ادام قۇقىن قورعاۋ جۇيەسى نىعايىپ كەلەدى

مەملەكەت باسشىسى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندەگى سۇحباتىندا پوليتسيا ورگاندارى 1 شىلدەدەن باس­تاپ جابىرلەنۋشىنىڭ شاعىمىن ەمەس, قىلمىستىڭ انىقتالۋىن نەگىزگە الىپ, قىلمىستىق ءىستى تىركەۋگە كوشكەنىن اتاپ ءوتتى. ياعني ەندى مۇنداي قىلمىس­تارعا قاتىستى ءىس قوزعاۋ ءۇشىن زورلىق-زومبىلىقتان جاپا شەككەن ادامنىڭ ارىزى قاجەت ەمەس.

– پرەزيدەنتتىڭ وتباسىلىق-تۇرمىس­تىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ, قىلمىستىق جاعدايدى ساۋىقتىرۋ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا وبلىستا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مىسالى, «تۇرمىس» رەسپۋبليكالىق جەدەل-پروفيلاكتيكالىق ءىس-شاراسى بارىسىندا 1 254 قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە وتباسىلىق-تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىنداعى قۇقىققا قايشى – 91, بالالاردى تاربيەلەۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ورىنداماۋ – 37, كامەلەتكە تولماعاندارعا تەمەكى ساتۋ – 15, الكوگولدى وتكىزۋ جونىندەگى تالاپتاردى بۇزۋ – 30 جانە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ تۇنگى ۋاقىتتا ويىن-ساۋىق ورىندارىندا نەمەسە ۇيدەن تىس جەردە زاڭدى وكىلدەرىنىڭ ەرىپ ءجۇرۋىنسىز بولۋى بويىنشا 498 دەرەك انىقتالىپ وتىر, – دەيدى تۇركىستان وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, پوليتسيا گەنەرال-مايورى مۇرات قابدەنوۆ.

سونداي-اق ءتارتىپ ساقشىلارى ەسەپتە تۇرعان 6 095 ادامدى, ونىڭ ىشىندە 511 قولايسىز وتباسىن تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تەكسەرگەن. ال 320 ازاماتقا «قورعاۋ نۇسقاماسى» شىعارىلىپ, سوتپەن 77 ادامعا مىنەز-قۇلقى بويىنشا ەرەكشە تالاپ قويىلعان. جالپى, وڭىردە وتكەن جىلى «قورعاۋ نۇسقاماسى» 4 395 ادامعا قاتىستى شىعارىلىپ, وتباسى-تۇرمىستىق قاتىناستاردا جاساعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتارى ءۇشىن 650-ىنە سوتپەن مىنەز-قۇلقىنا ەرەكشە تالاپ بەلگىلەنىپ, شەكتەۋ قويىلعان. سونداي-اق كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قىلمىستار مەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىس-شارا اتقارىلعان. وڭىردە 400 مىڭنان استام وتباسىدا 900 مىڭنان اسا 0-18 جاس ارالىعىنداعى بالا ءومىر سۇرەدى. «زورلىق-زومبىلىققا قارسى 16 كۇن» ناۋقانى اياسىندا مەكتەپتەردە 2 832 ءىس-شارا وتكەن. ناتيجەسىن­دە, اتا-انا باقىلاۋىنسىز جۇرگەن 211 ءجاسوسپىرىم كامەلەتكە تولماعانداردى بەيىمدەۋ ورتالىعىنا ورنالاستىرىلدى. قۇقىق بۇزۋشىلىققا بەيىم – 568, كامەلەتكە تولماعان جانە بالا تاربيە­سىنە نەمقۇرايدى قارايتىن 355 اتا-انا ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ ەسەبىنە الىندى, اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىلعانى – 9. جالپى بىلتىر وبلىس كولەمىندە وتباسى-تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىندا ايەلدەرگە قارسى جاسالعان قىلمىستاردىڭ سانى 30-عا تومەندەگەن. «كوپ جاعدايدا جابىرلەنۋشىلەر دەنساۋلىعىنا قاۋىپ تونگەندە پوليتسيادان كومەك سۇرايدى بىراق ارىز جازۋدان باس تارتادى. ال پوليتسيا كەتكەن سوڭ وتباسىنداعى جانجال ودان سايىن ۋشىعىپ, سوڭى اۋىر زار­داپتارعا اكەلەدى. بىلتىر شىلدەدەن باس­تاپ تۇرمىستىق جانجال تۋرالى پولي­تسياعا حابارلاما تۇسسە بولعانى بىرد­ەن ءتيىستى شارالار قابىلدانادى. جابىر­لەنۋشىنىڭ ارىزىنسىز-اق ساراپتامالار تاعايىن­دالىپ, قۇجاتتار جيناقتالىپ, ءىس سوتقا جولدانادى. سوتتا قۇقىق بۇزۋشىنىڭ جابىر­لەنۋشىمەن تاتۋلاسۋ مۇمكىندىگى بار, بىراق تەك ءبىر رەت تاتۋلاسا الادى. ياعني وتبا­سى­لىق جانجال جاساۋشى ءبىرىنشى رەت سوتتا جابىرلەنۋشىمەن تاتۋلاسسا, بۇل ارەكەت­تەرى كەلەسى قايتالانعاندا ولاردى تاتۋ­لاستىرۋعا سوتتىڭ زاڭ بويىنشا قۇ­قىعى جوق. وتباسىلىق جانجال ءۇشىن اگرەس­سورعا ەسكەرتۋ جاسالادى نەمەسە 5 تاۋ­لىككە قاماۋعا الىنادى. قايتا جاسالعان جاعدايدا – 10, ۇرىپ-سوعۋ فاكتىسى ءۇشىن – 10, قايتالانسا 20 تاۋلىككە قاماۋ كوز­دەلگەن. دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن – 15, ال قايتالانسا 25 تاۋلىككە قاماۋ جازاسى بار. وتباسىنداعى زورلىق-زومبى­لىق بۇل قىلمىس. وتباسىلىق كيكىل­جىڭ تۋدىرعاندار, السىزدەرگە ءجابىر كور­سەتكەندەر زاڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى», دەيدى م.قابدەنوۆ.

جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسى نىعايا تۇسكەنىن ايتقان مەملەكەت باسشىسى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا زاڭدارعا قازىلار­دىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتەتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەنىن دە اتاپ ءوتتى. «القا بيلەر­دىڭ قاراۋىنا جاتاتىن ىستەردىڭ اياسى كەڭەي­دى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى تولىق جۇمىس ىستەپ تۇر. وعان كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى. مەن بىلتىر جەلتوقسان ايىندا ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى ەكىنشى جارلىققا قول قويدىم. مۇنىڭ ءبارى وسى سالادا دايەكتى ءارى تۇبەگەيلى وزگەرىس جاسالىپ جاتقانىن كورسەتەدى», دەدى پرەزيدەنت سۇحباتىندا. وسى ورايدا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ تۇركىستان وبلىسى بويىنشا وكىلى ناتاليا قوجابەكوۆا ەلىمىزدە «القابيلەر تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن بەرى القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قىلمىستىق ىستەر وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردا قارالىپ جاتقانىن ايتادى. «الايدا القابيلەر جايلى حالىقتىڭ كوپشىلىگى تولىق بىلە بەرمەيدى. بيىل 1 قاڭتاردا قولدانىسقا ەنگەن اتالعان زاڭدا اسا اۋىر قىلمىس قانا ەمەس, القابيلەردىڭ سوتتىلىعىنا جاتاتىن قىلمىستاردىڭ باسقا دا ساناتتارىن قاراۋ بويىنشا سانى ۇلعايادى. سونىمەن قاتار, بيىلدان باستاپ القابيلەر سوتىنىڭ قاراۋىنا قىلمىستىق كودەكستىڭ بىرقاتار بولىگى ۇسىنىلىپ وتىر. ەلىمىزدە ۋاقىت تالابىنا ساي جۇمىس ىستەپ جاتقان القابيلەر سوتى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدا زاڭدىلىق پەن ادىلدىكتىڭ كەپىلى بولۋعا ءتيىس. القابيلەر سوتى حالىقتىڭ سوت بيلىگىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرادى. قازىرگى قابىلدانىپ وتىرعان زاڭ نورمالارىنداعى وزگەرىستەر وسىعان دالەل بولا الادى», دەيدى ناتاليا قوجابەكوۆا.

سوت جۇيەسىندە كەيىنگى وزگەرىستەردىڭ بارلىعى دەرلىك حالىقتىڭ سەنىمىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. ءبىر كەزدەرى ورىن العان سوت سالاسىنداعى جۇيەسىزدىك سالدارىنان حالىق سەنىمى تومەندەپ, شەشىمدەرگە نارازىلىق تانىتۋشىلار كوبەيگەن بولاتىن. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ وكىلى مۇنداي نارازىلىقتار ءالى دە بولسا ورىن الىپ جاتقانىن ايتتى. وتكەن جىلى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ تۇركىستان وبلىسى بويىنشا وكىلدىگىنە 273 ارىز-شاعىم كەلىپ تۇسسە, ونىڭ 23 ارىزى سوت شەشىمىمەن كەلىسپەيتىندىگى تۋرالى جازىلعان. ال 5 ارىز بويىنشا وكىل تاراپىنان سوتقا باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسۋ تۋرالى ءوتىنىش قابىلداندى. «ەلىمىزدە ازاماتتاردى قۇقىقتىق وقىتۋدىڭ بىرىڭعاي مەملەكەتتىك جۇيەسى قاراستىرىلماعان. قالىپتاسقان اقپاراتتىق ساياساتتىڭ باعىتى قۇقىقتىق ءبىلىمدى بەلسەندى ناسيحاتتاۋدى كوزدەمەيدى. جاي سوزبەن ايتقاندا, ءار مەملەكەتتىك ورگان ءوز سالاسىنا قاتىستى زاڭنامالىق اقپاراتتى تاراتۋعا تىرىسادى. وسى ورايدا, بارلىق مەملەكەتتىك ورگان تاراپىنان بىرلەسكەن قۇقىقتىق اعارتۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ, ءىس-شارا اتقارعان ءجون. حالىققا باياناداما وقىپ, زاڭدى تىلدە سويلەۋدىڭ قاجەتى شامالى, قاراپايىم تىلدە ءتۇسىندىرۋ كەرەكتىگىن ايتا كەتكىم كەلەدى. وسى ماقساتتا ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ, قوعامدىق ينستيتۋتتاردى قۇقىقتىق اعارتۋ جونىندەگى قىزمەتكە كەڭىرەك قاتىستىرۋ قاجەت. وبلىستاعى قۇقىقتىق اعارتۋ بويىنشا ايتا كەتەتىن ماسەلە, ول اتقارىلاتىن ءىس-شارا­لاردىڭ بىرسارىندىلىعى. قۇقىق­تىق اعارتۋ ءىس-شاراسىنا جەرگىلىكتى اكىم­دىك­تەرگە حالىقتى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ءوتىنىش بىلدىرسەك, اكىمدىكتىڭ توڭىرەگىندە جۇرە­تىن اكتيۆتەردى جيناۋمەن شەكتەلىپ, قارا­پايىم حالىق تىس قالىپ كەتەدى. ەكىن­شى ءبىر ماسەلە – حالىقتىڭ تاراپىنان جاڭا زاڭنامالارعا قۇلاق ءتۇرىپ, كوز جۇگىر­تۋگە تالپىنىس جوق, كەرىسىنشە ەلگە ىرىتكى سا­لاتىنداردىڭ وسەك-قاۋەسەتىنە باسا نازار اۋدارىپ, جەدەل تۇردە تاراتىپ جاتا­تىن­دار كوپ. ءوز قۇقىعىن بىلمەيتىن ادام­دار­دىڭ پىكىر جازاتىندارى قانشاما», دەيدى ناتاليا قوجابەكوۆا. سونداي-اق وكىل ازامات­تاردى قۇقىقتىق ەرەجەلەر مەن زاڭنا­ماداعى وزگەرىستەر تۋرالى حاباردار ەتۋ ماڭ­ىزدى مىندەت, ونى تەك حالىقتى قۇقىقتىق اعارتۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيدى.

اۋىلدىق جەرلەردە ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قورعالماعان ساناتتارىنىڭ جوعارى بولۋىمەن قاتار ادۆوكاتتاردىڭ جوقتىعى جانە ەگدە جاستاعى ادامدار ءۇشىن ولكەلىك ورتالىققا بارۋدىڭ قيىن­دىعى سياقتى جاعدايلار زاڭگەرلىك كومەك كورسەتۋ قاجەتتىلىگىن بىلدىرەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن جەكە زاڭگەرلەردىڭ كەڭەس الۋ اقىسى وتە جو­عارى. ناتاليا قوجابەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, وبلىستاعى قاجەتتىلىگى وتە ماڭىزدى باعىت – ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بول­عان ادامدارعا تەگىن, ساپالى زاڭ كومە­گىن كورسەتۋ. وسى ورايدا ازاماتتارعا قاجەت­تىلىگىنە قاراي تەگىن زاڭ كومەگىن كورسە­تۋ بويىنشا ءىس-شارالار وتكىزۋ, ادام قۇقىق­تارى ساقتالۋىنا باعىتتالعان فورۋم, كونفەرەنتسيا, سەمينار, باسقا دا ءىس-شارالاردى اتقارۋ ماسەلەلەرى قولعا الىنعان.

تۇركىستان وبلىسى