بەينەسويلەسۋ بالە بولىپ تۇر...

پرەزيدەنت سول جىلعى 12 جەل­توق­سان­دا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتى­رى­سىندا سويلەگەن سوزىندە وسى ماسەلەگە تاعى دا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, كەپىلسىز ونلاين-ميكروكرەديتتەۋدى قاتاڭ رەتتەۋ قاجەتىن جانە وعان تولىقتاي تى­يىم سالعان كەيبىر ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋدى تاپسىرعان ەدى.

الايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ بويىنشا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار قول­دانعان شارالاردىڭ ناتيجەسى كوڭىل كون­شىتەرلىكتەي ەمەس. باس پروكۋرا­تۋ­را قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, 2022 جىلى ەلىمىزدە 20 559 ينتەرنەت-الاياقتىق دەرەگى تىركەلگەن بولسا, بىلتىر بۇل كورسەتكىش 21 777-گە جەتىپتى.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ اقپارىنا سۇيەنسەك, وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا ونلاين-ميكروكرەديتتەردىڭ كولەمى 197 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, قارىز الۋشىلار سانى 1,09 ملن ادام بولعان. ونىڭ ىشىندە 297 مىڭ ادامنىڭ 37 ملرد تەڭگە سوما­سىن­داعى پروبلەمالىق ميكرو­كرە­دي­تى بار. بىلتىر 15 مىڭعا جۋىق قارجى الاياقتىعى تىركەلگەن, سونىڭ 6 مىڭعا جۋىعى كرەديت الۋعا بايلانىستى.

بۇل رەتتە ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى 2022 جىلى الاياقتاردىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ, زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماقساتىندا بارلىق الاياقتىق كرەديت بويىنشا سوتقا تالاپ ارىز بەرۋدى جانە ولار بويىنشا سىياقى ەسەپتەۋدى توقتاتۋ تۋرالى تالاپ قابىلداعان. بانكتەر, ميكروقارجى ۇيىمدارى مەن اتالعان اگەنتتىك اراسىندا جاسالعان ارنايى مەموراندۋمعا سايكەس قارجى رەتتەۋشىسى ازاماتتار ينتەرنەت-الاياقتىق دەرەگىنە بايلانىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇگىنىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعالعان كەزدە الاياقتاردىڭ الداۋىمەن الىنعان كرەديت بويىنشا سىياقىنى ەسەپتەۋدى سوت تالقىلاۋى تولىق اياقتالعانعا دە­يىن توقتاتا تۇرۋى مۇمكىن. ەگەر سوت ونداي ازاماتتاردى ينتەرنەت-الاياقتار الداعانىن راستاسا, وندا جابىرلەنۋشى كرەديت تولەۋدەن بوساتىلادى. بۇعان قوسا ينتەرنەت-الاياقتاردىڭ ارباۋىمەن ونلاين-كرەديت الۋدان وزدەرىن الدىن الا ساقتاندىرعىسى كەلەتىن ادامدارعا مۇنداي مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. ول ءۇشىن eGov «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» ۆەب-پورتالىنا كىرىپ, بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ كرە­ديت­تەرىنە 6 ايعا دەيىن بۇعات سالۋ قاجەت.

الايدا ازىرگە ينتەرنەت-الاياق­تار­دىڭ ايلالارىن اسىرۋ جولدا­رىنىڭ بارىنە توسقاۋىل قويىلعان جوق. سونىڭ ءبىرى – ارامزالاردىڭ كەز كەلگەن ادامنىڭ سمارتفون ارقىلى بەينەسويلەسۋىن زاڭسىز پايدالانۋى. بۇعان ءبىر مىسال كەلتىرەيىك.

استانا قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەت­تەر­دىڭ بىرىندە وقيتىن ت. دەگەن ستۋدەنت دوستارىمەن سمارتفون ارقىلى بەينەسويلەسۋدى ۇناتاتىن. ونىسى باسىنا بالە اكەلەتىنىن قايدان ءبىلسىن. مۇنى وتكەن جىلعى 8 مامىردا ەلوردانىڭ ەسىل اۋداندىق پوليتسيا باسقارماسىنىڭ تەرگەۋشىسى تەلەفون سوعىپ, اڭگىمەلەسۋگە شاقىرعاندا ءبىر-اق ءبىلدى. ء«سىزدىڭ ەۋرا­زيا­لىق بانكتە اشىلعان شوتىڭىزعا بيىلعى 14 ساۋىردە 3 ملن تەڭگە اۋدارىلىپتى. وسى سوما سول كۇنى التىن بانكتەگى ءبىر شوتقا اۋدارىلعان», دەيدى تەرگەۋشى. اقشانىڭ يەسى قاراعاندى قالاسىنىڭ ا. دەگەن تۇرعىنى ەكەن. ول ينتەرنەت-الاياقتاردىڭ الداپ-ارباۋىمەن ءبىر قارجى ۇيىمىنان 3 ملن تەڭگە كرەديت الىپ, ونى بىردەن ءوزى بىلمەيتىن ءارى ەشقاشان كورمەگەن ت-نىڭ اتىنا ەۋرازيالىق بانكتە اشىلعان شوتقا اۋدارىپ جىبەرگەن كورىنەدى. ا. الدانعانىن كەيىن ءبىلىپ, ارىزدانعان سوڭ, قاراعاندى قالاسىنداعى قازىبەك بي اۋدانى پوليتسيا ءبولىمىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىمشەسى قىلمىستىق ءىس قوز­عا­عان ەكەن.

ەرتەڭىنە ت. ەۋرازيالىق بانككە بارىپ, ءوزىنىڭ اتىنان بەلگىسىز بىرەۋلەر سول جىلعى 14 ساۋىردە 2 شوتتى ونلاين اشقانىن ءبىلدى. بىراق سول كۇنى دە, ودان كەيىن دە سمارتفونىنا اتالعان بانكتەن ءوز اتىنا شوت اشىلىپ, اقشا اۋدارىمى تۇسكەنى تۋرالى ەشقانداي SMS-حابارلاما كەلمەگەنىنە قايران قالدى. سويتسە, ينتەرنەت-الاياقتار ارام ويلارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ونىڭ سمارتفونى ارقىلى ءبىر بەينەسويلەسۋىن كوشىرىپ الىپ جانە دەربەس دەرەكتەرىن تاۋىپ الىپ, پايدالانعان ەكەن. ال ەۋرازيالىق بانك قىزمەتكەرلەرى شوت اشۋ ءۇشىن قولدانىلعان ءنومىرى, ۇيالى تەلەفون كىمدىكى ەكەنىن تەكسەرمەگەن. ال ت-دا ونداي سمارتفون ەشقاشان بولعان ەمەس.

سودان كەيىن ت. «موبايل تەلەكوم-سەرۆيس» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سە­رىك­تەستىگىنەن ينتەرنەت-الاياقتار قول­دانعان سمارتفوننىڭ يەسى تۋرالى مالىمەت سۇرا­عا­نىندا ۇيالى بايلانىس وپەراتورى مۇنداي دەرەك قولدانىس­تا­عى زاڭناماعا سايكەس قىزمەتتىك اقپا­رات­قا جاتاتىنىن ايتىپ, ونى بە­رۋ­دەن باس تارتقان. وسى سەبەپپەن ونىڭ ەۋرازيالىق بانك­تە ءوز اتىنا اشىلعان شوتتان التىن بانككە اۋدا­رىل­عان قاراجاتتىڭ كىمنىڭ شوتىنا تۇسكەنىن انىقتاۋعا تىرىسقان ارە­كەتىنەن دە ناتيجە شىقپاعان. ال ەۋرازيالىق بانك ت-نىڭ اتىنا شوت اشۋ كەزىندە قولدانعان بەينەسويلەسۋدىڭ جالعاندىعىن اشكەرەلەۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ كيبەرقىلمىستارمەن اينالىساتىن ماماندارىنىڭ كومەگى قاجەت بولىپ شىقتى.

وسى ورايدا ينتەرنەت-الاياقتاردىڭ الداۋىمەن كرەديت العان ا-نىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعاعان قارا­عان­دى قالاسى قازىبەك بي اۋدانى پوليتسيا ءبولىمىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىمشەسى ت. قىلمىستىق ءىس بويىنشا تەر­گەلمەگەنىن جانە ونىڭ وسى ىستەگى مارتەبەسى ايقىندالماعانىن حابارلاپتى. بۇل قىلمىستىق ءىس ءالى تەرگەلىپ جاتىر.

سوعان قاراماستان جابىرلەنۋشى ا. جاۋاپكەر رەتىندە ت-نىڭ ۇستىنەن قاراعاندى قالاسى ءاليحان بوكەيحان اۋدانىنىڭ №2 سوتىنا تالاپ ارىز تۇسىرگەن. سول بويىنشا ازاماتتىق ءىس قوزعالىپ, ونى قاراعان سۋديا ت-نى كىنالى دەپ تانىپ, ودان ا-نىڭ پايداسىنا 3 ملن تەڭگە ءوندىرىپ الۋ تۋرا­لى شەشىم شىعارعان. وسىلايشا, بەينەبايلانىسپەن سويلەسۋگە قۇمار ستۋدەنت جىگىت ويلاماعان جەردەن وت باس­تى. ارينە, ءالى تەرگەلىپ جاتقان قىل­مىستىق ءىس بويىنشا ءتىپتى كۇدىكتى رە­­تىندە تانىلماعان ادامدى ونىڭ قور­عاۋ­­­شىسىنىڭ كەلتىرگەن ۋاجدەرىنىڭ انىق-قانىعىن تەكسەرمەستەن, كىنالى دەپ تانىعان سۋديانىڭ شەشىمىنە بايلانىستى جوعارى تۇرعان سوت ورگانىنا اپپەلياتسيالىق شاعىم ءتۇسىرىلدى.

وكىنىشكە قاراي, سمارتفونمەن بەي­نە­سويلەسۋدى ادەتكە اينالدىرۋدىڭ سالدارىنان ينتەرنەت-الاياقتارعا جەم بولعان – جالعىز ول ەمەس. سوندىقتان بىرىنشىدەن, تۋىس-تۋعانىمىزدىڭ, دوس-جارانىمىزدىڭ بەت-ءجۇزىن كورگىمىز كەلىپ تۇرسا دا, ۇيالى تەلەفونمەن بەي­­نە­سويلەسۋدى شەكتەگەنىمىز ابزال. ەكىن­شى­دەن, قولدانىستاعى زاڭناماعا قۇقىق قورعاۋ جانە سوت ورگاندارىن قارجى ۇيىمدارى ينتەرنەت-الاياقتىققا بايلانىستى ايعاق رەتىندە ۇسىناتىن بەي­نەسويلەسۋ جازبالارىنىڭ راستىعىن ارنايى ساراپتاما ارقىلى انىقتاۋعا مىندەتتەيتىن نورما ەنگىزىلسە, قۇبا-قۇپ. بۇعان قوسا زاڭناماعا ينتەرنەت-الاياقتىققا قاتىستى قىلمىستىق ءىستى تەرگەۋ اياقتالماي تۇرىپ, بىرەۋ كۇدىك كەلتىرگەن ادامدى ازاماتتىق ءىس بويىنشا جاۋاپقا تارتۋعا جول بەرمەۋ بويىنشا دا تۇزەتۋ ەنگىزۋ قاجەت بولار.

وسى ورايدا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ بانك­تەر­دى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك راسىم­دەرىن بۇزا وتىرىپ, الاياقتىق جولمەن ۇرلانعان كرەديتتەر بويىنشا اق­شا­لاي قاراجاتتى وتەۋگە مىندەتتەۋ تۋرالى ۇسىنىسى دا ورىندى دەپ بىلەمىز. شىنتۋايتىندا, ونلاين-كرەديت الۋ وڭاي بولماعانىمەن, مىڭداعان وتان­دا­سىمىزعا وپىق جەگىزىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, وعان مۇلدەم تى­يىم سالۋ ما­سە­لەسىن كوپشىلىك تالقىسىنا سالاتىن كەز جەتكەن سياقتى.