ماقسات – عىلىم ءتىلىن ورنىقتىرۋ

تسيفرلىق فورماتتاعى جۇيەنىڭ ماڭىزى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مي­نيس­ترلىگى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى, قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ءتىل جاناشىرلارى مەن عالىمداردىڭ باسىن قوسىپ, عىلىمنىڭ ۇلتتىق مازمۇنىن دامىتۋدى كوزدەيتىن رەسپۋبليكالىق سيمپوزيۋم وت­كىزدى. تۇركىستانداعى قوجا اح­مەت ياساۋي اتىنداعى حقتۋ-دا وتكەن «قازاق ءتىلى – عىلىم ءتىلى: ءداستۇر جانە يننوۆاتسيا» سيمپوزيۋمىنىڭ پلەنارلىق ماجىلىسىنە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك, سەنات دەپۋتاتى, ۇلتتىق قۇرىل­تاي مۇشەسى دارحان قىدىرالى, تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىن­باسارى بەيسەن تاجىباەۆ, حا­لىقارالىق قازاق ءتىلى قوعا­مى­نىڭ باسشىسى راۋان كەنجەحان­ ۇلى جانە وزگە دە زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قوعام مەن مادەنيەت قاي­راتكەرلەرى, جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ رەكتورلارى, عا­لىم­دار مەن وقىتۋشىلار, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ باسشىلارى, دوكتورانتتار, ماگيسترانتتار جانە ستۋدەنتتەر قاتىستى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا مودەراتورلىق ەتكەن سيمپوزيۋمدا مينيستر سايا­سات نۇربەك باسقوسۋدىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالدى. «قازىر­گى تاڭدا كەز كەلگەن ءتىل ساقتا­لىپ قالۋى ءۇشىن تسيفرلىق تەحنو­لو­گيالاردىڭ الەۋەتى بولۋى كە­رەك. وسى تۇستا مينيسترلىك ال­دىندا ۇلكەن مىندەت تۇر. سول سەبەپتى العاشقى سيمپوزيۋم­دى ء«داستۇر جانە يننوۆاتسيا» دەپ اتادىق. بىرىنشىدەن, ءداستۇر جاعىنان قالىپتاسقان تاريحي, ورفوگرافيالىق, ورفوەپيالىق مادەني مۇرامىزدى ساقتاپ قالۋى­مىز كەرەك, ەكىنشى جاعى­نان ءبىز يننوۆاتسيانى دامىتىپ, ءوز تىلىمىزدە الگوريتمدى قا­لىپتاستىرماساق, ۇلتتىق لين­گۆيستيكالىق جۇيەگە كەلتىرىلگەن تسيفرلىق فورماتتاعى جۇيە­لەرىمىزدى پىسىقتاماساق وندا, شىن مانىندە دە ءتىلىمىزدىڭ بولاشاعى مۇشكىل. ءبىز قازىرگى تاڭدا كۇندەلىكتى چات-بوتتار, SIRI ارقىلى ادام ەمەس, تسيفر­لىق تۇلعالارمەن كوممۋني­كا­تسيا قۇرىپ جاتىرمىز. سون­دىق­تان لينگۆيستيكا سالاسىن­دا جاڭا كوكجيەكتەر, جاڭا تاقى­رىپتار اشىلا باستادى. وسى مۇمكىندىكتەردى قولدانا ءبىلۋىمىز كەرەك», دەدى س.نۇربەك. ال سەناتور دارحان قىدىرالى سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ ارنايى قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. «مەملەكەتتىك ءتىل – ءبىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدىڭ نەگىزگى نىشانى. ونى دامىتۋ, قولداۋ جانە ونىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ – بارشامىز ءۇشىن ماڭىز­دى مىندەت. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ء«بىز وزىق ويلى ۇلت رەتىندە تەك العا قاراۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن. انا ءتىلىمىزدى دامىتۋ ىسىندە دە وسى ۇستانىمدى باعدار ەتىپ العانىمىز ءجون», دەلىنگەن ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا. سونداي-اق سەناتور دارحان قىدىرالى ءوز سوزىندە قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى بولۋ تاريحي ۇدەرىسىنىڭ وتكەنى, بۇگىنى مەن ەرتەڭىن ساباقتاستىرا تالداپ, ءتىل دامۋىنداعى عالىم­داردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن مىندەتىن اتاپ ءوتتى. «مىڭجىل­دىق, تۇمەن كۇندىك» ونەگەسىن ماڭگى تاستارعا قاشاپ جازعان با­بالار سوزىنەن باستاۋ الاتىن «تازا, تەرەڭ, وتكىر, كۇشتى, كەڭ» ءتىلىمىزدىڭ ۇلتارالىق, حالىق­ارالىق جانە عىلىم تىلىنە اينالارىنا كۇمان جوق», دەدى د.قى­دىرالى. حالىقارالىق قازاق ءتىلى قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى راۋان كەنجەحان ۇلى سيمپوزيۋم­دا تۇيتكىلدى ماسەلەلەر اشىق ايتىلىپ, شەشىم تابۋىنا سە­نىم ءبىلدىردى.

سيمپوزيۋمعا قاتى­سۋشى عالىمداردىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەگەن مادەنيەت قاي­رات­كەرى قانات ايتباەۆ باي ءتىلى­مىزدى قولعا الىپ, جاڭار­تىپ, ونى الەمدىك دەڭگەيدە دارىپ­تەي­تىن ۋاقىت جەتكەنىن ايتتى. «انا ءتىلىمىزدىڭ عىلىم ءتىلى بو­لا الاتىندىعىنا كوزىمىز اب­دەن جەتكەندىگىن, سول سالادا ءىس جاسا­لىپ جاتقاندىعىنا قاتتى قۋانىپ تۇرمىن. وسى ماقساتتا بىرقاتار اۋقىمدى شارا قولعا الىنىپ, جاقسى مۇمكىندىكتەر جاسالۋدا – بۇگىنگى ءىس-شارا سونىڭ دالەلى», دەدى ق.ايتباەۆ.

پلەنارلىق وتىرىستا ءتىل ما­سەلەسىن قوعام الدىندا كوتەرىپ جۇرگەن عالىمدار ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى اسقار جۇمادىلداەۆ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعا­سى ەربول تىلەشوۆ, اكادەميك شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى, Almaty Management University پرەزيدەنتى اسىلبەك قوجاحمەتوۆ بايانداما جاساپ, قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا ويلارىن ورتا­عا سالدى. سيمپوزيۋمنىڭ ەكىن­شى كۇنى ەلىمىزگە تانىمال عالىم­داردىڭ قاتىسۋىمەن «قازاق ءتىلىنىڭ سالالىق لينگۆيستيكاسىن دامىتۋدىڭ ىرگەلى ادىسنامالىق نەگىزدەرى», «قازاق تىلىندە عىلىم جۋرناليستيكاسىن ىسكە اسىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن بوگەتتەرى», «الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق عى­لىمداردىڭ ۇلتتىق مازمۇنىن جاڭارتۋدىڭ زاماناۋي پاراديگمالارى», «جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ ۇلتتىق مازمۇ­نىن نىعايتۋ اسپەكتىلەرى», «تەح­نيكالىق عىلىمداردىڭ ۇلت­­تىق مازمۇنىن نىعايتۋدا كادر­لاردىڭ بىلىكتىلىك ساپاسىن ارتتىرۋ», «قازاق ءتىلىن وقىتۋ: نا­تي­جەلى-ءونىمدى يننوۆاتسيالىق تەح­نولوگيالار» سىندى 6 سەكتسيا جۇمىس ىستەدى. ءاربىر سەكتسيادا قازاق ءتىلى مەن عىلىمنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى ساراپتالىپ, عالىمدار تاجىريبە مەن پى­كىر الماسقان اشىق ديالوگ الاڭىنا اينالدى. سونداي-اق في­لولوگ نازگۇل قوجابەكتىڭ انا تىلىمىزدە دۇرىس سويلەۋ, جازۋ جانە اۋدارۋ ماسەلەلەرىن قول­عا العان «كالكاعا ۇيرەنىپ كەتۋگە بولا ما» دەپ اتالاتىن شەبەر­لىك ساعاتى, اسىرەسە, ستۋ­دەنت­تەر ءۇشىن پايدالى بولدى. تالقى­لاۋلار مەن پىكىر الماسۋ ناتيجەسىندە قابىلدانعان سيمپوزيۋم قارارىندا قاتىسۋشىلار بىرقاتار ماسەلەنى اتاپ, ونىڭ الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اسقانىن ءجون سانايدى. مىسالى, سيمپوزيۋم قارارىندا عىلىمنىڭ ۇلتتىق مازمۇنىن الداعى ۋاقىتتا مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدە ايقىنداي وتى­رىپ, ونىڭ قازاق تىلىندەگى بازالىق نەگىزىن نىعايتۋعا كۇش سالۋ, ول ءۇشىن قازاق تىلىندە شى­عىپ جاتقان ەڭبەكتەردىڭ جالپى ءتىزىمىن جاريالاۋ جانە ولار­دىڭ ىشىنەن تاڭداۋلى ۇلگى­لەرىن ارنايى كوميسسيانىڭ شە­شى­مىمەن تىزبەلى باسىلىمداردا جاريالاۋ, زامان تالابىنا وراي مينيسترلىك جانىنان ينتەرنەت رەسۋرستارىن جانە يننو­ۆاتسيالىق-پەداگوگيكالىق تەحنولوگيالاردى وقۋ ۇدەرىسىنە ءتۇر­لى سالادا ەنگىزۋ ماقساتىندا وقۋ­لىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن جازۋ ءۇشىن زاماناۋي تەحنيكامەن جابدىقتالعان ورتالىق اشۋ ۇسىنىلعان. قازاق ءتىلىنىڭ عى­لىمي مارتەبەسىن نىعايتۋ ءۇشىن ونىڭ ساياسي-قۇقىقتىق نەگىز­دەرىن, مينيسترلىكتەر تاراپىنان قابىلداناتىن ەرەجەلەردىڭ, باعدارلامالاردىڭ قازاق تىلىنە باسىمدىق بەرۋىن قامتاماسىز ەتۋ, گرانتتاردىڭ, جوبالاردىڭ, كون­كۋرستىق جۇمىستاردىڭ ورىن­­­دالۋىندا قازاق ءتىلىنىڭ ءرو­لىن ارت­تىرۋ قاجەتتىگى دە ايتىلعان.

بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ورتالىعىنا اينالادى

كەلەلى باسقوسۋدىڭ نەگىزگى بولىگى الدىندا سالا ءمينيسترى ەلىمىز بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇزدىكتەرىن ماراپاتتادى. عىلىم مەن تەحني­كا­نىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوس­قان عالىمداردى, عىلىمي قىز­مەتكەرلەردى قولداۋعا باعىت­تالعان «ۇزدىك عىلىمي قىز­مەت­كەر – 2023» بايقاۋىنا ءار­تۇر­لى عىلىم باعىتتارى بويىن­­شا جالپى سانى 307 ءوتى­نىم تۇسكەن. ناتيجەسىندە, بىر­نە­­شە باعىتتار بويىنشا 50 عالىم ۇزدىك دەپ تانىلىپ, 2000 اەك كو­لەمىندە سىياقىعا يە بولدى. ال «جوعارى وقۋ ورىن­دارى­نىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى – 2023» رەسپۋبليكالىق باي­قاۋىنا 80 جوعارى وقۋ ورنى­نان بارلىعى 768 ۇمىتكەر قاتى­سىپ, كوميسسيا شەشىمى ناتي­جەسىندە 43 وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 150 وقىتۋشىسى جەڭىمپاز اتاندى. ولاردىڭ ارقايسىسى 2000 اەك كولەمىندە سىياقى الدى. اقشالاي ىنتالاندىرۋدان باسقا, ارنايى توسبەلگىگە يە بولدى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك بارلىق جەڭىمپازداردى ماراپاتتاي وتىرىپ, وقىتۋشىلار مەن عالىمداردىڭ ءبىلىم جانە وتاندىق عىلىم سالاسىن دامى­تۋعا قوسقان زور ۇلەسىن اتاپ ءوتتى. ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز – حالىقتىڭ عىلىمعا, عالىمدارعا جانە جالپى جوعارى ءبىلىم جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن قالپىنا كەلتىرۋ. وسى جولدا كىشكەنتاي بولسا دا, بىراق سەنىمدى قادامدارمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. ماسەلەن, 1-2 اي­دىڭ ىشىندە «عىلىم جانە تەح­نولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسى كۇشىنە ەنەدى. سونداي-اق ءساۋىر ايىندا پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ وتىرىسى, ۇلكەن عى­لىمي كورمە وتەدى», دەدى مينيستر. سونداي-اق سيمپوزيۋم اياسىندا تۇركىستان وبلىسىندا العاشقى «Turkistan EdTech Lab» سoursera ورتالىعى اشىلدى. ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا قۇ­رىلعان ورتالىق ماقساتى – وب­لىس بويىنشا Coursera كۋرستارىن ناسيحاتتاپ, تاراتۋ ارقىلى ءارتۇرلى سالا ماماندارى ءۇشىن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ورتالىعىنا اينالۋ. اشىلۋ راسىمىندە ءسوز العان مينيستر ساياسات نۇربەك حالىق سانى كوپ وبلىس سانالاتىن تۇركىستان وڭىرىندە مۇنداي ورتالىق ءالى كوپتەپ اشىلۋى كەرەك دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى. «بۇگىنگى تاڭدا «Coursera» كۋرستارى ايماقتىق 25 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 20 000 ستۋدەنتىنە قولجەتىمدى. قازىردىڭ وزىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە 50-دەن استام كۋرس بار. باعدارلاما قازاق تىلىنە لوكاليزاتسيالانعان تۇردە 600 كۋرسقا دەيىن ۇلعايۋدا. الداعى 3 جىلدا 100 000 وتاندىق ستۋدەنت پەن وزگە دە پاي­دالانۋشىلار «Coursera» پلاتفورماسىنا قول جەتكىزە الادى. اتالعان ورتالىق  قوجا احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىمەن,  قازاقستانداعى «Coursera» ءبى­لىم بەرۋ پلاتفورماسىنىڭ ەكس­ك­ليۋزيۆتى سەرىكتەسى «BMG UpSkill»-مەن ءوزارا ىنتى­ماق­تاستىق تۋرالى كەلىسىم نەگىزىندە شىمىلدىعىن تۇرگەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا ورتا­لىقتا 360 وقىتۋشى وقىسا, كۋرس­­­تاردىڭ جالپى سانى – 650-ءدى قۇ­­راي­­دى. جاھاندىق باسەكەگە قابى­لەتتىلىگىمىزدى مۇنان ءارى ارتتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن ءبىز بۇل جوبانىڭ جان­دانۋىنا مۇرىندىق بولۋىمىز كەرەك. ويتكەنى بابالارىمىز ايتقانداي, عىلىم مەن ءبىلىمدى تۇعىر ەتكەن ۇلت قانا ۇشپاققا شىعادى ءھام بيىككە قانات سەرمەيدى», دەدى مينيستر. سونداي-اق «Turkistan EdTech Lab» ورتالىعىن تانىستىرعان راۋان كەنجەحان ۇلى ورتالىقتىڭ مىندەتى جاڭا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى ساپالى ءبىلىم بەرۋدى ارتتىرۋ ەكەنىن ايتتى. ءارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقى­تۋشى-پروفەسسورلار قۇرامى جانە ستۋدەنتتەرى ءۇشىن ءبىلىم مەن داعدىلاردىڭ قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى «عىلىم قورى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قولداۋىمەن جەمىس-جيدەكتەردى وڭدەۋ وندىرىستىك تسەحىنىڭ ىسكە قوسىلۋى – سيمپوزيۋمى اياسىندا اتقارىلعان يگى ءىستىڭ تاعى ءبىرى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بوتانيكالىق باعىندا ورنالاسقان تسەح ماقساتى – يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار نەگىزىندە بيورەسۋرستاردى كوممەرتسيالىق يگەرۋ ارقىلى بوتانيكالىق باقتىڭ قۇندى گەندىك قورىن ساقتاۋ, قالدىقسىز ءونىم ءوندىرۋ. وندىرىستىك تسەح زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, وندا جەمىس­تەردى جۋ, كەسۋ, كەپتىرۋ, سۇرىپ­تاۋ, وراۋ, ساقتاۋ سىندى قىزمەت تۇرلەرى ورىندالادى. وندىرىستىك تسەحتىڭ 1 تəۋلىكتە 5-7 توننا ءونىم قابىلداپ, قايتا وڭدەۋگە مۇمكىندىگى بار. الداعى ۋاقىتتا تسەحتا قايتا وڭدەلگەن, تابيعي كەپتىرىلگەن ونىمدەردى, ونىڭ ىشىندە كەپتىرىلگەن الما, المۇرت, ورىك جانە تاعى باسقا ونىمدەردى ەلىمىزدىڭ باسقا دا قالالارىنا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

تۇركىستان