وسى ۋاقىتقا دەيىن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا توسقاۋىل قويۋدىڭ ءتۇرلى امالى قاراستىرىلىپ, قىلمىسقا قارسى زاڭنىڭ نورمالارى بىرنەشە رەت وزگەرتىلدى. سول سەبەپتەن دە كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى قول قويعان جاڭا قۇجات قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ, بۇعان دەيىن قابىلدانعان زاڭ باپتارى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن قارالدى. ايەل قۇقىعى مەن بالا قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى كەز كەلگەن سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق قاتاڭداتىلعان جاڭا قۇجاتتىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اعا ينسپەكتورى اقمارال سەرىكباەۆادان سۇراپ كوردىك.
– ەلىمىزدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى كريميناليزاتسيالايتىن قۇجات بۇعان دەيىن دە قابىلدانعان ەدى. بىراق زاڭ جاعدايدى وزگەرتۋگە ىقپال ەتە المادى. بۇل جولعى زاڭنىڭ نورماسى دۇرىس جۇمىس ىستەيتىنىنە كەپىلدىك بار ما؟
– تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسى كەيىنگى جىلدارى مەملەكەت باسشىسى قاتاڭ باقىلاۋىنا الاتىنداي وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. سوندىقتان بۇل جولى سالاعا قاتىستى قۇجات جان-جاقتى تالقىلاۋدان ءوتتى. راس, كەيىنگى بەس جىلدا وتباسىلىق-تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىندا جاسالاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جازاسىن بارىنشا قاتاڭداتتىق. ماسەلەن, 2019 جىلى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جاسالدى. بىلتىر تاعى دا قىلمىستىق كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بىلتىر شىلدەدەن باستاپ قوسىمشا اكىمشىلىك كودەكسكە دە وزگەرىس ەنگىزىلدى. مۇندا دا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جازاسىن قاتاڭداتۋعا بايلانىستى تۇزەتۋلەر قولدانىسقا بەرىلدى. اكىمشىلىك كودەكسكە سايكەس تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىنداعى جاسالاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ بارلىعىنا ەشكىمنىڭ ارىزىنسىز-اق ءىس قوزعاۋعا رۇقسات ەتىلدى. ال بۇعان دەيىن ءبىز جابىرلەنۋشىلەردىڭ ارىز بەرۋدەن باس تارتۋىنا بايلانىستى «جۋان جۇدىرىق يەلەرىنە» ەشقانداي جازا قولدانا الماي كەلدىك. پوليتسيانىڭ قولى اگرەسسور-بۇزىقتار الدىندا بايلاۋلى بولدى. بىلتىردان باستاپ قانا بىردەن اكىمشىلىك ءىس قوزعاپ, سوتقا جىبەرۋدىڭ ارقاسىندا سوعىلعان قوڭىراۋلاردىڭ 98 پايىزى بويىنشا اگرەسسورعا جازا قولدانىلىپ كەلەدى.
كەشە عانا قابىلدانعان جاڭا زاڭ بويىنشا اكىمشىلىك كودەكستەگى «دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرۋ» جانە «ۇرىپ-سوعۋ» بابى قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلدى. بۇل زاڭعا سايكەس اگرەسسور-بۇزىقتار جابىرلەنۋشىگە جەڭىل دەنە جاراقاتىن سالسا, بىردەن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. جالپى, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكككە تارتۋ تاجىريبەسى بۇرىن دا بولعان. مۇنداي قىلمىستار 2015-2017 جىلعا دەيىن قىلمىستىق قۇرامعا ەنگىزىلگەن ەدى.
– بۇل باپتاردى قىلمىسسىزداندىرۋعا قانداي سەبەپ بولدى؟
– سەبەبى زاڭدى قاتايتۋ ناتيجە بەرگەن جوق. سول سەبەپتەن ءبىز قايتادان اكىمشىلىك قۇرامعا اۋىستىردىق. الايدا بۇل جەردە زاڭنىڭ وزىنەن بۇرىن قوسىمشا اتقارىلۋعا ءتيىس بىرقاتار ماسەلە تۋىندادى. ايتالىق, قىلمىستىق ءىس اۋىرلىعى مەن جەڭىلدىگىنە بايلانىستى ءتۇرلى ساناتقا بولىنەدى. مىسالى, جەكە ايىپتاۋ, جەكە جاريالىلىق تۇردە ايىپتاۋ, جاريالى ايىپتاۋعا جاتاتىن ىستەر بولادى. بۇل ىستەر جەڭىل, ورتاشا اۋىر, اۋىر بولىپ تاعى بولىنەدى. ياعني «دەنساۋلىققا جەڭىل جاراقات كەلتىرۋ» مەن «ۇرىپ-سوعۋ» بابى جەڭىل قىلمىستىق ىستەر ساناتىنا جاتقاندىقتان, بۇل ەكەۋى دە جەكەشە ايىپتاۋعا ەندى. جەكەشە ايىپتاۋ دەگەنىمىز – جابىرلەنۋشى ءوزى سوتقا بارىپ ارىز جازىپ قانا قويماي, دالەلدەمەلەرىنىڭ بارلىعىن ءوزى جيناپ, كۋاگەرلەردى دە ءوزى سوتقا جەتكىزۋ كەرەك. دەمەك قىلمىستىق ءىستىڭ بارلىق دالەلدەمەسىن ءوزى جيناقتاپ, سوتتا ءوزى دالەلدەۋگە ءتيىس بولدى. ءتىپتى سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماسىن دا ءوز بەتىنشە جاساتىپ, قورىتىندىسىن جەتكىزەتىن.
قۇزىرلى ورگانداردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن جابىرلەنۋشى ءوز مۇددەسىن ءوزى قورعاۋعا مىندەتتەلگەن. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەن جابىرلەنۋشىنىڭ دەنى ءوزى سورلاپ جۇرگەندە ارىز جازىپ, دالەلدەمەلەردى جيناپ, ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزە المايدى. دالەلدەمەنى جيناپ, سوتتا دالەلدەگەن كۇننىڭ وزىندە ءىستىڭ بارلىعى قايتادان ىسىرىلىپ قالادى. سالدارىنان اۋىر قىلمىستار كوبەيدى. جىلدار بويى وسىنداي جاسىرىن قىلمىستار وتباسى, وشاق قاسىندا قالىپ قويدى دا, ءبىراز جىلدان كەيىن قايتا تۇتانۋىنا تۇرتكى بولدى.
سونىمەن قاتار ايىپتالۋشىلارعا ۇلكەن ايىپپۇل سالىنىپ, ۇيقاماققا الىنۋ ەنگىزىلدى. الايدا بۇل دا تولىق جەتىلدىرىلمەي, قابىلدانعان شيكى شەشىم ەكەنىن تاجىريبە كورسەتىپ بەردى. مىسالى, ايماقتاردا ۇيقاماقتار جەتىسپەيتىن ەدى. جابىرلەنۋشىلەردىڭ ءىسى سوتقا جەتكەنىمەن, ايىپپۇلمەن عانا شەكتەلۋگە تۋرا كەلدى. ونىڭ ۇستىنە 200 اەك تەڭگەمەن ەسەپتەگەندە 500 مىڭ تەڭگە ايىپپۇلدى تولەۋگە وتباسىلاردىڭ شاماسى كەلمەدى. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ كوبى تۇرمىستىڭ تومەندىگىنەن تۋىندايدى. ءتىپتى بالالارىنا الاتىن جالعىز الەۋمەتتىك تولەممەن ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان وتباسىلار ءۇشىن مۇنداي ايىپپۇل تولەۋ جابىرلەنۋشىنىڭ وزىنە دە ءتيىمسىز بولدى. اينالىپ كەلگەندە جابىرلەنۋشىنىڭ وزىنە اۋىرلىق تيگىزگەندىكتەن, ەكى جىلعا جەتپەي, 1,5 جىلدىڭ ىشىندە بىردەن اكىمشىلىك كودەكسكە قايتا اۋىستىردىق. سول قىلمىستىق ءىس قوزعالعان وقيعاعا سايكەس «ەرەكشە تالاپ ورناتۋ» دەگەن تەتىك بار. ياعني اكىمشىلىك ءىس سوتقا بارعاندا پوليتسيا ء«سىز ءوزىڭىزدىڭ قاۋلىڭىزبەن وسى قۇقىق بۇزۋشىعا ەرەكشە تالاپ قويۋىڭىزدى سۇرايمىن» دەپ 3 ايدان 1 جىلعا دەيىن دەپ كورسەتىپ, ءوزى ۇسىنىس بەرەدى. ءسويتىپ, اگرەسسور پوليتسيانىڭ پروفيلاكتيكالىق ەسەبىندە تۇرادى. باسقاشا ايتقاندا, پوليتسيا ونى 5-10 كۇنگە قاماپ قانا قويماي, ءبىر جىلعا دەيىن باقىلاۋعا الادى.
شارتتى تۇردە سوتتالعاندار سەكىلدى باقىلاۋىمىزدا ۇستاپ, اپتا سايىن ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى ۇيىنە بارىپ تەكسەرىپ, ەرەكشە تالاپتىڭ شەكتەۋلەرىن بۇزعان-بۇزباعانىن انىقتايدى. ەگەر تالاپتى بۇزعان جاعدايدا تاعى دا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىپ, ءىس سوتقا جولدانادى. ەنگىزىلگەن قىلمىستىق ءىستىڭ اياسىندا ءبىز بۇل تەتىكتەردى اتقارا المادىق. تەك جازاسىز قالعانىمەن قويماي, اگرەسسورلار پروفيلاكتيكالىق قاداعالاۋىمىزدان دا بوساتىلدى. بارلىق جاعىنان ءتيىمسىز بولعان زاڭ بولعاندىقتان, قايتادان اكىمشىلىك كودەكسكە اۋىستىردىق.
ستاتيستيكا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ جىل ساناپ وسكەنىن كورسەتىپ وتىر. ويتكەنى بىلتىرعى شىلدەگە دەيىنگى زاڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەزدە جابىرلەنۋشىلەر پوليتسيانى شاقىرعانىمەن, ارىزدان باس تارتاتىن. سەبەبى تاعى دا سول, جابىرلەنۋشىلەردىڭ پسيحولوگيالىق, ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىگى, تۋىس-تۋعانداردىڭ ارالاسۋى, رۋحاني السىزدىگىنەن دە سوعىلعان قوڭىراۋ مەن جازىلعان ارىزدار اياقسىز قالدى. ال قوعامدا ءالسىز ادام عانا الىمجەتتىككە ۇشىرايدى. سوندىقتان جابىرلەنۋشى ارىزدى قايتىپ الۋعا ءماجبۇر بولادى.
كەيبىر جابىرلەنۋشىلەر ءوزىنىڭ ومىرىنەن دە وتباسىنىڭ ابىرويىن ويلاپ ارىزدى قايتىپ الىپ جاتتى. ءسويتىپ, ءبىز تۇسكەن ارىزدارمەن عانا جۇمىس ىستەپ, قالعان وتباسىلارداعى جابىرلەنۋشىلەردى قاۋىپپەن بەتپە-بەت قالدىرۋعا ءماجبۇر بولدىق. ايتكەنمەن بىلتىردان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلگەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە سايكەس ارىزداردىڭ 98 پايىزىنا ءىس قوزعالدى. وسىلايشا, پوليتسياعا كەلىپ تۇسەتىن ارىز-شاعىمدار ءۇش ايدا – 20, وتباسىلىق تۇرمىستىق سالاداعى قىلمىستار 16 پايىزعا ازايدى.
– بىراق ارىزدىڭ ازايۋى جابىرلەنۋشىلەردىڭ اپەرباقانعا تاۋەلدىلىگىنەن تۋىنداپ تۇرعان جوق پا؟ ماسەلەن, بۇرىنعىداي ارىزدان باس تارتا الماسىن, تاتۋلاسۋ بولمايتىنىن تۇسىنگەن سوڭ وسىنداي قادامعا دا بارۋى مۇمكىن ەمەس پە؟
– قوعامدا ارىزدى قايتارىپ الا المايتىندارىن ءبىلىپ, ارىز جازۋدى قويعان شىعار دەگەن پىكىر ايتىلىپ جاتىر. بىراق بىزگە حابارلاساتىن جابىرلەنۋشىلەردىڭ ايتقانىنا قاراساق, بارلىعى جانجالدىڭ ۇستىندە حابارلاسقان. ياعني وسىنداي ارىز-شاعىمداردىڭ 90 پايىزىندا جانجالدىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن تۇسىندا قوڭىراۋ شالعاندىعىن كورسەتەدى. مۇنداي ۋاقىتتا جابىرلەنۋشىنىڭ باسىندا اينالاداعى ادامداردىڭ پىكىرى ماڭىزدى بولمايدى. بۇرىن اشۋ- ىزا ۇستىندە حابارلاسىپ, كەيىن ارىز بەرۋدەن باس تارتقانداردىڭ 60 پايىزى ءوز رايىنان قايتاتىن. قازىرگى زاڭعا سايكەس ارىز تۇسكەن بويدا اكىمشىلىك ءىس قوزعالادى. بۇل ادامداردىڭ قۇقىقتىق ساناسى ويانعانىن كورسەتتى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. بۇعان دەيىن جابىرلەنۋشىلەردىڭ ارىزىمەن ءىس قوزعالىپ, سوتقا جەتكەندە دە جابىرلەنۋشى مەن ايىپتالۋشىنى ءبىر رەت ەمەس, بىرنەشە رەت كەلسە دە تاتۋلاسا بەرەتىن. قازىر ادامدار تاتۋلاسۋعا بولمايتىنىنا كوزى جەتتى. سونىڭ ارقاسىندا قايتالاۋ فاكتىلەرى 37 پايىزعا ازايدى. سەبەبى قازىرگى زاڭ اپەرباقان مەن جابىرلەنۋشىنىڭ سوتتا عانا ءبىر رەت تاتۋلاسۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
– بىلتىر قابىلدانعان بۇل وزگەرىستەر كەيىنگى قول قويعان جاڭا قۇجاتقا سايكەس وزگەرىسكە ۇشىراي ما؟ الدە بۇل قوسىمشا جۇمىس ىستەي بەرە مە؟
– قازىر تۇرمىستىق سالادا وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسىنە قول كوتەرىپ, دەنەسىنە زاقىم كەلتىرمەسە دە, داۋىس كوتەرىپ, تۇرمىستىق زاتتاردى سىندىرعانى, بالاعاتتاپ, ار-نامىسىنا تيگەنى ءۇشىن دە اكىمشىلىك ءىس قوزعالادى. سونداي-اق قورعاۋ نۇسقاماسىنىڭ تالاپتارىن بۇزۋ, ەرەكشە تالاپتى بۇزۋ دەگەن باپتار دا اكىمشىلىك كودەكستە قالدى. ال «دەنەگە جەڭىل-جەلپى زاقىم كەلتىرۋ», «ۇرىپ-سوعۋ» باپتارىن قىلمىستىق كودەكسكە كوشىردىك. بىراق بۇل باپتاردى قىلمىستىق ىسكە كوشىرگەندە الدىڭعى تاجىريبەدە كەتكەن ولقىلىقتىڭ بارلىعى ەسكەرىلدى. ءتيىمسىز بولعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى قايتالانبايتىنداي ەتىپ وزگەرتىلدى. ياعني بۇرىنعىداي ەمەس, قىلمىستىق ىستەردىڭ جەڭىل ساناتىنا جاتسا دا, جاريالىلىق تۇردە قوزعالاتىن بولادى. دەمەك ەشكىمنىڭ ارىزىنسىز پوليتسيا اۋىر قىلمىس رەتىندە ءىس قوزعاپ, ءوزى تەكسەرىپ, تەرگەپ سوتقا جىبەرە الادى. ۇيقاماقتاردىڭ دا سانى كوبەيدى. ايىپپۇلدان بولەك, قوعامدىق جۇمىستار قاراستىرىلعان. مىسالى, ەگەر 200 اەك ايىپپۇل سالىنسا, ونىڭ بالاماسى 200 ساعات قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلادى. سوت اگرەسسوردىڭ وتباسىلىق جاعدايىن ەسكەرىپ, قوعامدىق جۇمىسقا جەگۋگە شەشىم شىعارا الادى. سونداي-اق ونىڭ ىشىندە تۇزەۋ جۇمىستارى دا بار. ەڭ ماڭىزدىسى, ەكى باپ بويىنشا ەكى جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى ەنگىزىلدى. اقبتك بويىنشا بۇرىن قايتالاعان جاعدايدا اگرەسسوردى 25 تاۋلىككە عانا قاماي الاتىن بولساق, ەندى دەنساۋلىعىنا جەڭىل جاراقات كەلتىرگەنى ءۇشىن ەكى جىلعا دەيىن بوستاندىعى شەكتەلەدى.
تاعى ءبىر ماسەلە. قىلمىستىق ءىستىڭ اياسىندا «98-3» دەگەن جاڭا باپ ەنگىزىلدى. بۇل باپپەن تەك دەنساۋلىققا جەڭىل جاراقات سالۋ مەن ۇرىپ-سوعۋ ەمەس, ورتاشا اۋىرلىقتاعى, اۋىر زيان كەلتىرۋ بولسىن, بارلىق وتباسىلىق تۇرمىستىق سالاداعى قىلمىستىق ءىستىڭ اياسىندا سوتقا ەرەكشە تالاپ ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرە الامىز. اگرەسسور-بۇزىقتارعا پروفيلاكتيكالىق جۇمىس جۇرگىزۋگە قۇقىق الدىق. ەڭ ماڭىزدىسى, «ۇرىپ-سوعۋ» بابىمەن قوزعالاتىن ىستەردە سوت-مەديتسينالىق ساراپتامانىڭ قورىتىندىسى كەرەك ەمەس. جابىرلەنۋشى ايتسا, سول دا جەتكىلىكتى. دەمەك بۇل وزگەرىس ەشكىم ەشكىمنىڭ ومىرىنە قول سالۋعا, ار-نامىسىنا تيىسۋگە بولمايتىنىن كورسەتەدى. توقەتەرىن ايتقاندا, قىلمىسقا نولدىك توزىمدىلىك تانىتۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى.
– ءوزىن-ءوزى قورعاۋ ءۇشىن كۇيەۋىن ءولتىرىپ العان ايەلدەر ۇزاق مەرزىمگە, ال سوڭىنان اڭدىپ ءجۇرىپ ايەلىن ولتىرگەن كۇيەۋىنە از جازا تاعايىندالعان جاعدايلار دا بار. بۇعان نە دەيسىز؟
– اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق ءىس بويىنشا سوڭعى قۇقىقتىق باعانى سوت بەرەدى. قىلمىسكەر مەن قۇقىق بۇزۋشىنى دا «كىنالى» دەپ تانيتىن سوت. ءاربىر سوت زاڭنىڭ اياسىندا جازانى ءوزى تاعايىندايدى. ال زاڭدا «ابايسىزدىقتا قورعانۋ ءۇشىن», «ابايسىزدىقتا ولىمگە اكەلىپ سوققانى ءۇشىن» دەگەن باپتار بولەك, «كىسى ءولتىرۋ», «اۋىر زيان كەلتىرىپ ولىمگە اكەلىپ سوقتىرۋ» دەگەن ءارتۇرلى باپ بار. سوعان سايكەس شەشىم شىعارىلادى. قورعاۋ ءۇشىن قىلمىس جاساعان بولسا, ولاردىڭ جازالارى كىسى ولتىرۋگە قاراعاندا تومەن. كۇيەۋلەرىن 15-20 جىل زورلىق-زومبىلىقتىڭ شەكاراسىنان شىعىپ, ابدەن شەگىنە جەتىپ, باسقا شاراسى بولماعاندىقتان اسا قاتىگەزدىكپەن ولتىرگەن وقيعالار دا بولدى. ولارعا «قاساقانا ءولتىرۋ» دەگەن باپپەن ءىس قوزعالادى.
كەيىنگى ون جىلدىڭ ورتاق ەسەبىنە سۇيەنسەك, جىلىنا وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالاسىندا 80 ايەل قايتىس بولعان. ونىڭ بارلىعى كۇيەۋىنىڭ قولىنان قازا تاپپاعان. وتباسىنىڭ باسقا دا مۇشەلەرى, مىسالى, شەشەسى مەن قىزى, اعاسى مەن قارىنداسى, اكەسى مەن بالاسىنىڭ اراسىنداعى قايعىلى وقيعالار بار. بىلتىر 69 ايەل قازا تاپقان. ونىڭ ىشىندە 12 ءىس كىسى ءولتىرۋ, «قالعانى ولىمگە اكەلىپ سوققانى ءۇشىن» دەگەن باپپەن قوزعالعان. سونداي-اق جاڭا زاڭدا كامەلەتكە تولماعاندارعا بايلانىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن قىلمىستارعا تاتۋلاسۋدى مۇلدە الىپ تاستادى. ون سەگىز جاسقا تولۋعا ءبىر كۇن قالسا دا تاتۋلاسا المايدى. ال جاس بالالاردى ولتىرگەندەر مەن زورلىق كورسەتكەندەر ءومىر بويىنا سوتتالادى. سەبەبى قوعام وسىنداي جازانى سۇرادى. قىلمىسكەر ءتيىستى جازاسىن الۋى كەرەك.
– بىزدە ايەلىن اڭدىپ ءجۇرىپ قاساقانا ولتىرگەن ەركەككە 1,5 جىل بەرگەن وقيعا دا بولدى عوي؟
– ارينە, بۇل دا قاساقانا كىسى ولتىرۋگە جاتادى. بىراق بۇل جەردە دە شەشىمدى ءبىز ەمەس, سوت شەشەتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. پوليتسيا تەك قىلمىستىق ءىستى قوزعاپ, دالەلدەدەمەلەرىن جيناپ بەرەدى.
– وسى تۇستا تەرگەۋشى تاپشىلىعى ماسەلەسى قالاي شەشىمىن تابادى؟
– بۇرىن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالاسىندا ايەلدەردى قورعاۋ ءبولىنىسى رەسپۋبليكا بويىنشا 256 عانا بولعان. قازىر بۇل ساندى مىڭعا دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنا دەيىن جەكە مامانداندىرىلعان تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەس جونىندەگى بولىمشە قۇرىلادى. مىسالى, پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىندە ءبىر عانا اعا ينسپەكتور بولسا, ەندى بولىمشە اشىلىپ, وسى سالاعا قاتىستى ارنايى جۇمىس ىستەيتىن بەس-التى ادام بولادى. ولار تەك تىكەلەي تۇرمىستىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ, قىلمىسقا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋمەن اينالىسادى.
– قىلمىسقا قىلبىراۋ سالعان دۇرىس. ال تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا نە تۇرتكى بولادى؟
– سەبەبى كوپ. ءبىزدىڭ الدىمىزعا كەلگەن بۇكىل قىلمىستىق ىستەرگە تالداۋ جاسالادى. جالپى قىلمىستىڭ 65-70 پايىزى ادامنىڭ ماس كۇيىندە جاسالادى. بيىل ءۇش ايدا جابىرلەنۋشىلەردەن 21 مىڭ ارىز-شاعىم تۇسكەن. ال پوليتسيانىڭ ءوزى 17 مىڭ فاكتىنى انىقتادى, سونىڭ ىشىندە 30 مىڭعا جۋىق قورعاۋ نۇسقاماسى شىعارىلدى. ولاردىڭ بارلىعىنا ساراپتاما جاساعان جوقپىز. الايدا وسى ءۇش ايدا ءبىزدىڭ الدىمىزعا تۇسكەن 199 وتباسىلىق تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىنداعى قىلمىستىق ىستەرگە ساراپتاما جاسادىق. ءاربىر قىلمىستىق ىسكە ساراپتاما جاساعاندا وقيعانىڭ جاسالۋ سەبەبىن انىقتايمىز. ءبىرىنشى سەبەپ – ىشىمدىك. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ 50-60 پايىزى ماس كۇيىندە جاسالادى ەكەن. ال ىشىمدىك ىشۋگە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي سەبەپ بولادى. بىراق «بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى, بىرەۋى توڭىپ سەكىرەدى» دەمەكشى, قازىر الەۋمەتتىك جاعدايى بولا تۇرا ىشىمدىك ءىشۋدىڭ سالدارىنان بولاتىن وقيعالار دا تىركەلەدى. ياعني قۇقىق بۇزۋشىنىڭ پسيحيكالىق اۋىتقۋشىلىعى دەسە بولادى قىلمىستىڭ 10 پايىزىنا لۋدومانيا سالدارىنان جاسالادى. سونداي-اق تۋىستاردىڭ كىرىسۋىنەن – 5, ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى كوزگە ءشوپ سالۋ وقيعالارى – 5 پايىزدى قۇراسا, اجىراسقاننان كەيىن م ۇلىكتى بولىسۋگە بايلانىستى قىلمىس سانى 1-2 پايىزعا جەتكەن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جادىرا ءمۇسىلىم,
«Egemen Qazaqstan»