تۇركىستان وڭىرىندە جىل سايىن اقپان ايىنىڭ سوڭىنا تامان چەشەن-ينگۋش ۇلتتارى جينالىپ اس بەرەدى. جيىندا اعا بۋىن وتكەندى ەسكە الىپ, جاستارعا قازاق حالقىنىڭ بۇكىل ءبىر ەنوستىڭ ساقتالىپ قالۋىنا سەپتىگى تيگەنىن ايتىپ وتىرادى. بيىل سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارىنىڭ قازاق جەرىنە دەپورتاتسيالانعانىنا 80 جىل تولدى.
دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, 1944 جىلعى 31 قاڭتاردا چەشەن-ينگۋش اۆتونومياسىن تاراتۋ جانە «فاشيست باسقىنشىلارىنا جاردەم بەرگەنى ءۇشىن» ونىڭ تۇرعىندارىن ورتالىق ازيا مەن قازاقستانعا قونىس اۋدارتۋ تۋرالى كسرو قورعانىس مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ قاۋلىسى شىققان. قىس ايىندا ميلليونعا جۋىق جۇرتشىلىقتى ۆاگونعا تيەپ, قازاقستانعا اكەلگەن. سول ءبىر كۇندەردى ەسكە العان, جاسى 90-نان اسقان امين دابيەۆ جولدا قانشاما قانداسىنىڭ قازا بولىپ, ءمايىتى ەلسىز دالادا شاشىلىپ قالعانىن كۇرسىنە ەسكە الادى. زۇلمات جىلدارى ول نەبارى 12 جاسىندا تۋعان جەرىنەن الاستالىپ, كوپپەن بىرگە قازاق ەلىنە قونىستانعان. قانشاما قيىندىقتى ەڭسەرگەن قارت سول كەزدەگى جەرگىلىكتى قازاق حالقىنىڭ قامقورلىعىن ەشقاشان ۇمىتپايتىنىن ايتادى. «قازاقتارعا مىڭ دا ءبىر راحمەت! ولار بولماعاندا بارلىق چەشەن قىرىلىپ كەتەتىن ەدى. امال جوق, جولدا ءبىرشاما ادام ءولدى. كەز كەلگەن ادامدى ۆاگونعا اكەپ تىقتى دا سىرتىنان ق ۇلىپتاپ قويدى. جولدا ۇلكەن ستانساعا كەلگەندە عانا ەسىكتى اشىپ سىرتقا شىعارادى دا, 1 ساعاتتان سوڭ قايتا ەسىكتى جاۋىپ قويادى. قايتىس بولعانداردى جول-جولدا تاستاپ كەتتى. مۇندا كەلگەندە قازاقتاردىڭ ۇيىندە جاتتىق. ءبىر ناندى ءبولىسىپ جەدىك. ءبىزدى سىرتقا تەپپەدى. سول ءۇشىن قازاقتارعا مىڭ العىس ايتامىن», دەيدى امين دابيەۆ. قازاقستانعا قونىستانعانداردىڭ باسىم بولىگى وڭتۇستىك وڭىرگە ءبولىنىپ, ءار اۋدانعا جىبەرىلگەن. بۇگىندە قازاق جەرىنە ءسىڭىپ, ۇرپاق ءوربىتىپ, ءوسىپ-ونگەن ولاردىڭ تىلەگى – اشىق اسپان مەن بەيبىت ءومىر عانا.
ال وبلىستىق «گاراباح» ازەربايجان ەتنومادەني قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى راميلا مۋستافاەۆا ناعاشى اتاسى 1937 جىلعى ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى تاۋلى قاراباقتان سوزاق جەرىنە قونىس اۋدارعانىن ايتادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, عاسىر جاساپ وتىرعان ناعاشى اتاسىنىڭ اڭگىمەسى جادىندا جاتتالىپ قالعان. «ناعاشى اتام ازەربايجاننان قازاقستانعا پويىزبەن شىققانىن ايتادى. جولدا كوز جۇمعان ادامداردى ۆاگوننان لاقتىرا سالادى ەكەن. ۆاگونداعىلار بۇل ەلگە ءولتىرۋ ءۇشىن اكەلە جاتىر دەپ ويلاعان. وسىلايشا, بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان اۋىر ساپاردان ءتىرى قالعاندارىن سوزاق اۋدانىنىڭ قازىرگى ورتالىعىنا جەتكىزگەن. بۇل جەردە شولاققورعان جۇرتى قارسى الىپتى. ول كەزدە 13 جاستاعى اتامدى باقۋاتتى تۇراتىن كىسىنىڭ شاڭىراعىنا اپارادى. قورىققاننان اناسىنىڭ ەتەگىنە تىعىلىپ, «ەندى وسى جەردە شىنىمەن ولتىرەدى» دەپ ويلاعان. بىراق قازاق حالقى جىلىشىراي تانىتىپ, ىستىق شاي مەن تاماق ۇسىنادى. سول ۇيدە ءۇش كۇن قوناق بولىپ, كەيىننەن ءۇيدى-ۇيگە ءبولىنىپ قونىستانىپتى. ارادا ۋاقىت وتە كەلە قازاق حالقى سول جىلدارى قونىس اۋدارعانداردىڭ باسپانالى بولۋىنا جاردەمدەسكەن. اتام قازاقتاردىڭ ءوز باۋىرىنداي كورگەنىن ۇمىتپايتىنىن ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. سەبەبى كىم بولسا دا قيىن ساتتە قولۇشىن سوزىپ, شىن كوڭىلمەن اس-سۋىن ۇسىنعان ادامداردى قۇرمەتتەپ وتۋگە ءتيىس. ءبىر جىلدارى ءوز ەلىنە قونىس اۋداراتىن مۇمكىندىكتەر دە بولىپتى. بىراق وسى كيەلى وتانىمىزدا قالدىق, دەگەن اڭگىمەلەرىن ايتىپ جۇرەدى, – دەيدى راميلا مۋستافاەۆا. – ءبىز قازاقستاندا تۋدىق, وسى ەلدىڭ تاربيەسىن سىڭىردىك, وسى ەلدە ءوسىپ-وندىك جانە ەڭ باستىسى, ءبىز قازاقشا ويلايمىز. مەن سايرام اۋدانى اكىمدىگىندە ون جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەدىم. سول كەزەڭدە مەنى شەتتەتكەن نەمەسە ۇلتىما قاتىستى تەرىس اڭگىمە ايتقان بىردە-ءبىر ادام بولمادى. سونداعى ۇجىممەن ءالى دە تىعىز قارىم-قاتىناستامىن. ءتىپتى, ازەربايجاندارعا قاراعاندا, قازاق دوستارىم كوپ. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, انامنىڭ اپكە-سىڭلىلەرى قازاق, گرۋزين, ازەربايجان, تۇرىك, تاجىك, ەندى ءبىرى چەشەنگە تۇرمىسقا شىققان. ساناپ كورسەم, ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزدە سەگىز ءتۇرلى ۇلت وكىلى بار ەكەن».
وڭىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەلۋدەن استام ەتنوس وكىلدەرى ەلىمىزدىڭ, وبلىستىڭ دامۋىنا, قوعامدىق تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا شىنايى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. جالپى, وڭىردەگى حالىق اراسىندا قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى, تاتۋلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا 11 وبلىستىق, 2 قالالىق, 5 اۋداندىق جانە 1 اۋىلدىق ەتنومادەني بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى.
تۇركىستان وبلىسى