەرتتەۋ قورىتىندىسىمەن شىركەيدىڭ ەكى ءتۇرى انىقتالدى. ونىڭ زيانى جوق. دارىلەۋدەن پايدا بولارى ءسوزسىز. تەك ءبىر ايتارىم, شىبىن-شىركەيدى تۇبىمەن جويىپ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ قاۋىپسىز دەڭگەيى بولادى. سول دەڭگەيگە جەتكىزۋ كەرەك. شىلدەنىڭ باسىنا دەيىن جۇمىستى توقتاتپايمىز», دەدى ق.كوشكىمباەۆ.
شىركەيگە قارسى دەزينسەكتسيا جۇمىستارى بارىسىندا الدىمەن وبلىس اۋماعىنداعى ۇزىندىعى 352 شاقىرىم سىرداريا وزەنى 6 بولىككە بەلگىلەنىپ, ءاربىر 60 شاقىرىمى دارىلەنەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, دارىلىك زاتتىڭ ءتورت تۇلىككە, ارا, بالىق جانە باسقا دا تىرشىلىك يەلەرىنە زيانى جوق. دەرناسىلدەرمەن كۇرەسۋگە بيولوگيالىق پرەپاراتتاردى سۋعا جىبەرۋ ءادىسىن, ال سۋ قورعاۋ ايماقتارىن, ياعني جاعالاۋداعى اعاشتاردىڭ بۇتالارى مەن ەلدى مەكەن, دەمالىس اۋماقتارىندا حيميالىق وڭدەۋ ءادىسى قولدانىلادى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 42 تەحنيكا, 96 جۇمىسشى كۇشى جۇمىلدىرىلعان.
ايتا كەتەلىك, ەكولوگياعا قاتىستى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارى تالقىلانعان وبلىس اكىمدىگىنىڭ اپپارات ماجىلىسىندە ەكولوگيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى نۇرجاس نۇربولات باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا ەكولوگيالىق جاعداي قولايلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ارىز-شاعىمدار بويىنشا جۇرگىزىلگەن 109 تەكسەرۋ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە 431 جەكە جانە زاڭدى تۇلعاعا 2 ملرد 120 ملن تەڭگە كولەمىندە اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعان. كەي اۋدانداردا اتموسفەرالىق اۋاعا شىعاتىن شىعارىندىلاردىڭ شەكتى نورمادان اسىپ كەتۋ دەرەگى مەن سۋ نىساندارىنىڭ لاستانۋ فاكتىلەرى انىقتالعان. ۋران وندىرۋشىلەردىڭ كەن ورىندارىندا كۇكىرت قىشقىلدارىنىڭ زاڭسىز توگىلۋ دەرەكتەرى ورىن العان. ول بويىنشا ايىپپۇل سالىنىپ, ب ۇلىنگەن جەرلەرگە تازالاۋ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلگەن.
تۇركىستان وبلىسى