جىلۋ ەنەرگەتيكاسىن رەتتەيتىن قۇجات

جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالاسىن رەتتەۋ قاجەت

ءماجىلىس «جىلۋ ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭ جوباسى جانە وعان ىلەسپە جىلۋ ەنەر­گەتيكاسى مەن ەلەكتر ەنەرگەتي­كا­سى ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ اكتى­لەرىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى جانە اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنە تولىق­تىرۋ­لار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جو­با­لارىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ما­قۇل­دادى. ەلىمىزدە جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالا­سىن­داعى جەكە زاڭ العاش رەت ازىرلەنىپ وتىر.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ زاڭ جوباسى جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالاسى ساياساتىنداعى قۇزىرەتتەر مەن جاۋاپكەرشىلىكتى قايتا ءبولۋ, جىلۋ بولىگى بويىنشا باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن قايتا قاراۋ جانە باسقا دا باعىتتاردى قامتيتىنىن ايتتى.

– سالانى ودان ءارى دامىتۋعا قاجەتتى شارالاردى ازىرلەۋ ءۇشىن بۇكىل سالاعا مونيتورينگ جۇرگىزىلمەك. بۇگىنگى تاڭدا ەلدەگى سالانىڭ جاي-كۇيىنە قاتىستى مونيتورينگ تۋرالى دەرەكتەر جوق. باقىلاۋدى ەنگىزۋ قازىرگى جاعدايدى ناقتىراق تۇسىنۋگە جانە سەكتوردىڭ ودان ءارى دامۋىن ساپالى بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ا.ساتقاليەۆ.

«جىلۋ ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىرعان ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەدىل ءجاڭبىرشيننىڭ ايتۋىنشا, قۇجات جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالاسىن رەتتەۋ جانە ونىڭ سەنىمدى ءارى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق نەگىزدەردى بەلگىلەۋ ماقساتىندا ازىرلەنىپ وتىر. زاڭ جوباسىندا جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالاسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان جانە مەملەكەتتىك رەتتەۋ قاعيداتتارى بەلگىلەنەدى. سونىڭ ءبىرى – جوسپارلى جانە باعدارلامالىق قۇجاتتار نەگىزىندە جىلۋ ەنەرگەتيكاسىنىڭ وزىق جانە ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. سونداي-اق قۇجاتتا ۇكىمەتتىڭ, ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ, مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە وكىلدى ورگانداردىڭ جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى قۇزىرەتى, جىلۋمەن جابدىقتاۋ سۋبەكتىلەرى مەن جىلۋ ەنەرگياسىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى بەكىتىلەدى. قۇجاتقا سايكەس ۋاكىلەتتى ورگان جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جوسپاردان تىس تەكسەرۋ, باقىلاۋ جانە تەرگەپ-تەكسەرۋ سۋبەكتىسىنە (وبەكتىسىنە) بارۋ ارقىلى پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ نىساندارىندا جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرادى. بۇل رەتتە ۋاكىلەتتى ورگان ورتاق پايدالانىلاتىن ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ جىلۋ جەلىلەرىن پايدالاناتىن جىلۋ ەنەرگە­تي­كاسى سۋبەكتىلەرى مەن جىلۋ ەلەكتر ورتا­لىقتارىنىڭ جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالا­سىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس. ال جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگاندار ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋمەن جابدىقتاۋدىڭ جەرگىلىكتى جۇيەلەرىندە قازاندىقتاردى, جىلۋ جەلىلەرىن پايدالاناتىن جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سۋبەكتىلەرى مەن جىلۋ تۇتىنۋ قوندىرعىلارىن پايدالاناتىن تۇتىنۋشىلاردىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر تالاپتارىن ساقتاۋىن باقىلاۋعا الۋى قاجەت.

سونداي-اق زاڭ جوباسىندا وبلىس­تار, قالالار مەن اۋدانداردىڭ جىلۋ ەنەرگەتيكاسىنىڭ جۇمىس ىستەۋى مەن دامۋى ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى ازىرلەگەن (وزەكتەندىرىلگەن) جىلۋ ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى جانە ورتامەرزىمدى امبەباپ جوسپارلارىنا نەگىزدەلمەك. ال قىسقامەرزىمدى, ورتامەرزىمدى جانە ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جىلۋمەن جابدىقتاۋ سۋبەكتىلەرى مەن جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن تەڭەستىرۋ ماقساتىندا جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا باعالاردى (تاريفتەردى) مەملەكەتتىك رەتتەۋ ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل رەتتە باعالاردى (تاريفتەردى) رەتتەۋدىڭ بىرقاتار ولشەمشارتى بەلگىلەنىپ, زاڭناما دەڭگەيىندە جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمى دا كورسەتىلەدى.

«زاڭ جوباسىمەن جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە, مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ فۋنكتسيالارىن ناقتىلاۋعا, جىلۋ ءوندىرۋشى جانە جىلۋ تاسىمالداۋشى سۋبەكتىلەردىڭ دەرەكتەردى جەدەل بەرۋى ءۇشىن جىلۋ ەنەرگەتيكاسىنىڭ تسيفرلىق جۇيەسىن ەنگىزۋگە, ءتيىستى اۋماقتىق بىرلىكتى جىلۋمەن جابدىقتاۋدى دامىتۋ سحەمالارىن ازىرلەۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزدى. قۇجات بويىنشا تانىستىرىلىم جانە دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىلدى. جۇمىس توبىنا 250-دەن استام تۇزەتۋ كەلىپ ءتۇستى, ولار جۇمىس توبىنىڭ ون ەكى وتىرىسىندا جانە مۇددەلى مينيسترلىكتەر, ۆەدومستۆولار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى, ساراپ­شى­لار قاتىسقان كوميتەتتىڭ كەڭەي­تىل­گەن وتىرىسىندا قارالدى», دەدى ە.جاڭبىرشين.

مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرى وڭايلاۋى مۇمكىن

«مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ. بۇل تۋرالى ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, ۇسىنىلىپ وتىرعان قۇجات ساتىپ الىناتىن تاۋارلاردىڭ, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرىن وڭايلاتۋعا جانە ودان ءارى اۆتوماتتاندىرۋعا, بىرىڭعاي ساتىپ الۋ پلاتفورماسىن قۇرۋعا باعىتتالىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى قوعامدىق مونيتورينگتەۋ» ۇعىمىن ەنگىزۋ جانە نورمالارىن رەگلامەنتتەۋ, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق اسپەكتىلەردى ەسكەرە وتىرىپ, تاۋارلاردى, جۇمىستاردى, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋعا نەگىزدەلگەن «تۇراقتى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ» ينس­تيتۋتىن ەنگىزۋ قاراستىرىلادى. بۇدان باسقا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى باعا ۇسىنىستارىن سۇراتۋ تاسىلىمەن جۇزەگە اسىرعان كەزدە الەۋەتتى ءونىم بەرۋشىلەردىڭ رەيتينگىن ەنگىزۋ مەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن جانە الەۋەتتى ءونىم بەرۋشىگە قويىلاتىن بىلىك­تىلىك تالاپتارىن رەگلامەنتتەۋ كوزدەلگەن. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋ تاسىلدەرىن ناقتىلاۋ, ءبىر كوزدەن مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋدى جەتىلدىرۋ, ۋاكى­لەتتى ورگاننىڭ قۇزىرەتتەرىن ناق­تىلاۋ دا قۇجاتتا كورسەتىلگەن.

«زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس توبىنا 295 تۇزەتۋ كەلىپ ءتۇستى, ولار جۇمىس توبىنىڭ ون توعىز وتىرىسىندا, كومي­تەت­تىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مۇد­دەلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار, قو­عامدىق بىرلەستىكتەر مەن ساراپشى ۇيىم­دار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قارال­دى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ بويىنشا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىلدى», دەدى كوميتەت توراعاسى.

سونىمەن بىرگە دەپۋتات «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» قۇجات­تى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ازىرلەنگەنىن جەتكىز­دى. ونداعى ماقسات اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شىلىق تۋرالى كودەكسكە «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭناماسىن بۇزۋ, سونداي-اق كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءتارتىبىن بۇزۋى ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ بولىپ وتىر.

ءوز كەزەگىندە ەرلان قوشانوۆ مەملە­كەت­تىك ساتىپ الۋ جۇيەسىن قايتا قاراۋ ماسە­لەسى بىرنەشە جىلدان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جات­قانىن اتاپ ءوتتى. ول مەملەكەتتىك سا­تىپ الۋ بارلىق الەۋمەتتىك ماڭىزدى جوبا­نى جۇزەگە اسىرۋعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن­دىك­تەن مەملەكەت باسشىسى بۇل سالانى تۇبە­گەيلى رەفورمالاۋدى تاپسىرعانىن ەسكە سالدى.

– بۇل زاڭ جەرگىلىكتى جەرلەردە تۋىن­داي­تىن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ شەشى­لۋ­ى­نە وڭ ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز. كوپ جۇ­مىس اتقارىلدى. ەندى زاڭ جوباسىن تەزى­رەك پىسىقتاپ, ەكىنشى وقىلىمعا شىعا­رۋ كەرەك. ويتكەنى ونى حالىق كۇتىپ وتىر. وڭىر­لەردەگى بيزنەس قوعامداستىعى مەن تۇر­عىن­دار ۇسىنىلعان وزگەرىستەر تۋرالى ءوز پىكىر­لەرىن ءبىلدىرۋى ماڭىزدى. سوندىق­تان بەيىندى كوميتەت وڭىرلەرگە بارىپ, كوش­پەلى وتىرىس وتكىزگەنى ءجون, – دەدى پالاتا سپيكەرى.

ۇكىمەتكە سەنبەي وتىر

كۇن تارتىبىنە سايكەس زاڭ جوبالارى تالقىلانعاننان سوڭ دەپۋتاتتار سالا باسشىلارى مەن ۇكىمەتكە ساۋالدارىن جولداپ, وزەكتى ماسەلەلەردى جىپكە ءتىزدى. جالپى وتىرىستاعى دەپۋتاتتىق ساۋالداردىڭ باسىم بولىگى وڭىرلەردەگى سۋ تاسقىنىنا ارنالدى. ماسەلەن, دەپۋتات ماقسات تولىقباي پرەمەر-مينيسترگە ساۋالىن جولداپ, قارعىن سۋدىڭ استىندا قالعان حالىقتىڭ جايىن قوزعادى. جىلداعى ادەتكە اينالىپ كەلە جاتقان ماسەلە ۇكىمەتتىڭ كوپ ۋادەسىنىڭ ءبىرى عانا ەكەنىن ايتا كەلىپ: «تاسقىنعا تاس-ءتۇيىن دايىنبىز, توتەنشە جاعداي بولسا, توتەپ بەرەمىز» دەگەن كوپىرمە باياندامالاردان كوك تيىن پايدا جوق. وسىعان بايلانىستى ءماجىلىستىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى سۋ باسقان وڭىرلەرگە بارىپ, ءمان-جايعا تىكەلەي قانىقتىق. تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, ناقتى احۋالمەن تانىستىق. الداعى ۋاقىتتا دا وسى وڭىرلەرگە تاعى دا بارىپ, جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستايتىن بولامىز. اپات ايتىپ كەلمەيدى. بىراق قاردىڭ قالىڭ جاۋعانىن كوز كوردى. ماسەلە – جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر مەن ۇكىمەتتىڭ اراسىندا بايلانىستىڭ جوقتىعىندا. سالدارمەن عانا كۇرەسىپ كەلەمىز», دەدى دەپۋتات.

«بۇل رەتتە قارعىن سۋعا قارسى توتەپ بەرە المايتىن اتقامىنەرلەرگە تسۋنامي مەن ۆۋلكاننان قورعانۋ شارالارىن قابىلداعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى تۇسىنە كىرمەگەن سەكىلدى. سەبەبى كەيبىر اۋدانداردا دايىن تۇرۋعا ءتيىس قايىق پەن سۋ ەتىكتىڭ ءوزى اتىمەن جوق. توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ ءنورماتيۆى ورىندالماعان. اكىمدىك پەن مينيسترلىكتەردىڭ اراسىندا بايىپ-باعا جوق. سۋ سالاسىندا بىلىكتى مامان تاپشىلىعىن بىلاي قويعاندا, گيدرولوگ, گيدروتەحنيكتەردىڭ كەشەندى جۇمىسى كوزگە كورىنبەيدى. ەندىگى جەردە قولداعى بارىنان ايىرىلعان حالىققا ءتيىستى كومەك كورسەتىلىپ, سالعىرتتىقپەن كۇرەسۋ كەرەك», دەدى حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جەتكىزگەن دەپۋتات.

تاريفكە توقتام بولا ما؟

«اۋىل» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى مەن اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى ءبىراۋىزدان «ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ جاعدايى وتە مۇشكىل» دەيدى. بۇدان بۇرىن جولدانعان ساۋالعا دا سالا باسشىلىعى جالپىلاما جاۋاپ بەرگەن. قازىر دە ۆەتەريناريا ينستيتۋتى تۋرالى, ۆاكتسينا ساپاسى, ۆەتەرينارلاردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى وزەكتى پروبلەما كۇيىندە قالىپ وتىر. دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى 6 300 اۋىلدا كەم دەگەندە ءبىر ۆەتەرينارلىق كلينيكا جانە ءدارىحانا بولۋى كەرەك. ال زەرتحانالار ءار اۋداندا بولۋعا ءتيىس. وسىنداي ينفراقۇرىلىمداردى بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن كۇتپەي, كاسىپكەرلەردىڭ ەسەبىنەن اشىپ, جۇمىس ىستەۋىن نەگە زاڭدى تۇردە جاعداي جاسالماي وتىرعانى تۇسىنىكسىز.

سونداي-اق دەپۋتات ەلنۇر بەيسەنباەۆ ۇيالى بايلانىس قىزمەتى ءتاريفىنىڭ كۇننەن-كۇنگە قىمباتتاۋىنىڭ سەبەبىن سۇرادى. «باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ۇيالى بايلانىس قىزمەتتەرىنىڭ تاريفتىك جوس­پارلارى 2023 جىلى 57%-عا دەيىن وسكەن. ال 2021-2022 جىلدارى تاريفتەردىڭ ءوسۋى ورتاشا العاندا 13-تەن 37%-عا دەيىن بولعان. اتاپ ايتساق, 2023 جىلدىڭ ساۋىرىندە بيلاين «ياركي» تاريفتىك جوسپارىن 1790 تەڭگەدەن 2490 تەڭگەگە دەيىن ء(وسۋى 39%); كسەلل مەن تەلە2 تامىز ايىنان باستاپ ءارتۇرلى تاريفتىك جوسپارىنىڭ وسەتىنىن مالىمدەگەن. اتاپ ايتقاندا, «رەالنىي بەزليميت» (كسەلل) 3390 تەڭگەدەن 4390 تەڭگەگە ء(وسۋى 29%), «پروستو سۋپەر» (تەلە2) 2590 تەڭگەدەن 3290 تەڭگەگە ء(وسۋى 27 %) ءوستى. ەڭ قىزىعى, اكتيۆ, كسەلل وپەراتورلارى تاريفكە 1 مىڭ تەڭگە, ال ارنايى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ينتەرنەتتى ءليميتسىز قولدانۋ ءۇشىن تاعى 990 تەڭگە ۇستىنەن قوسىپ وتىر. سوندا بار-جوعى 3390 تەڭگەلىك تاريف 5380 تەڭگەگە دەيىن, ياعني 59 پايىزعا قىمباتتادى», دەدى دەپۋتات. مۇنىڭ سەبەبىن دەپۋتات «بايلانىس تۋرالى» زاڭ وپەراتورلاردىڭ بايلانىس قىزمەتىنىڭ تاريفتەرىن وزدەرى قويۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قويعانىمەن ءتۇسىندىردى. ءتىپتى وپەراتورلار بۇل جايىندا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنت­تىگىن حاباردار ەتۋگە دە مىندەتتى ەمەس. سوراقىسى, اگەنتتىك باعانىڭ ءوسۋى كۇ­دىك تۋعىزعاندا عانا ونىڭ نەگىزدىلىگىن تەك­­سەرىپ, زاڭسىزدىق انىقتالعان جاع­داي­­دا, ايىپپۇل سالا الادى. الايدا ايىپ­­پۇل مولشەرى مونوپوليستىك قىزمەت ناتي­­جە­سىندە الىنعان كىرىستىڭ نەبارى بەس پايى­زىن عانا قۇرايدى. سوندىقتان دەپۋتات ۇكىمەت ۇيالى بايلانىس قىزمەتىن كورسەتۋ جانە ولاردىڭ ءتاريفىن بەلگىلەۋ بويىنشا تۇتى­نۋ­شىلاردىڭ قۇقىعىن بارىنشا قورعاۋ با­عىتىندا جۇمىس ىستەپ, زاڭناما تالاپ­تارىن كۇشەيتەتىن ۋاقىت كەلگەنىن جەتكىزدى.

جالپى وتىرىستا ماجىلىسمەندەر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر بو­يىنشا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا 11 دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.