جەمقورلارعا جازانى ارتتىرىپ, ايىپپۇل مولشەرىن وسىرگەنىمىزبەن, ەلدىڭ قارجىسىن قالتاعا باساتىنداردىڭ سانى ازايعان جوق. كەرىسىنشە, شەندى-شەكپەندىلەردىڭ ادەتى قول استىنداعى قىزمەتكەرلەرگە جۇقتى ما, وسى كۇنى تۇيەنى تۇگىمەن جۇتاتىنداردىڭ ەسەبى ەستەن تاندىراتىن كۇنگە جەتتى. قوعامدىق ساناداعى قاۋىپتى قۇبىلىستى جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇگەندەۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.
سوندىقتان قۇزىرەتتى ورگاندار جەمقورلىقپەن كۇرەستە مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدى قولعا الا باستادى. سەبەبى ار مەن ۇياتتىڭ قۇنىن تۇسىنەتىن ادامدا جەمقورلىققا قارسى بەلسەندى ازاماتتىق پوزيتسيا قالىپتاسادى.
استانادا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى مەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان ەكى كۇندىك وقىتۋ سەمينارىندا ايماقتاردان كەلگەن جۇزدەن استام قاتىسۋشى جەمقورلىققا قارسى زاڭناما, اكادەميالىق ادالدىق قاعيداتتارىن ەنگىزۋدىڭ تاجىريبەلىك قۇرالدارى تۋرالى مالىمەت الدى. سونداي-اق قاتىسۋشىلارعا موتيۆاتسيالىق سەسسيالار وتكىزىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ىشكى ىستەر جانە قورعانىس, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىكتەرىنىڭ, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەمياسىنىڭ وقۋ ورىندارىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس پاندەرىنىڭ وقىتۋشىلارى دا بار.
ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ماڭىزدى ءىس-شارانىڭ ماقساتى – جاستاردىڭ ساناسىندا تاربيەمەن بىرگە جەمقورلىقتىڭ كەز كەلگەن كورىنىسىنە توزبەۋشىلىكتى قالىپتاستىرۋ.
ء«ىس-شارادا قاتىسۋشىلارعا جەمقورلىققا قاتىستى جان-جاقتى مالىمەت بەرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ دا وسى سالانى جەتىلدىرۋگە قاتىستى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالۋىنا مۇمكىندىك جاساپ وتىرمىز. حالىقارالىق دەڭگەيدە جاستار اراسىنداعى سىبايلاستىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جانە قۇقىق نەگىزدەرىن ءتۇسىندىرۋ تاجىريبەلەرىن تۇسىندىرەمىز. قازىر ەلدەگى 90-نان استام ۋنيۆەرسيتەتتە «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەت نەگىزدەرى» دەگەن ءپان جۇرگىزىلەدى. بىلتىرعى وقۋ جىلىندا بۇل ءپاندى 78 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت وقىپ شىققان. ماقساتى – وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىندا جات ادەتكە قاتىستى يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرىپ, ونىڭ قوعامداعى زاردابىن جەتكىزۋ. وسى ارقىلى جاستاردىڭ بويىندا ادالدىق پەن پاراساتتىلىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ. سەمينارعا ۋاكىلەتتى ورگان مەن جوعارى ءبىلىم سالاسىنىڭ ماماندارى سپيكەر رەتىندە شاقىرتىلدى», دەيدى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى پرەۆەنتسيا قىزمەتىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ميراس قارعاباي. سونداي-اق قۇزىرەتتى ورگاندار حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ ءبىرى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءبىلىم بەرۋگە باعىتتالعان تاجىريبەنى قالىپتاستىرۋعا دەن قويىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى «GRACE» حالىقارالىق باستامانى ەنگىزۋگە بۇۇ-مەن بىرگە اتقارۋعا نيەتتى. بۇل ءۇشىن مامانداردىڭ عانا ەمەس, وقىتۋشى قۇرامنىڭ دا ايتارىنا قۇلاق ءتۇرۋ ماڭىزدى. سوندىقتان سەمينار جۇمىسىنا بۇۇ-نىڭ ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسىنىڭ ساراپشىسى بيانكا كوپپ, ۆەنا قالاسىنداعى «Grace» باستاماسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى ونلاين قاتىسىپ, قازاقستاندىق ارىپتەستەردىڭ پىكىرىن تىڭدادى.
ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اتىنان سپيكەر رەتىندە شاقىرتىلعان رۋسلان توقاتوۆ «ادامدى تۇزەتپەي قوعام وزگەرمەيدى. قوعامدىق سانانى دۇرىس قالىپتاستىرماي, قىلمىسقا قارسى كۇرەستى قولعا الۋ قيىن», دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى قول قويعان 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تۇجىرىمدامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قادامدارىن ءتۇسىندىرىپ, مەملەكەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان شارالار تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ ماڭىزدى. ونىڭ ىشىندە سىبايلاستىقتى توقتاتۋعا بايلانىستى ناقتى قادامدار تۋرالى ايتقان سپيكەر: «زاڭدى قاتايتقانمەن, ادامنىڭ ساناسى تۇزەلمەسە, ەشتەڭە وزگەرمەيدى. سوندىقتان, ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ ساناسىن وياتۋعا جۇمىس ىستەۋ كەرەك. قوعامداعى پاراساتتىلىقتى دارىپتەۋ, ەكىنشى جاعىنان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تەحنولوگيالاردى دا قولدانۋدى قولعا الۋ قاجەت. بۇگىن قاتىسۋشىلارعا بلوكچەين تەحنولوگياسى تۋرالى دا ءتۇسىندىرىپ وتەمىن», دەدى ول.
سەمينار اياسىندا «نارحوز» ۋنيۆەرسيتەتى «GRACE» حالىقارالىق باستاماسىن ىسكە اسىرۋ تاجىريبەسىن ۇسىنىپ وتىر. ءبىلىم بەرۋ مەن سەرىكتەستىك قاتىناستاردىڭ ترانسفورماتسيالىق كۇشىن پايدالانا وتىرىپ, بالالار مەن جاستار اراسىندا جەمقورلىقتان باس تارتۋ مادەنيەتىن قۇرۋعا باعىتتالعان جۇمىستىڭ بەرەرى بار. وسى ورايدا وقىتۋ سەمينارىنا قاتىسۋشىلاردىڭ دا پىكىرىن تىڭداپ كوردىك. ولاردىڭ ويىنشا, جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جوعارى وقۋ ورنىنان ەمەس, وتباسىنداعى تاربيەدەن باستالۋ كەرەك.
استانا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتى دەكانىنىڭ ورىنباسارى جانات سەيىلحانوۆ ءبىلىم سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ تۋرالى ءپاندى وتكىزۋدىڭ قىر-سىرىن تۇسىندىرۋگە باعىتتالعان ءىس-شارانىڭ بەرەرى مول ەكەنىن ايتادى. «بارلىق ايماقتان وقىتۋشى قۇرام جينالدىق. ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ تاراپىنان سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى جۇمىستاردىڭ ءمان-ماڭىزى ءتۇسىندىرىلدى. ونىڭ ىشىندە ەرىكتىلەردىڭ جۇمىسى, حابارلاسقان ادامداردى كوتەرمەلەۋ, سۋبەكتىلەردى قورعاۋ سەكىلدى ءبىراز اقپارات الدىق. جالپى, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ اراسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان سەمينار ناقتى جوو-داعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ءپاندى ەنگىزىپ, ونى ءارى قاراي جەتىلدىرىپ, بولاشاق ۇرپاققا دۇرىس باعىت-باعدار بەرۋدى ۇيرەتىپ جاتىر», دەيدى ول. سپيكەر باسقوسۋدا تالقىعا تۇسكەن جەمقورلىققا قاتىستى تۇجىرىمدار مەن اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپقا بايلانىستى ايتىلعانداردىڭ دۇرىس ەكەنىن العا تارتتى. «مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەتتەگى جەمقورلىققا قارسى مادەنيەت وتباسىنداعى تاربيەگە اسا ءمان بەرىلگەندە عانا جەمىسىن بەرەدى. قىلمىسقا قارسى يممۋنيتەت ادامعا تال بەسىكتەن بەرىلۋگە ءتيىس. ودان كەيىن ءوز ۇلتىمىزدىڭ وزىندىك مەنتاليتەتىنە بايلانىستى زاڭدار مەن نورمالار قابىلدانۋ كەرەك. مىسالى, ەلىمىزدە جەمقورلار تاپقان تابىسىن جاقىندارىنا اۋدارۋعا قۇمار. بۇل ورايدا جەمقوردىڭ وتباسىنا نەمەسە بالالارىنا بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىك جەڭىلدىكتەردەن ايىرىپ تاستاۋ نورماسى قولدانىلسا دەپ ويلايمىن», دەيدى ج.سەيىلحانوۆ.
سەمينارعا ەسىل ۋنيۆەرسيتەتىنەن قاتىسقان قايبار ءماني ۇلى: «ەلدە دە الەمدىك تاجىريبەدەگىدەي جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا اسا كوڭىل بولىنەدى. قىلمىسقا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ باسى – مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ. بۇل ءۇشىن تاربيەگە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. بۇل جۇمىس ۋنيۆەرسيتەتتە عانا ەمەس, كەز كەلگەن وتباسىندا, كەز كەلگەن ورتادا جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. جاستاردىڭ ساناسىنا جەمقورلىق قوعامعا زيان, بولاشاعىڭا بالتا شابۋ, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە تۇساۋ سالىپ, ۇرپاعىمىزدىڭ جولىن جابۋ ەكەنىن ءسىڭىرىپ وسىرۋگە كوڭىل بولگەنىمىز دۇرىس. بۇل جۇمىس ۋنيۆەرسيتەتتە عانا ەمەس, بالاباقشادان باستالعانى ءجون», دەيدى.
ەكونوميكاسىنىڭ كوشى العا كەتكەن كوپ ەلدە جەمقورلارعا بەرىلەتىن جازا قاتال. ماسەلەن, اقش-تا پاراقورلىق بابىمەن ءىستى بولعاندار اقشانى ءۇش ەسە ۇستەمەمەن قايتارىپ قانا قويماي, بار جيعان-تەرگەنى مەملەكەتكە وتەدى. ال ءوزى ۇزاق ۋاقىت تەمىر تورعا قامالادى. جەمقورلارعا جەڭىلدىك جاسالمايتىن قىتاي مەن يراندا پاراقورلاردىڭ جازاسى – ءولىم. بۇل ەلدەردە اقشا جىمقىرۋ وتانعا وپاسىزدىق رەتىندە قارالادى. سول سەبەپتى جەڭىلدەتىلگەن جازانى العان كۇننىڭ وزىندە, قولىڭنان نەمەسە ساۋساعىڭنان ايىرىلاسىڭ. سينگاپۋر سەكىلدى ەلدەردە جەمقورلىققا قاتىستى ۇساق قىلمىس جاساعانداردى حالىقتىڭ الدىنا شىعارىپ ساباپ, ارتىنان پاراقورلاردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ, قوعامدىق جەرلەرگە ءىلىپ قويادى. بۇدان كەيىن بولاشاق ۇرپاعىن ويلايتىندار قارابەت بولماۋدىڭ قامىنا كىرىسەتىنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان سەميناردا ايتىلعانداي, الدىمەن تاربيەگە, ودان كەيىن جازاعا دەن قويعان ارتىق ەتپەسە كەرەك. اسىرەسە «اكە-كوكەمەن» كورىنىس تاباتىن قىلمىسقا قىلبۇراۋ تاربيەنىڭ تىزگىنىن مىقتاپ ۇستاعاندا عانا جەمىسىن بەرەدى.