ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, نارىقتىق قاتىناستارعا كوشكەننەن كەيىن جەر رەفورماسى جۇرگىزىلىپ, جەكەشەلەندىرىلگەن كەڭشارلاردىڭ يەلىگىندەگى ەگىس القاپتارىنان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ارقايسىسىنا بىرنەشە گەكتاردان شارتتى جەر ۇلەسى ءبولىنىپ بەرىلدى.
ال قولىندا بيلىگى بار اكىم قارالار مەن ولاردىڭ جاقىن-جۇراعاتتارى جانە جەمساۋى بۇلكىلدەگەن شەنەۋنىكتەرمەن جەڭ ۇشىنان جالعاسا بىلگەن پىسىقايلار مەملەكەتتەن ونداعان مىڭ گەكتار قۇنارلى جەردى جالعا الۋ قۇقىعىنا يە بولىپ, ءىرى جەر پايدالانۋشىلار ءھام لاتيفۋنديستەر بولىپ شىعا كەلدى. مۇنىڭ ءوزى كەيىن جەر رەسۋرستارىنىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلۋىنا اكەلىپ سوقتى.
بۇل ماسەلەگە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل باسشىلىعىنا كەلگەن 2019 جىلى جاريالاعان «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى العاشقى جولداۋىندا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ: «مەملەكەتتەن جەردى تەگىن جالعا الۋ قۇقىعىنا يە بولعانداردىڭ كوپشىلىگى جەردى يگەرمەي, بوسقا ۇستاپ وتىر. ەلىمىزدە ء«شوپ قورىعان ءيتتىڭ» كەبىن كيگەن «لاتيفۋنديستەر» كوبەيىپ كەتتى. پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن قايتارىپ الاتىن كەز كەلدى. جەر – ءبىزدىڭ ورتاق بايلىعىمىز جانە ونى كىم يگەرسە, سوعان تيەسىلى بولۋعا ءتيىس», دەدى.
ايتسە دە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى تاپسىرماسىنا ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار بىردەن قۇلاق اسا قويعان جوق. سول سەبەپتى, اراعا ەكى جارىم ايداي ۋاقىت سالىپ, 14 قاراشادا اقمولا وبلىسىنا بارعان جۇمىس ساپارى بارىسىندا پرەزيدەنت ەلىمىزدەگى جەر قاتىناستارى ماسەلەسىنە تاعى دا نازار اۋدارىپ: «مەن جولداۋدا جەردى وڭدەۋمەن اينالىسپايتىن لاتيفۋنديستەردەن ونى قايتارىپ الۋ مىندەتىن قويدىم. بۇل وتە ماڭىزدى تاپسىرما قىزىل ءسوز ءۇشىن بەرىلگەن جوق. ادال دا ەڭبەكقور فەرمەرلەر, شارۋالار مال باعاتىن جەر تاپپايتىن جاعدايعا دەيىن جەتتىك. الايدا مەنىڭ تاپسىرمام وتە باياۋ ورىندالىپ جاتىر. قازىرگى جاعدايدى وزگەرتپەۋگە مۇددەلى ادامداردىڭ قىسىمىنا ۇشىراعاندىقتان, بۇل جۇمىستى سوزباققا سالۋ ۇيعارىلعان سياقتى», دەپ مالىمدەدى. ويتكەنى بۇل, مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جىل باسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ايتقانىنداي, «ىمىرالاسقان قاسكويلەر ويلاپ تاپقان قوسارلانعان بيلىك جاعدايىندا كەيبىر شەنەۋنىكتەر بىرەسە انا, بىرەسە مىنا كابينەتتى جاعالاپ جۇرگەن» كەز ەدى.
شىنىندا دا, لاتيفۋنديستەردىڭ بوس جاتقان جەرلەرىن مەملەكەتكە قايتارۋعا ولارمەن ىم-جىمى ءبىر جوعارى لاۋازىم يەلەرى, اسىرەسە وڭىرلەردىڭ اكىمدەرى ونشا قۇلشىنىس تانىتپادى. سەبەبى جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر وزدەرىنىڭ ء«تىلىن تاپقان» كاسىپكەرلەرگە جەر ۋچاسكەلەرىن اۋكتسيون نەمەسە كونكۋرس وتكىزبەي بەرىپ كەلگەن «داستۇرىنەن» ايرىلعىلارى كەلمەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ورتالىق ۋاكىلەتتى ورگانعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇستىنەن جەر ماسەلەلەرى بويىنشا 2020 جىلى 2 614, 2021 جىلى 1 613 ارىز تۇسكەندىگى – سونىڭ ايعاعى. وسىعان وراي, 2022 جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جەردىڭ پايدالانىلۋى مەن قورعالۋىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ فۋنكتسيالارى اشم-گە قايتارىلدى جانە ۇكىمەتتىڭ سول جىلعى 19 قاڭتارداعى قاۋلىسىمەن وڭىرلەردە جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرى قۇرىلدى. ءسويتىپ, پرەزيدەنت تاپسىرماسىن تولىققاندى ورىنداۋ شىن مانىندە, 2022 جىلى عانا باستالدى دەۋگە بولادى. سول جىلى مەملەكەتكە 5,2 ميلليون گەكتار پايدالانىلماعان جانە زاڭنامانى بۇزا وتىرىپ بەرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى قايتارىلدى. بۇعان قوسا, ءتيىستى ەسكەرتۋ العاننان كەيىن جەر پايدالانۋشىلار ءارامشوپ باسىپ, بوسقا جاتقان 1,85 ميلليون گەكتار القاپتى يگەرۋگە كىرىستى. اتالعان كورسەتكىشتەر 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 10 ەسە كوپ بولىپ شىقتى. ال وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى سەرىك جۇمانعاريننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن پايدالانىلماي جاتقان جانە زاڭسىز بەرىلگەن جەرلەردى قايتارۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك كوميسسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا 2022 جىلدان باستاپ مەملەكەت مەنشىگىنە 10 ملن گەكتار پروبلەمالى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرى قايتارىلعاندىعى مالىمدەلدى. سونداي-اق جەر پايدالانۋشىلار وزدەرى بۇرىن پايدالانباي كەلگەن 3,4 ملن گەكتار جەردى پايدالانۋ قۇقىعىنان ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن ولاردى يگەرە باستاعان.
بىراق ۋاكىلەتتى ورگان – اشم-نىڭ جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ باسشىلارى ءالى كۇنگە پايدالانىلماي جاتقان جەرى مەملەكەتكە قايتارىلعان بىردە-ءبىر ءلاتيفۋنديستىڭ اتىن اتاعان ەمەس. بىلتىر ىسكە قوسىلعان مەملەكەتتىك جەر كاداسترىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىنەن دە ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ اتاۋىن عانا بىلۋگە بولادى, ال ونداعان مىڭ گەكتار جەرگە يەلىك ەتىپ وتىرعان سەرىكتەستىكتەردىڭ قۇرىلتايشىلارى كىمدەر ەكەنى جايلى ەش اقپارات جوق.
بۇل رەتتە اقمولا وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى سەرگەي كۋلاگين عانا جەر رەفورماسى جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ 2016 جىلى 3 ماۋسىمدا كوكشەتاۋ قالاسىندا وتكەن كوشپەلى وتىرىسىندا: «مەن ءوز وتباسىمنىڭ 80 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەرى بار ەكەنىن جاسىرمايمىن», دەپ شىنىن ايتقانى جادىمىزدا. ال وسى ءوڭىردىڭ ودان كەيىنگى باسشىلارىنىڭ ءبىرى ءجۋرناليستىڭ توسىننان قويعان سۇراعىنا: «ەگىنشىلىكپەن مەنىڭ ايەلىم اينالىسادى, بىراق ونىڭ قانشا جەرى بار ەكەنىن ايتا المايمىن...» دەپ كۇبىجىكتەگەن بولاتىن.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ 2022 جىلى 8 اقپانداعى كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا: «جەردى ۇتىمدى پايدالانۋداعى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ونىڭ ءبىر قولعا شوعىرلانۋىنا جول بەرمەۋ. بىرقاتار وڭىردە ءماسليحاتتاردىڭ شەشىمدەرىمەن جەر تەلىمدەرىنىڭ مولشەرلەرى عىلىمي-نەگىزدەۋ ءتاسىلىنسىز بەكىتىلگەن: اتىراۋ وبلىسىندا – 98 مىڭ گەكتار, الماتى وبلىسىندا – 96 مىڭ گەكتار, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 69 مىڭ گەكتار. سول-اق ەكەن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءبىر قولعا 98 مىڭ گەكتار اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن بەرۋگە رۇقسات ەتەتىن قاۋلى جوباسىن ازىرلەي قويدى. بۇل شامادان تىس جەرگە يە ادامداردىڭ قازىرگى يەلىگىن بەكىتۋ, ياعني نورماتيۆتىك بازا رەتىندە ايقىنداۋ ارەكەتى سياقتى كورىنەدى», دەپ, اشم-نىڭ سول كەزدەگى باسشىلارىنىڭ لاتيفۋنديستەرگە بۇيرەكتەرى بۇرىپ تۇراتىندىعىن اشكەرەلەپ تۇرىپ ايتتى. اقىرىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ ەڭ جوعارى شەكتى مولشەرى زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن – 51 مىڭ گەكتاردان, ال شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن – 35 مىڭ گەكتاردان اسپايتىن بولىپ بەلگىلەندى.
بۇل نورمانى ودان الدەقايدا كوپ ەگىستىك القاپقا يەلىك ەتىپ وتىرعان لاتيفۋنديستەر ءاۋ باستا قاباق شىتىپ تىجىرىنا قابىلداسا دا, ارتىق جەرىن مەملەكەتكە قايتارۋعا اسىعا قويماپتى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ولار ەنگىزىلگەن شەكتەۋدى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ جاقىن تۋىستارى باسقاراتىن بىرنەشە سەرىكتەستىك قۇرىپ, ەنشىلەرىندەگى مول جەردى سولارعا ءبولىپ بەرگەن كورىنەدى. مىنە, وسىنداي ايلا-شارعىنى انىقتاپ, زاڭدىلىق پەن ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جەر قاتىناستارى سالاسىندا اشىقتىق پەن مولدىرلىك بولۋى قاجەت. ناقتى ايتساق, ونداعان مىڭ گەكتار اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن يەمدەنىپ وتىرعان ءىرى سەرىكتەستىكتەردىڭ قۇرىلتايشىلارىنىڭ اتى-ءجونىن جۇرتشىلىق بىلۋگە ءتيىس.
شىنتۋايتىندا, «جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى جəنە قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىگى بار سەرىكتەستىكتەر تۋرالى» زاڭنىڭ 12-2-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سəيكەس سەرىكتەستىكتىڭ ۇلەستەس تۇلعالارى تۋرالى مəلىمەتتەر قىزمەتتىك, كوممەرتسيالىق نەمەسە زاڭمەن قورعالاتىن وزگە دە قۇپيانى قۇرايتىن اقپارات بولىپ سانالمايدى. سوعان قاراماستان, ولاردى جاريالاۋعا دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ جəنە اقپاراتقا قول جەتكىزۋ تۋرالى زاڭداردا بەلگىلەنگەن شەكتەۋلەر كەدەرگى كەلتىرىپ تۇر. ماسەلەن, «دەربەس دەرەكتەر جəنە ولاردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 6-بابىندا دەربەس دەرەكتەر قولجەتىمدىلىگى بويىنشا جالپىعا بىردەي قولجەتىمدى جəنە قولجەتىمدىلىگى شەكتەۋلى بولىپ بولىنەدى. سوڭعىسىنا جەكە تۇلعانىڭ انىقتاما دەرەكتەرى – تەگى, اتى, əكەسىنىڭ اتى, جىنىسى, ۇلتى جəنە باسقا دا مəلىمەتتەر جاتقىزىلعان. ال «اقپاراتقا قول جەتكىزۋ تۋرالى» زاڭدا قولجەتىمدىلىگى شەكتەۋلى اقپاراتتىڭ قۇپيالىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. بالكىم, بۇل نورمالار ءبىر كەزدە زاڭسىز جولمەن جيناعان بايلىعىن جۇرتتان جاسىرعىسى كەلگەن لوببيشىلەردىڭ ىقپالىمەن قابىلدانعان شىعار. قالاي بولعاندا دا قولدانىستاعى زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلمەيىنشە, ەلىمىزدەگى لاتيفۋنديستەردىڭ كىمدەر ەكەنى قۇپيا كۇيىندە قالا بەرمەك. بۇدان بولەك, قولدانىستاعى زاڭناماعا ارانى اشىلعان كەيبىر كاسىپكەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ ەڭ جوعارى شەكتى مولشەرىن اينالىپ وتۋىنە جول بەرمەيتىن, مىسالى, ءبىر وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن بىرنەشە سەرىكتەستىك نەمەسە شارۋا قوجالىعىن قۇرۋىنا تىيىم سالۋ سياقتى تۇزەتۋلەر ەنگىزگەن ءجون بولار. جەر قاتىناستارى سالاسىندا ادىلدىك ورناتۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ جۇرگەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ «قۇلاقتارىنا – التىن سىرعا».