ءوڭىردىڭ كىرىسى قاشان كوبەيەدى؟

اتالعان ماقالامىزدا سىننان قورى­تىن­دى شىعارۋ ماقساتىندا ايماقتا اتقا­رىلىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەسىن ايتىپ­پىز. ەڭبەكقور حالقىمەن دە ەلگە ءمالىم, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى جونىنەن رەسپۋبليكا بويىنشا الدىڭعى قاتارداعى ءوڭىردىڭ دوتاتسيا كولەمىن كەمىتۋ ماقساتىنداعى مۇمكىندىكتەرىن سارالاپپىز. ارادا جىلدار ءوتتى. بۇل ارالىقتا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى شىمكەنتتەن ءبولىنىپ, اتاۋى دا وزگەرىپ, كيەلى تۇركىستاندى ورتالىق ەتتى. ال ەكونوميكالىق احۋالى, ياعني كىرىسىنەن شىعىسى اسىپ تۇسەتىن, مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن قارجىعا تاۋەلدىلىگى تۇرعىسىنان شە؟ جوق, ازىرگە ماقتانا المايمىز. وبلىستىڭ 2024 جىلعى بيۋدجەتى 1 تريلليون 352 ميلليارد تەڭگەنى قۇراسا, سونىڭ 90 پايىزى رەسپۋبليكادان بەرىلەدى. ياعني ءوز-ءوزىن «اسىراي المايتىندىقتان», «ورتاق قازانعا» قول سالۋىن ءالى تىيماي تۇر دەگەن ءسوز.

دوتاتسيالى ايماق بولعاندىقتان, كوپ­تەگەن ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋى رەس­پۋبليكادان قارجىنىڭ بولىنۋىنە تىكە­لەي بايلانىستى. سالىقتىق تۇسىم­دەر­دىڭ باسىم كوبى بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردەن تۇسەدى. ال شىعىستاردىڭ 70%-عا جۋىعى, ياعني 909 ملرد تەڭگە الەۋمەتتىك سالاعا جوسپارلانعان. اتاپ ايتقاندا, بيۋدجەتتىڭ 45%-ى نەمەسە 668,8 ملرد تەڭگە ءبىلىم سالاسىنا باعىتتالادى. ونىڭ 80 پايىزى جالاقى بولىپ تولەنەدى. ءوڭىردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنا 2024 جىلى 28,5 ملرد تەڭگە قارالعان. ونىڭ ىشىندە كۇردەلى شىعىستار دارىلىك زاتتار مەن ۆاكتسينالارعا باعىتتالعان. وبلىس اكىمدىگىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ وڭ ءوسىمى قالىپتاستى. وبلىستىڭ وزىندىك كىرىسى – 185,6 ملرد تەڭگە. ونەركاسىپ ءونىم كولەمى العاش رەت 1 001,0 ملرد تەڭگە بولىپ, 2,5%-عا ءوستى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 1 158,7 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ءوسىم – 102%. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 407 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, 899 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, 3351 وتباسى پاتەرگە قول جەتكىزدى. 134 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5% بولدى.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ءوڭىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ترانس­فەرت­­تەرىنە تىم تاۋەلدى. بۇل ورايدا وزىندىك كىرىستەردى كوبەيتۋگە جانە ەكو­نوميكانى دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەتىن, 2024-2027 جىلدار ارالىعىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن, جالپى قۇنى 3,3 ترلن تەڭگەگە 173 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ پۋلى قالىپتاستىرىلعان. ولار اگروونەركاسىپ, ماشينا جاساۋ, ءبىلىم, دەنساۋلىق, ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس, تۋريزم مەن ەنەرگەتيكا سالالارىن قام­تيدى. ءوڭىر ەكونوميكاسى جاقسارا ءتۇسۋى ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋ, قوسىمشا قارجى كوزدەرىن تابۋ اسا ماڭىزدى. ال ينۆەس­تيتسيالىق جوبالاردا ءوندىرىستى جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن تەرەڭ قايتا وڭ­دەۋ­دى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. بۇل رەتتە وزىق شەتەل تاجىريبەسى كەڭىنەن قولدانىلماق.

وسى ماقساتتا قىتاي, اۋستراليا جانە تۇركيا مەملەكەتتەرىمەن كەلىسسوز جۇر­گىزىلىپ, ءتيىستى جۇمىستار وڭ ناتيجەسىن كورسەتتى. اتاپ ايتقاندا, 3 جيھاز فاب­ريكاسى ىسكە قوسىلادى, جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ قوندىرعىلارى ءوندىرىسى اشىلدى, سۋسىن, مۇزداتقىش جانە قۇرىلىس زاتتارىن شىعاراتىن زاۋىتتار سالىنىپ جاتىر. جىلىنا 150 مىڭ توننا جۇگەرى ءدانىن تەرەڭ وڭدەيتىن زاۋىت, زاماناۋي مال بيرجاسى, مال بورداقىلاۋ كەشەنى جانە ءىرى قارا مال ونىمدەرىن تەرەڭ قايتا وڭدەيتىن ەت كومبيناتى جوبالارى قولعا الىندى. «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق ۋران ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ سۇرانىسىنا سايكەس سوزاق اۋدانىندا كۇكىرت قىشقىلىن وندىرەتىن زاۋىت سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق ونەركاسىپتىك جىلىجاي, مۇناي, فوسفوريت ءوندىرۋ زاۋىتتارى جانە حيميالىق كەشەن سەكىلدى ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرى­لىپ جاتىر.

وبلىستا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر از ەمەس. «بايتەرەك» حولدينگىنەن جەڭىل­دەتىلگەن نەسيە الۋعا جالپى سوماسى 536,2 ملرد تەڭگەگە 17 ينۆەستيتسيالىق جوبا جاساقتالعان. ونىڭ ىشىندە 7 جوبا (354,4 ملرد تەڭگە) بويىنشا ءوتىنىم تاپسىرىلىپتى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قالعان 10 جوبانىڭ (181,8 ملرد تەڭگە) قۇجاتى جيناقتالۋدا. اتالعان جوبا­لاردى ىسكە اسىرۋ 17 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن اشىپ, بيۋدجەت كىرىس­تە­رىن قوسىمشا 100 ملرد تەڭگەگە ۇل­عاي­تۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى.

وسى ورايدا تۇركىستان ءوڭىرى اسا ماڭىزدى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى قولداۋ كورسەتۋدى قاجەت ەتەدى. قارجىنى قاجەت ەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – 2012 جىلدان بەرى جوندەۋ كورمەگەن, توزۋ دەڭگەيى 85%-عا جەتكەن كەنتاۋ قالاسىنداعى №5 جىلۋ ورتالىعى. اكىمدىك نىساننىڭ توزۋىن ەسكەرە وتىرىپ, قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جەدەل اتقارىلۋى كەرەك دەپ سانايدى. ايتپەسە, ويدا-جوقتا اپات بولىپ, زاردابىن جويۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن بولجانباعان قوماقتى شىعىندار سۇرالۋى ابدەن ىقتيمال. سوندىقتان اتال­عان نىساننىڭ قۇرىلىس-جوندەۋ جۇ­مىس­تارىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قولداۋ كورسەتۋ سۇرالادى.

جىلىتۋ ماۋسىمىنىڭ الدىندا دە­­مەۋ­شىلەر ەسەبىنەن 4 قازاندىق جون­­­دەۋدەن وتكەن. وعان 600 ملن تەڭگە جۇمسالعان. مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسى الىنعان جوبانىڭ قۇنى – 13,6 ملرد تەڭگە. بيۋدجەت قارجىسىنا 4,7 شاقىرىم ماگيسترالدى جىلۋ قۇبىرى قايتا جاڭارتىلعان, ونىڭ 3,8 ملرد تەڭگەسى – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسى. ەكى قازاندىققا قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلىپ, جىل سوڭىنا دەيىن قوسىمشا 4 قازاندىق قايتا جاڭارتۋدان وتەدى. وعان 10,2 ملرد تەڭگە قاجەت. قازاندىقتاردىڭ تيىمدىلىگى 65%-دى قۇراپ وتىر.

ءوڭىر تۇرعىندارى ءۇشىن اسا قاجەتتى, وزەكتى ماسەلەنى شەشۋ جولىنداعى اكىمدىك ارەكەتىن سۇرانشاقتىق دەي الماسپىز. ءوندىرىستى دامىتپاي, وزىندىك كىرىستى مولايتۋ مۇمكىن ەمەسىن جاقسى بىلەتىن وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدىنىڭ تاپسىرماسىمەن قوسىمشا كىرىس كوزدەرىن ارتتىرۋ, وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, سالىق كوزدەرىن تابۋ, زاۋىت-فابريكالار اشۋعا باسىمدىق بەرىلگەن. وڭىرلىك ينۆەستيتسيالىق شتاب جۇمىس ىستەيدى. شتاب ماجىلىسىندە ينۆەستورلارمەن تىكەلەي جۇمىس جۇرگىزىپ, ولاردىڭ جوبالارىن سۇيەمەلدەۋگە قولداۋ كورسەتىلەدى.

ينۆەستيتسيا تارتۋ باعىتىندا شەتەلدەرگە دەلەگاتسيالار بارىپ كەلدى. بۇل ىزدەنىستەر دە ءوز جەمىسىن بەرىپ جاتىر. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 972 ملرد تەڭگە ينۆەس­تيتسيا تارتىلىپ, الدىڭعى كەزەڭ­مەن سالىستىرعاندا 126,1%-عا ارتتى. ونىڭ ىشىندە جەكە ينۆەستيتسيالار – 705,1 ملرد تەڭگە, بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيا­لار – 266,9 ملرد تەڭگە. ءوسىم ديناميكاسى ەلىمىز بويىنشا ءوڭىر ۇزدىك ۇشتىك قاتارىندا, ياعني ۇكىمەت بەكىتكەن جوسپار ارتىعىمەن ورىندالعان. بىلتىر وبلىس­تا 126,9 ملرد تەڭگەگە 56 ين­ۆەس­تيتسيالىق جوبا ىسكە قوسىلدى. ول جوبالاردىڭ قاتارىندا وتىرار اۋدانىنداعى كۇن ەلەكتر ستانساسى, ساي­رام اۋدانىنداعى جورگەكتەر ءوندىرىسى جانە كۇنباعىس مايى ءوندىرىسى, ورداباسى اۋدانىنداعى اليۋميني بۇيىمدار ءوندىرىسى, ارىس قالاسىنداعى پۆح گرانۋلا ءوندىرىسى جانە وزگە دە جوبالاردى اتاپ وتۋگە بولادى. سونداي-اق بىلتىر 100-گە جۋىق شەتەلدىك جانە وتاندىق كومپانيالارمەن كەلىسسوز جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان زاۋىت­­­تاردى كەڭەيتۋگە 1 ترلن تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا قۇيىلاتىن بولدى.

بيىل دا وسى تاجىريبەنى قولدانا وتى­رىپ, وبلىستىق دەلەگاتسيانىڭ تۇر­كيا, رەسەي, قىتاي, وزبەكستان, يران جانە ۆەتنام ەلدەرىنە ءىسساپارىن ۇيىم­داستىرۋ جوسپارلانعان. وڭدەۋ ونەر­كاسىبىنە باسىمدىق بەرىلىپ, ونىڭ كولەمى وتكەن جىلى 437,8 ملرد تەڭگەدەن استى. بيىل ونەركاسىپ ءونىمىن 1,2 ترلن تەڭگەگە, وڭدەۋ ونەركاسىبىن 510 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر. وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىندا 30,2 ملرد تەڭگەگە 20 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە قوسىلدى. جوبالاردىڭ قاتارىندا ماقتا, مۇناي وڭدەۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ, ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋ, شۇجىق ءوندىرۋ, تاۋىق ەتى جانە تاۋىق جۇمىرت­قا­سى, تىگىن فابريكاسى, پلاستيك ونىمدەرىن شىعارۋ زاۋىتتارى بار.

بيىل وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىندا 19,5 ملرد تەڭگەگە 12 ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان. تاجىريبە جيناقتاۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى ءوڭىر­دىڭ بارلىق اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ جانە بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا جۇمىس ساپارى ۇيىمداستىرىلدى. بۇگىندە قىتايمەن 9 بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبا ناقتىلانىپ, جۇزەگە اسىرۋ جۇمىس­تارى اتقارىلىپ جاتىر. اتالعان ينۆەس­تيتسيالىق جوبالاردىڭ ەسەبىنەن ءوڭىر ەكونوميكاسىنا شامامەن 1,2 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا باعىتتاۋ كوزدەلەدى. وبلىستىڭ وزىندىك تابىسىن ارتتىرۋدا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ماڭىزدى. بۇل رەتتە ماقتا كلاستەرىن دامىتۋ باعى­تىن­دا وبلىس اكىمدىگى ءىرى فابريكا, زاۋىت اشامىن دەيتىن ازاماتتارعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن. ياعني جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان ماقتا كلاستەرىن دامىتۋعا جاع­­داي جاسالادى.

ءيا, ءوز الەۋەتىن ۇتىمدى پايدالانىپ, دوتاتسيا كولەمىن كەمىتۋدى ماقسات ەتكەن وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان, جوسپارلانعان جۇمىس از ەمەس. بىراق بۇگىنگىدەي مول دوتاتسيانى ەلىمىزدەگى وزگە وڭىرلەردىڭ ەشقايسىسى المايتىنىن, وبلىستىڭ تاباتىن تابىسى مۇلدەم ماردىمسىز ەكەنىن ايتۋشىلار دا بارشىلىق. ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق احۋالىنا تەرەڭىنەن قانىق, قالامى «قيسىق», ءتىلىنىڭ تىكەنەگى بار سىن ايتۋشىلاردىڭ اراسىندا «اسىراندى وبلىس» دەگەندى قولدانۋشىلار دا جوق ەمەس. ارينە, قامشىلاۋ ماقساتىندا. ايتپەسە, قازاق ۇعىمىندا «اسىراندى» ءسوزى مالعا قاتىستى عانا ايتىلاتىن, كەمسىتۋشىلىك استارى مول لەكسەما سانالاتىنىن ولار بىلسە كەرەك.

دەسەك تە, وبلىس دوتاتسيانى كوپ الاتىن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ترانسفەرتتەرىنە تاۋەلدى ءوڭىر ەكەنى راس جانە مۇنداي «مارتەبەدەن» قاشان ارىلاتىنى بەلگىسىز. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وبلىستىڭ ءوز ىشىندە دونور اۋداندار بار. مىسالى, وتكەن جىلعا اۋدانداردان وبلىستىق بيۋدجەتكە بيۋدجەتتىك الىپ قويۋلاردىڭ جالپى كولەمى – 8 529 057 مىڭ تەڭگە سوماسىندا قاراستىرىلعان. ونىڭ iشiندە سايرام اۋدانىنان – 2 869 497 مىڭ تەڭگە, سوزاق اۋدانىنان – 4 353 464 مىڭ تەڭگە وبلىستىق بيۋدجەتكە الىنعان. ال سارىاعاش اۋدانىنان 1 247 427,0 مىڭ تەڭگە ءتۇسىپ, 58 669,0 مىڭ تەڭگە قارجى وبلىستىق بيۋدجەتكە اۋدارىلماي قالدى.

تۇركىستان وبلىسى