ايگىلى فرانتسۋز جازۋشىسى اناتول فرانس: «زاڭدار ءادىل بولعان كەزدە ادامدار دا ءادىل بولادى» دەگەن ەكەن. پايىمداپ قاراساق, ەگەر قولدانىستاعى زاڭنامادا ەل كونستيتۋتسياسىندا كەپىلدىك بەرىلگەن ادام قۇقىقتارىنا قايشى كەلەتىن نورمالار بەلەڭ السا, وندا سول نورمالارعا سۇيەنىپ قابىلدانعان سوت شەشىمدەرىندە دە قيعاشتىقتارعا جول بەرىلمەي تۇرمايتىندىعى انىق. بۇل ادامداردىڭ ادىلدىككە دەگەن سەنىمىن جوعالتىپ قانا قويماي, ولاردى تۋرا جولدان تايدىرىپ, ءوز ماقساتتارىن زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرمەن جۇزەگە اسىرۋى مۇمكىن.
بۇل رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلىپ, وعان كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ اتا زاڭعا سايكەستىگىن قاراۋ مىندەتى جۇكتەلگەندىگىنىڭ ماڭىزى زور. وسى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى جىل باسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: ء«بىز اتا زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن جوعارى ورگان – كونستيتۋتسيالىق سوتتى قايتا قالپىنا كەلتىردىك. بىرەۋلەرگە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ اتى عانا وزگەرگەندەي كورىنۋى مۇمكىن. شىن مانىندە, ونىڭ زاتى تۇبەگەيلى وزگەردى. كونستيتۋتسيالىق سوت شەشىمدەرىنىڭ كۇشىن ەشكىم جويا المايدى. ونىڭ شەشىمدەرىنە, سونىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا قاتىستى بايلامدارىنا كۇمان كەلتىرۋگە پرەزيدەنتتىڭ دە ەش قاقى جوق», دەپ اتاپ ايتتى.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى شەشۋشى قادامداردىڭ ءبىرى. سەبەبى, بۇعان دەيىن قولدانىستاعى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ اتا زاڭعا سايكەستىگىن قاراۋ بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ مىندەتى بولعانىمەن, قاراپايىم ازاماتتاردىڭ وعان جۇگىنۋىنە مۇمكىندىك بەرىلگەن جوق ەدى. بۇگىندە وتانداستارىمىز 2022 جىلعى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قولداۋ تاپقان كونستيتۋتسيالىق رەفورما ارقىلى وزدەرىنە بەرىلگەن قوسىمشا قۇقىقتى بەلسەنە پايدالانىپ وتىر. وعان كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ۇسىنىسىمەن بىلتىرعى جەلتوقسان ايىندا سالىق كودەكسىنە ءتيىستى زاڭنامالىق وزگەرىس ەنگىزىلىپ, ازاماتتار وسى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنا جۇگىنگەن كەزدە بيىلدان باستاپ 1 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش, ياعني 3 692 تەڭگە مولشەرىندە تولەيتىن مەملەكەتتىك باج سالىعى الىنىپ تاستالعانى دا وڭ ىقپالىن تيگىزگەنى داۋسىز.
وتكەن جىلدىڭ باسىندا ىسكە كىرىسكەن كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قازىردىڭ وزىندە اتقارعان جۇمىسىنىڭ كورسەتكىشتەرى وسى جاڭا مەملەكەتتىك ورگانعا دەگەن حالىق ىقىلاسى مەن ءۇمىت-سەنىمىنىڭ قانشالىقتى جوعارى ەكەنىن اڭعارتقانداي. ناقتى ايتساق, بىلتىر وعان 5 282 ءوتىنىش تۇسكەن, ونىڭ 5 272-ءسى, ياعني 99 پايىزى – ازاماتتارعا تيەسىلى. ال مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالار 10 ءوتىنىش جولداعان.
ساراپتاي كەلگەندە بارلىق ءوتىنىشتىڭ 39 پايىزى ازاماتتاردىڭ وزدەرىنە قاتىستى سوت شەشىمدەرىمەن كەلىسپەۋشىلىگىنە قاتىستى بولىپ شىقتى. الايدا مۇنداي ارىز-شاعىمداردى قاراۋ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايدى. ويتكەنى كونستيتۋتسيالىق سوت – ەلىمىزدىڭ جالپى يۋريسديكتسياداعى سوت ورگاندارى جۇيەسىنە كىرمەيتىن, تەك اتا زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن تاۋەلسىز ورگان. سوندىقتان ازاماتتاردىڭ جۇگىنۋى بويىنشا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قوزعايتىن نورمالارىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرەدى. بىراق بىلتىر كونستيتۋتسيالىق سوتقا جولدانعان وتىنىشتەردىڭ 27 پايىزىندا عانا ازاماتتار زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ اتا زاڭعا سايكەستىگىن تەكسەرۋدى سۇراعان. وسىعان وراي, 51 كونستيتۋتسيالىق ءىس قوزعالىپ, ونىڭ 39-ى بىلتىر اياقتالعان. ناتيجەسىندە, كونستيتۋتسيالىق سوت سۋديالارى جان-جاقتى زەردەلەپ قاراعان قولدانىستاعى 355 قۇقىقتىق نورمانىڭ 8-ءى كونستيتۋتسياعا سايكەس ەمەستىگى تۋرالى نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلدانعان. بۇعان قوسا, 11 قۇقىقتىق نورمانى تەك كونستيتۋتسيالىق سوت بەرگەن تۇسىندىرمەدە قولدانۋعا بولادى دەگەن ۇيعارىم شىعارىلعان. ۇكىمەتكە جانە وزگە دە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا 24 نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىنى جەتىلدىرۋ بويىنشا 31 ۇسىنىس جولدانعان. سول ۇسىنىستار بويىنشا بىرقاتار شارا قولدانىلىپ, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءتورت نورماتيۆتىك قاۋلىسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قىلمىستىق, الەۋمەتتىك, سالىق زاڭناماسىنا جانە جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. اتاپ ايتساق, ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعانداردى قاماۋدا ۇستاۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى وزگەرتىلگەن, سوت ۇيعارىمىنىڭ نەگىزىندە سوتتاردا مەملەكەتتىك باجدى تولەۋدى كەيىنگە قالدىرۋ بەلگىلەنگەن جانە ونىڭ مولشەرلەمەلەرى وزگەرتىلگەن, الەۋمەتتىك كودەكستىڭ كەيبىر نورمالارى كونستيتۋتسياعا سايكەستەندىرىلگەن, ازاماتتاردىڭ بالا اسىراپ الۋى ءۇشىن مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق ساراپتاما ۇسىنۋى جونىندەگى ورىنسىز تالاپ جويىلعان.
وسى ورايدا ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت – كونستيتۋتسيالىق سوت بىلتىر سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن ازاماتتار كوپتەن بەرى كوتەرىپ كەلە جاتقان «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 13-بابىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرگەن. بۇعان سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى سىناقتاردان زارداپ شەككەن ازاماتتىڭ وتىنىشپەن جۇگىنۋى تۇرتكى بولعان. ول ەكولوگيالىق اپات ايماعىندا تۇرىپ, ەڭبەك ەتكەنىمەن, كەيىن الماتى قالاسىنا كوشىپ كەتكەن ەكەن. وسىعان بايلانىستى بۇرىن الىپ كەلگەن جالاقىسىنا ۇستەمەاقى مەن قوسىمشا دەمالىستان قاعىلعان. سول سەبەپتى زياندى اۋماقتاردا تۇرىپ جاتقان ادامدارعا عانا جەڭىلدىكتەر بەرۋ تۋرالى زاڭ نورماسى ءوزىن كەمسىتۋشىلىك دەپ سانايتىندىعىن مالىمدەپتى. تەكسەرىس قورىتىندىسىندا كونستيتۋتسيالىق سوت سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى راديواكتيۆتى لاستانۋدىڭ دەنساۋلىققا كەلتىرەتىن زيانى تۇرعىلىقتى جەرگە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ونداعى تۇرعىندار العان ساۋلەلەنۋ دوزاسىنىڭ مولشەرىنە دە بايلانىستى ەكەنى جانە ۇزاققا سوزىلاتىنى زارداپ شەككەن ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارىمەن قامتاماسىز ەتۋ كەزىندە ەسكەرىلۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. سوعان وراي ءتيىستى نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلداپ, ۇكىمەتكە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى قولدانىستاعى زاڭدى قايتا قاراۋدى ۇسىندى.
بىلتىر كونستيتۋتسيالىق سوتقا استانا, الماتى قالالارىنىڭ, قوستاناي, قاراعاندى وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى ءجيى جۇگىنگەن. سونداي-اق ءبىزدىڭ ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنا رەسەيدىڭ, وزبەكستاننىڭ, گرۋزيانىڭ, يراننىڭ, تاجىكستاننىڭ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ 19 ازاماتى ءوز وتىنىشتەرىن جولداعان.
«كونستيتۋتسيالىق سوتى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس كونستيتۋتسيالىق ەمەس, ونىڭ ىشىندە ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ اتا زاڭدا بەكىتىلگەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا نۇقسان كەلتىرەدى دەپ تانىلعان زاڭدار مەن وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ, ولاردىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرىنىڭ كۇشى جويىلادى جانە كونستيتۋتسيالىق سوت شەشىم قابىلداعان كۇننەن نەمەسە ول بەلگىلەگەن كۇننەن باستاپ قولدانىلمايدى. بۇل قابىلداعان شەشىمدەرى ورىنداۋعا مىندەتتى ەمەس, ۇسىنىمدىق سيپاتتا عانا بولعان بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسپەن سالىستىرعاندا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ شىن مانىندە پارمەندى ءارى قاراپايىم ادامدارعا جاقىن مەملەكەتتىك ورگان ەكەنىن كورسەتەدى. ونىڭ قىزمەتى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى ناقتى جۇزەگە اسىپ جاتقانىن كورسەتەدى.
ءبىر نازار اۋدارارلىق جايت – وتكەن جىلى كونستيتۋتسيالىق سوتقا كەلىپ تۇسكەن بارلىق ءوتىنىشتىڭ 92,4 پايىزى نەمەسە 4 977-ءسى كونستيتۋتسيالىق تەكسەرۋ ءۇشىن قاجەتتى تالاپتاردىڭ ساقتالماۋىنا بايلانىستى يەلەرىنە قايتارىلعان. دەگەنمەن ونداي ازاماتتارعا جولدانعان جاۋاپتاردا وتىنىشتەردى قايتارۋ سەبەپتەرى ءتۇسىندىرىلىپ, جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر تۇزەتىلگەننەن كەيىن قايتا جۇگىنۋ قۇقىعى ساقتالاتىندىعى مالىمدەلگەن. كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنا جولداعان ءوتىنىشى قاراۋسىز قالدىرىلعان ازاماتتاردىڭ ىشىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ تا بار بولىپ شىقتى. مۇنىڭ سەبەبى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى جاڭارتىلعان اتا زاڭدا ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتىنا كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي جۇگىنۋ قۇقىعى بەرىلگەنىمەن, وعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كەمىندە بەستەن ءبىر بولىگى عانا ءوتىنىش بەرە الاتىنى جونىندەگى بۇرىنعى نورما وزگەرىسسىز قالدىرىلعان. بۇل پارلامەنت دەپۋتاتى كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ ءۇشىن سەنات پەن ماجىلىستەگى 148 ارىپتەسىنىڭ 30-ىنىڭ ياعني 20 پايىزىنىڭ قولىن جيناۋعا ءتيىس دەگەن ءسوز. مەملەكەت باسشىسى «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىن ۇسىنىپ, زاڭ شىعارۋ بيلىگiن جۇزەگە اسىراتىن ەڭ جوعارى وكiلدi ورگاننىڭ پارمەنىن ارتتىرۋ مىندەتىن العا قويىپ وتىرعان قازىرگى ۋاقىتتا بۇل نورما توڭىرەگىندە ويلانۋ قاجەت سياقتى.