ەلوردادا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە جۋرناليستيكا سالاسىندا قوردالانعان ماسەلەلەر تالقىلانىپ, الدا اتقارىلۋعا ءتيىس ماڭىزدى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىلدى. اسىرەسە اقپارات ايدىنىنا اۋاداي قاجەت بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋدان باستاپ, سالاعا قاجەتتى جۇيەنى وزگەرتۋدىڭ وزەكتىلىگى قاۋزالدى.
بەلگىلى جۋرناليستەر مەن دەپۋتاتتاردىڭ, مەدياحولدينگ باسشىلارى مەن مەدياكوممۋنيكاتسيا ماماندارى قاتىسقان «جۋرناليست ەتيكاسى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلدە باق سالاسىنداعى ەتيكالىق نورمالارعا بايلانىستى وزەكتى ماسەلەلەر جان-جاقتى قاراستىرىلدى.
ءىس-شارانى اشقان مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا مينيسترلىكپەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, اقپارات سالاسى زارۋلىكتەرىن شەشۋگە اتسالىسىپ جۇرگەن ارىپتەستەرگە العىسىن ءبىلدىردى. سالا باسشىسى وتاندىق باق-تىڭ بەلسەندى دامۋى ءۇشىن اتقارىلاتىن جۇمىستار سالاعا تىڭ سەرپىن بەرىپ, جۋرناليستەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەرىنە سەنىم ءبىلدىردى. وسى ورايدا جۋرناليستەردىڭ ەتيكا ماسەلەسىن شەشۋ بويىنشا بىرقاتار ناقتى ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.
«كەيىنگى جىلدارى ادامزات باسىنا تۇسكەن سىناقتار اقپاراتتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن انىق كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان كاسىبي جۋرناليست قاشاندا جوعارى ەرۋديتسياسى, ناقتىلىعى جانە وبەكتيۆتىلىگىمەن قاراپايىم جەلى قولدانۋشىسى مەن بلوگەرلەردەن ەرەكشەلەنىپ تۇرارى انىق. وسى قاسيەتتەر جۋرناليستيكانى بيىككە شىعارادى», دەدى سالا باسشىسى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە اقپارات تاراتۋ ۇدەرىسىندە بلوگينگتىڭ اسەرى قاتتى سەزىلەدى. «الايدا بلوگەرلەردىڭ جۇمىسى كاسىبي جۋرناليستەردىڭ وراسان زور ەڭبەگى مەن تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەن», دەدى مينيستر. «قازىر كاسىبي ءبىلىمى جوق, جۋرناليستيكانىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن باسشىلىققا المايتىن ادامدار اقپاراتتىق كونتەنت جاساۋمەن اينالىسىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. كەيىنگى جىلدارداعى شۋلى وقيعالاردى جاريالاۋدا «حايپقا» ۇمتىلۋ, جەكە ماتەريالدار مەن قۇپيا اقپاراتتىڭ جاريالانۋى وسى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. جۋرناليست ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتىندە قوعامدى وبەكتيۆتى جانە وزەكتى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ەتيكالىق نورمالاردى دا قاتاڭ ساقتاۋى كەرەك», دەدى ا.بالاەۆا.
سونداي-اق ايدا بالاەۆا حالىقارالىق تاجىريبەدە جۋرناليستىك جانە رەداكتورلىق ەتيكانىڭ بىرىڭعاي ستاندارتى ەرىكتى ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ جۇيەسىن قامتاماسىز ەتەتىنىن ايتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە جەكە تۇلعانىڭ دا, قوعامنىڭ دا اقپارات الۋ قۇقىعىن تەڭەستىرەدى. ماسەلەن, «جۋرناليستيكاداعى كاسىبي ەتيكانىڭ حالىقارالىق قاعيداتتارى» جانە «جۋرناليستەردىڭ مىنەز-ق ۇلىق پرينتسيپتەرىنىڭ دەكلاراتسياسى» سەكىلدى قۇجاتتاردا نەگىزگى ەتيكالىق قاعيداتتار بەلگىلەنگەن. شىنايى اقپارات بەرۋ جانە وقيعالاردى وبەكتيۆتى جاريالاۋ جونىندەگى ەرەجەلەردى ساقتاۋ, ءجۋرناليستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى مەن كاسىبي ادالدىعى, جەكە ءومىرى مەن قادىر-قاسيەتىن, قوعامدىق مۇددەلەردى, جالپىعا ورتاق قۇندىلىقتار مەن مادەنيەتتەردىڭ الۋان تۇرلىلىگىن قۇرمەتتەۋ – جاڭا الەمدىك اقپاراتتىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق ءتارتىپتى دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا ىقپال ەتۋگە باعىتتالعان.
«الايدا گيپەراقپارات جانە تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە الەمدىك ءداستۇرلى جۋرناليستيكا ۇلكەن قيىندىقتارعا تاپ بولدى. ونىڭ ىشىندە كاسىبي ەتيكانى ساقتاۋ ماسەلەسىندە تۇيتكىلدى دۇنيە كوپ. شەكارالار ب ۇلىڭعىر بولعان جاعدايدا جانە تسيفرلىق مازمۇنداعى كونتەنتتى دايىنداۋعا بارلىعى قاتىسا الاتىن بۇگىنگى كۇنى ەتيكالىق قاعيداتتاردى ساقتاۋ, ءوز قىزمەتى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋ قيىنداپ وتىر. ال بۇل جالپى جۋرناليستيكاعا دەگەن سەنىمنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەتىنىن كورىپ وتىرمىز», دەيدى مينيستر. ويتكەنى وقىرمان نەمەسە كورەرمەن كوبىنەسە كاسىبي دايىندالعان جانە ەتيكالىق تۇرعىدان تەكسەرىلگەن اقپاراتتى اجىراتۋعا تىرىسپايدى. سول ءۇشىن مينيستر قازىرگى قوعامدا «فاكتچەكينگ» جانە «ۆەريفيكاتسيا» سەكىلدى ۇعىمداردى نىعايتۋ ماڭىزدىلىعىن العا تارتتى.
سونىمەن قاتار ايدا بالاەۆا تسيفرلىق مەديانىڭ ۇستەمدىگى جۋرناليستيكاداعى ەتيكالىق داعدارىستىڭ باستاۋشىسىنا اينالعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جۋرناليستىك ەتيكا تاقىرىبىن كوتەرگەندە جۋرناليستىك كاسىپتىڭ ماسەلەلەرىن عانا ەمەس, قوعامدىق قۇندىلىقتار مەن گۋمانيستىك نەگىزدەردى دە قاپەردەن شىعارماۋ قاجەت. «حالىقارالىق جۋرناليستيكادا «sensitive journalism», ياعني «سەزىمتال جۋرناليستيكا» باعىتى بار. ەتنوسارالىق قاتىناستار, كەمسىتۋشىلىك, حاراسسمەنت, سۋيتسيد, زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى كۇردەلى جانە شەتىن تاقىرىپتاردى كوتەرگەندە كاسىبي بىلىكتىلىك پەن ساقتىق كەرەك. مىسالى, وتاندىق جەلىلىك باسىلىمداردىڭ بىرىندە بالالار ءسۋيتسيدى ەگجەي-تەگجەي كورسەتىلگەن, دارىلەردىڭ دوزاسى مەن اتاۋى ايتىلىپ, بالامەن بەينەجازبانىڭ سكرينشوتى پايدالانىلعان. ال پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ جەلىلەرى تۋرالى اقپارات جوق. بۇل ماسەلەدە اقپارات قۇرالدارىندا وسىنداي كۇردەلى تاقىرىپتاردى جاريالاۋ جۋرناليستەر مەن رەداكتورلاردان جوعارى ەتيكانى جانە كاسىبي ستاندارتقا سايكەس كەلۋدى تالاپ ەتەتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى», دەيدى سالا باسشىسى. بۇل اقپاراتتىق ەگەمەندىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار سىن-قاتەرلەر بارىن قاپەردەن شىعارماۋ قاجەتتىگىن اڭعارتادى. ەڭ الدىمەن, كاسىبي مامانداردى دايارلاۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر.
جۋرناليستيكا سالاسىنىڭ كوپقىرلى ۇدەرىسىن رەتتەۋدەگى ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ ءرولىن ەرەكشە اتاپ وتكەن سالا باسشىسى قولدانىستاعى جۋرناليستەردىڭ ادەپ كودەكسىنە نازار اۋدارۋعا شاقىردى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتتىڭ تيىمدىلىگى مەن ماڭىزدىلىعى بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا تۇسكەنىن ەسكەرسەك, كودەكستى مەدياسالانىڭ دامۋى مەن قوعامنىڭ سۇرانىستارىنا سايكەس قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى ارتىپ وتىر.
ء«ادىل ءسوز» حالىقارالىق ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ قورىنىڭ ديرەكتورى قارلىعاش جامانقۇلوۆا دەموكراتيالىق ساياساتتى ۇستاناتىن ەلدەردىڭ وزىندە ءسوز بوستاندىعىنا بايىپتىلىقپەن قارايتىن حالىقارالىق نورمالار قولدانىلاتىنىن العا تارتتى. ء«سوز بوستاندىعى بولۋ كەرەك. الايدا ماسەلە ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ قادىر-قاسيەتى جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى بولعان جاعدايدا شەكتەۋ ارتىق ەتپەيدى. ءبىزدىڭ ۇيىم كوپ جاعدايدا باق پەن جۋرناليستتەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا جۇمىس ىستەيدى. سەبەبى باق – ءتورتىنشى بيلىك. ال ءتورتىنشى بيلىك بۇل – حالىق. باق-تىڭ نەگىزگى جۇمىسى – حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر. ولار قوعامدىق سانانىڭ وزگەرۋىنە, مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋعا كومەكتەسەدى. دەگەنمەن قازىر كاسىبي ەتيكا ماسەلەسى كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى تاقىرىپقا اينالدى», دەيدى ول. ونىڭ پايىمىنشا, ەتيكا ماسەلەسىن زاڭمەن عانا شەكتەۋ جەتكىلىكسىز, جۋرناليستيكا ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ كەرەك. مىسالى, حالىقارالىق تاجىريبەدە سالانى رەتتەۋدىڭ ءۇش قۇرالى بار. ءبىرىنشىسى – ەتيكا كودەكسى, ەكىنشىسى – نيۋس-ومبۋدسمەن, ءۇشىنشىسى – كەڭەستەر مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر. ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – باق-تاعى قوردالانعان ماسەلەلەردى رەتتەۋدى قولعا الۋ. «مەنىڭشە, وسىنداي گيبريدتى فورماتتا وتكىزىلەتىن كەڭەستەر مەن نيۋس-ومبۋدسمەندەردىڭ جۇمىسى كوپ ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە تۇرتكى بولادى. ويتكەنى كوپ ەلدە تۇتىنۋشىلاردىڭ وزدەرى ومبۋدسمەندەرگە تىكەلەي سۇراقتارىن قويىپ, شاعىمدارىن ايتا الادى. بۇل كەيبىر كەيستەردىڭ سوتقا جەتپەي شەشىمىن تابۋىنا كومەكتەسەدى. ءبىر جاعىنان مەملەكەت بيۋدجەتىن ۇنەمدەسە, ەكىنشى جاعىنان حالىقپەن اشىق بايلانىس ورناتۋعا الىپ كەلەدى. حالىقپەن اشىق بايلانىس بار جەردە باق بارىنشا اشىق ءارى شىنايى اقپاراتتى ۇسىنۋعا نيەتتى», دەيدى قور ديرەكتورى.
جيىندا قۇقىق قورعاۋشى, «AU» ونلاين-قۇقىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ايمان وماروۆا زورلىق-زومبىلىق ماسەلەلەرىن جاريالاۋ كەزىندە شەكتەۋلەر ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەي جۋرناليستەر قىزمەتىن كاسىبي تۇرعىدا اتقارمايدى. ولاردا تالداۋ, جۋرناليستىك تەرگەۋ جوق, قۇقىقتىق ۇعىمدار تۋرالى تۇسىنىگى, سۇحبات بەرۋشىنىڭ ساراپتاماسى جوق. باق وكىلدەرىنىڭ كوبى زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى ىستەردى جاريالاي وتىرىپ, ءوز جۇمىسىنىڭ سالدارىنا جاۋاپسىز قارايدى. «زورلىق-زومبىلىق جاعدايلارىن جاريالاۋ كەزىندە ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى ءجيى كەزدەسەدى. مۇنداي جاعدايدا جۋرناليستەرگە شەكتەۋ بولۋى كەرەك. مىسالى, باسىلىمداردا جابىرلەنۋشىنىڭ باسىنان وتكەن زورلىق-زومبىلىق وقيعاسى جان-جاقتى, كەيبىر جاعدايدا ەگجەي-تەگجەيىن انىقتاپ ايتىپ بەرەدى. ياعني جۋرناليستيكانىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, وقيعانى جاريالاۋ ءادىسى قاتە بولعاندىقتان زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارى قايتا جابىرلەنەدى, دەمەك جاريالانىم سالدارىن بولجاۋ مۇمكىن ەمەس. سول ءۇشىن ەرەجەلەردى ەنگىزۋ, قۇقىقتىق ترەنينگتەر وتكىزۋ, سونداي-اق «قۇقىقتىق جۋرناليستيكا» ءپانىن ەنگىزۋ قاجەت», دەدى ول. سەبەبى قازىرگى جاعدايدا زورلىق-زومبىلىق تاقىرىبىن جازاتىن جۋرناليستەردىڭ زاڭ ءبىلىمى جوعىن بىلاي قويعاندا, قۇقىقتىق تەرمينولوگيانى تۇسىنبەيدى. «كۇدىكتى مەن جابىرلەنۋشىنى اجىراتا المايتىندار بار. كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەگە قاتىسى جوق ماماننىڭ پىكىرىن قوسادى. ال ول سوتقا قاتىسپاعان, تەك تەورياسىن بىلەدى. سوڭىندا اناۋ ايتتى, مىناۋ ايتتىمەن ساراپتاما جازىپ شىقتىق دەپ سانايدى. قازىر بۋللينگتىڭ سان ءتۇرى بار. بىزدەگى جۋرناليستەر بۋللينگتىڭ ءتۇرىن تالداپ, مامانداردى سويلەتىپ, اشىق بەرەدى. ونى كورگەن بالالار ايتىلعاندى قاعىپ الادى. ءار سويلەمدى جازاردا جاۋاپكەرشىلىك بولۋ كەرەگىن ۇيرەتۋ ماڭىزدى», دەيدى ا.وماروۆا.
سونداي-اق Suleyman Demirel University دەكانى ماديار ساۋدباەۆ مەديا كادرلاردى دايارلاۋعا قاتىستى ماسەلەلەردى اتاپ ءوتىپ, وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ قۇزىرەتتىلىگى, فاكۋلتەتتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ السىزدىگى وتكىر ماسەلەگە اينالعانىن جەتكىزدى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ ساياسات جانە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قايرات ساق جۋرناليستەردىڭ ادەپ كەڭەسىن قۇرۋدى ۇسىندى.
ءىس-شارا سوڭىندا ايدا بالاەۆا: «جۋرناليستيكا ەتيكاسىنىڭ ماسەلەلەرىن رەداكتسيالار مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىنسىز وزدەرى رەتتەۋى كەرەك ەكەنى انىق. ءوز تاراپىمىزدان جيىندا ايتىلعان بارلىق ۇسىنىستى, سونىڭ ىشىندە جۋرناليستەردىڭ جاڭا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىن قۇرۋدى قولداۋعا دايىنبىز», دەدى. بۇل ورايدا مينيسترلىك دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ تۇراقتى تۇردە ءوتىپ تۇرۋىنا مۇددەلى ەكەنىن جەتكىزىپ, سالانىڭ كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەسىن وسىنداي كەزدەسۋ كەزىندە شەشۋگە مۇمكىندىك مول ەكەنىن العا تارتتى.