الىپتاردىڭ الدىن كورگەن

ول قازاق­ستان ازاتتىعىن جاريالاعان كۇن­نىڭ ەرتەڭىندە – 1991 جىل­­دىڭ 17 جەلتوقسانىندا حالىق­ارالىق «ازاتتىق» راديوسى باس­شىلى­عى­نىڭ شاقىرۋىمەن باتىس گەر­مانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىنا اتتانادى. سوندا بىرنەشە اي تاجى­ريبەدەن ءوتىپ, جۇمىس ىستەپ قايتادى. سول تۇستاعى ۇلتشىل, الاش­شىل تۇلعا حاسەن ورالتاي باس­تاعان ازاماتتارمەن تانىسىپ, ارا­لاسىپ, جاقسى قارىم-قاتىناستا بولادى.

بۇل «ازاتتىق» راديوستان­ساسىنىڭ نيۋ-يوركتەگى اكىمشىلىگى ۇيىمداستىرعان بۇرىنعى كەڭەس وداعى مەن شىعىس ەۋروپا ەلدە­رىندەگى جۋرناليستەرگە ارنالعان جاتتىعۋ باعدارلاماسىنا وراي بىرنەشە ايلىق تاجىريبە الماسۋ ءىس-شاراسى ەدى. ەلىمىزدەگى باس باسىلىم – «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ءارى قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ ۇيعا­رىمىمەن وسى سا­پارعا شىعۋ باقىتى ساكەڭە بۇيى­رىپتى.

اقش كونگرەسى قارجىلان­دىراتىن «ازاتتىق» راديوسى شىعىس ەۋ­روپا مەن بال­تىق جاعالاۋى ەلدە­رىنە, سون­داي-اق بۇرىنعى كە­ڭەس­تىك رەسپۋب­لي­كالارعا 35 تىلدە حابار تاراتىپ كەلدى. وسى ۋا­قىتتا «ازاتتىق» را­ديوسىنىڭ تىڭ­داۋشىلارى 60 ميلليونعا جۋىق­تادى. ون­داعى ەڭ ۇلكەن رەداكتسيا دا ادەت­تەگىدەي ورىس ءبولىمى بولدى. وندا 150-دەي ادام جۇمىس ىستەگەن. ماسەلەن, سول كەزدەرى بەلارۋستە – 7, قازاقستاندا 12 ادام ىستەيتىنى سەكىلدى, ءار ەلدىڭ سالماعىنا قاراي ءار رەداكتسيادا ادام سانى ارقالاي بولدى.

بۇل راديودا العاشقى كەزدە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جات جەردە قالىپ قويعاندار ىستەگەن ەدى. ولار كەڭەستىك جۇيەنىڭ قاتاڭ قىسپاعىنان سوڭ «وتانىن ساتقان وپاسىزدار» دەگەن جامان اتقا يە بولىپ, ەلدەرىنە ورالا ال­ماي, سول جاقتا قۇسالىقپەن كوز جۇمدى. ال ولاردان كەيىن «ازات­­­تىق» راديوسىنداعى قا­زاق قىز­مەتكەرلەرىنىڭ ورنىن ءبىر كەزدە شىعىس تۇركىستاننان تۇر­كياعا كەلگەن قازاقتار باسقان. ەرەسەكتەرى قازاق تىلىندە ەداۋىر دۇرىس سويلەگەنىمەن, كەيىنىرەك كەلگەن جاستارىنىڭ تىلىندە تۇرىك سوزدەرىنىڭ, دىبىستالۋىنىڭ ىق­پالى بايقالادى. الايدا ەلگە دەگەن, تىلگە دەگەن قۇشتارلىق پەن تالپىنىس ءبارىن جەڭىپ, حالىققا قاجەتتى اقپاراتتى تاراتا ءبىلدى.

اقش اكىمشىلىگى ۇيىم­داس­تىرعان «ازاتتىق» راديو­ستان­سا­­­سىنداعى جاتتىعۋ باعدار­لا­ماسىنا شىعىس ەۋروپا مەن بۇ­رىنعى كەڭەس رەسپۋب­ليكالارىنان جيىرماشاقتى ادام شا­قى­رىلىپتى. سولاردىڭ ىشىندە ۋكراينا, بەلارۋس, گرۋزيا, بال­تىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ ازاماتتارى بولادى. ال مۇسىلمان ەلدە­رىنەن كەلگەن جالعىز قازاق ساياسات بەيىسباي اعا ەكەن.

توقسانىنشى جىلدارى «ازات­تىق» راديوستانساسىنىڭ قا­زاق رەداكتسياسى تاۋەلسىز مەملە­كەت تى­نىسىن جان-جاقتى كور­سە­تە باس­تاعان. كەز كەلگەن ما­ڭىز­دى وقيعا, ەلدى ەلەڭ ەتكىزەر جاڭالىق نازاردان تىس قالماي, تىڭدارمانعا جەدەل جەتكىزىلىپ وتىرادى. سول تۇستا ميۋنحەننەن تاراپ جاتقان اۋە تولقىنىنداعى حابارلارىندا قازاقتىڭ بەلگىلى عالىمى راحمانقۇل بەردىباي, جازۋشى-دراماتۋرگ قالتاي مۇحا­مەدجان, جازۋشى شەرحان مۇرتازا, باس­قا دا كورنەكتى قايراتكەرلەر مەن حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ, ءتىپتى محك-ءنىڭ لاۋازىمدى قىزمەت­كەرلەرىنىڭ دە سۇحبات, اڭگىمەلەرى ەستىلە باست­اي­دى. بۇل, ءسوز جوق, ساكەڭنىڭ قولتاڭباسى, ەسەلى ەڭبەگى ەكەنىنە ەشكىمنىڭ ءشۇباسى جوق.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قولى جەتىپ, ازاتتىعىن جاريا­لاعان سوڭ بۇرىن حابارىن دا ەستۋگە جۇرەك داۋالامايتىن «ازات­تىق» راديوستانساسىنىڭ ەندى تا­بال­دىرىعىن اتتاپ, تورىنە شىعىپ دەگەندەي, تاجىريبە الماسۋ مۇمكىندىگى تۋدى. سول كەزدە ساياسات بەيىسباي اعا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ەدى. باسشىسى بۇكىل ەلگە سىيلى ءارى تانىمال تۇلعا, جازۋشى شەرحان مۇرتازا بولدى. الىستاعى با­تىس گەرمانيادان, ميۋنحەن شا­ھا­رىنان ساكەڭە شاقىرتۋ كەلگەندە شەراعاڭ ۇلتجاندى, كوكىرەك كوزى وياۋ, كوزىقاراقتى, باتىل ادام عوي, ەشبىر كۇمىلجىپ, ويلانباس­تان رۇقسات بەرەدى. «ازاتتىق» راديوسى يمپەرياليستىك جۇيەگە قارسى, باسقىنشىلىقتى سىناپ, بۇكىل الەمگە تالاي جىلدان بەرى حابار تاراتىپ وتىر عوي. جاڭا زامان تۋىپ كەلەدى. قا­شانعى وقشاۋلانىپ وتىرامىز. باتىستىڭ جۋرناليستيكا­سىنان ۇيرەنەتىن دە نارسە بار شى­عار. بارىپ قايت, بالكىم, پايداسى تيەر», دەپ باتاسىن بەرەدى.

ميۋنحەندە جۇرگەندە سايا­سات اعا سونداعى حاسەن ورالتاي اعامىزدىڭ قامقورلىعىن كوپ كورەدى. حاسەن اعا: «سەن وسىندا قال, بىزگە قازاق ءتىلىن بىلەتىن تا­جىريبەلى جۋرناليست كەرەك. اي­لىق ەڭبەكاقىڭ جەتكىلىكتى بولادى. جاقسى ءۇي تاۋىپ بەرەمىز, «ازات­تىق» راديوسى پاتەراقىڭدى تولەپ تۇرادى. وتباسىڭدى كو­شىرىپ الاسىڭ. بالا-شاعاڭ امە­ريكا مەكتەبىندە تەگىن وقيدى دەگەندى بىرنەشە رەت ايتادى. نەمىس جەرى جاقسى عوي, الايدا ساكەڭ از عانا كۇن وتىسىمەن ەلدى ساعىنا باستايدى. كەيىن ءتىپتى ەلگە قاشان قايتامىن دەپ, كۇن ساناۋمەن جۇرەدى. سوسىن ساكەڭ: «اعا, ماعان قانشا اقشا تو­لە­سەڭىزدەر دە قالا المايمىن», دەپ بەلگىلى ۋاقىتتان ءبىر اپتا بۇرىن ەلگە تارتىپ وتىرادى.

حاسەن ورالتاي قازاقتىڭ مۇد­دەسىن قورعاپ, ءسوزىن سويلەۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمدا وتكەن اعامىز عوي. ول كىسىنىڭ ءوزى ايتپاقشى,  «ناعىز ۇلتشىل» ازامات بولاتىن. راديودان بەرى­لەتىن ءار حابار, سۇحبات, اڭگىمەلەر قا­زاقتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتىپ, تيتتەي دە بولسا پايداسى تيە­تىن بولۋى كەرەك دەگەن ءسوزىن ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. سول ءۇشىن دە الاش ۇكىمەتىنىڭ ماڭىزىنا ەرەك­شە كوڭىل ءبولىپ, الاش ارىس­تارى, جالپى الاش تۋرالى جا­زىلعان ەڭبەكتەردى ىزدەپ تاۋىپ, ونىڭ اۆتورلارىن ەرەكشە جاقسى كورىپ, اڭگىمەگە تارتىپ, سولارمەن ماقساتتاس, پىكىرلەس, دوس بولىپ كەتەتىن. ءاليحان بوكەيحاننىڭ, مۇستافا شوقايدىڭ, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ, وسپان باتىردىڭ, شىعىس تۇركىستانداعى ۇلت-ازات­تىق جولىنداعى شايقاستاردى, جەل­توقسان كوتەرىلىسىنىڭ جاي-جاپ­سارىن, قازاقتىڭ قاعاجۋ كورگەن ءتىل ماسەلەسىن, سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتارىن ءبىر ءسات نازاردان تىس قالدىرماي, راديو ارقىلى اۋە تولقىنىنان بەر­گىزەتىن. سونى باسقا­لاردان دا تالاپ ەتەتىن. ساكەڭ ءۇشىن بۇل ۇلكەن مەكتەپ بولىپ, سول سۇر­لەۋمەن ءجۇردى. سول ءۇشىن دە اسىل اعانىڭ تالاي رەت العىسىنا بولەندى.

بۇدان بۇرىن, ياعني 1980-2001 جىلدار ارالىعىندا, ياعني 21 جىل بويى الدىمەن «سوتسياليستىك قا­زاق­ستان», كەيىن «ەگەمەن قازاق­­­ستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقار­عان ساكەڭە تىڭ تاقىرىپ – ۇلت مۇددەسى ءومىرىنىڭ وزەگىنە اينالعان.

وسىدان كەيىن الماتىعا ورا­لىپ, «ازاتتىق» راديوسىنىڭ قا­زاق­ستانداعى ءتىلشىسى قىزمەتىن اتقاردى. 1993 جىلى الماتىدا «ازاتتىق» راديوسىنىڭ بيۋروسى اشىلىپ, كەيىن ون جىلعا جۋىق بيۋرو جەتەكشىسى بولدى. راديو گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىنان 1995 جىلى چەحيانىڭ استاناسى پراگا قالاسىنا قونىس اۋداردى. ميۋنحەندەگى بۇرىنعى تىلشىلەر سوندا قالۋدى ءجون ساناپ, پراگاعا قازاقستاننان ونشاقتى ازامات قىزمەت اتقارۋعا باردى.

ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ حالقىمىزدىڭ رۋحاني ەڭسەسى كو­تەرىلىپ, بولاشاققا ۇل­كەن ۇمىت­­پەن قاراپ, جارقىن كۇن­دەرگە سەندى. سول كەزدەرى ورىن ال­عان كەمشىلىكتەر دە نازار­دان تىس قالعان جوق. وسى ونشاقتى جىلدىڭ بەدەرىندە ۇلكەن عا­لىمدار مەن ۇلتشىل تۇل­عالار «ازاتتىق» ەفيرىنەن كۇن قۇر­عاتپاي سويلەپ تۇردى. وسى­لايشا, حالىقارالىق راديونىڭ ەفيرىن ۇتىمدى پايدالانىپ, ەل دەر­بەستىگى مەن بوستاندىعى ءۇشىن حال-قادەرىنشە قىزمەت اتقار­دى. وسى تۇلعالارمەن وزەكتى دە وتكىر سۇحباتتارىن ساكەڭ بۇگىندە ساعىنىشپەن ەسكە الادى.

«ازاتتىق» راديوسىنان كەيىن ەكى-ءۇش جىلداي قازاق راديوسىن­دا باس رەداكتور قىزمەتىن اتقاردى. قازاق راديوسى استاناعا قونىس اۋ­دار­عان سوڭ, 31-تەلەارنادا جەتى جىلداي شەف-رەداكتور قىز­مەتىن اتقارىپ, زەينەت دەمالىسىنا شىق­تى. ول جەردە قازاق ءتىلىنىڭ مار­تەبەسى ءۇشىن ءبىراز ەڭبەك ەتتى. سول جىلدارى ماسكەۋدە وتىر­عان تە­لەارنانىڭ قوسىمشا باس­تىق­تارىنا ءار اپتا سايىن سكايپ ارقىلى ءبىر ساعات بويى قازاق ءتىلىن ۇي­رەتىپ, ساباق بەردى. وسىدان كەيىن جاعداي ەداۋىر تۇزەلدى. 31-تەلەارنادا جاڭادان قازاق تىلىندەگى تىڭ جوبالار كوبەيىپ, كورەرمەنگە جول تارتا باستادى. قازاق ءتىلى كۋرسىنا قا­تىسۋشىلار سونىڭ وڭ ناتيجەسىن كورە باستادى.

ساكەڭ سوڭعى جەتى جىلدا فيلو­سوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىن­تانۋ ينستيتۋتىندا ءبولىم مەڭگە­رۋشىسى, ينستيتۋتتىڭ باس ساراپشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ءوزى جاقىن ارالاسقان ايتۋلى ازاماتتار تۋرالى سىر شەرتىپ, ەستەلىكتەر جازدى. ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان, كوڭىلدىڭ تۇكپىرىنە تۇيگەن تاعىلىمدى دا تانىمدىق ماسەلەلەردى ور­تاعا سالدى. كەيبىر قىزىقتى دەپ تاپقان, نەگىزىنەن بولعان وقي­عالاردى كور­كەمدەپ, قازاقى حيكايات­تارى مەن نوۆەللالارىن كىتاپ ەتىپ شىعارىپ, وقىرمان قا­ۋىمعا ء«بىر جۇتىم اۋا» دەگەن اتپەن ۇسىندى. سونداي-اق « ۇلى­لىققا تاعزىم», «جانىمنىڭ جا­­لاۋى» اتتى ەڭبەكتەرى ۇلت بول­مى­­سىنداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە ارنالدى.

حالىقارالىق جامبىل جا­باەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, مادە­نيەت قايراتكەرى, ارداگەر جۋر­ناليست ساياسات بەيىسباي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ جاڭا بەلەسىندە وقىرمانعا تالاي ەڭبەك ۇسىنادى دەپ سەنەمىز.

بولاتبەك تولەپبەرگەن,

«شالقار» راديوسىنىڭ ديرەكتورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى