پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى باستى ترانزيت حابى رەتىندەگى ءرولىن ارتتىرىپ, ۋاقىت وتە كەلە كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى ءىرى مەملەكەتكە اينالۋ مىندەتىن قويدى. وسىعان وراي, اتالعان سالانى ءتيىمدى باسقارۋ ماقساتىندا كولىك مينيسترلىگى قايتا قۇرىلعان بولاتىن.
الايدا, جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتىك ورگان ارادا وتكەن ءتورت ايدان استام ۋاقىت ىشىندە كولىك-لوگيستيكا سالاسىن دامىتۋدا, اسىرەسە جولاۋشىلارعا كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋدا سونى بەتبۇرىس جاسادى دەۋگە ءالى ەرتە. جىلدار بويى ايتا-ايتا اۋىز جاۋىر بولعان پويىزداردىڭ كەشىگۋى, ۆاگونداردىڭ كوبىنىڭ جاي-كۇيى قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەمەستىگى, جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ مادەنيەتىنىڭ تومەندىگى سياقتى كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلماعان كۇيى تۇر. سول سەبەپتى جولاۋشىلاردىڭ نەگىزىنەن «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنا (قتج) وكپەلەرى قارا قازانداي.
ماسەلەن, جۋىردا بەلگىلى جۋرناليست قاينار ولجاي الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا: «15 جەلتوقسان كۇنى قتج-نىڭ استانا مەن الماتى اراسىنا قاتىنايتىن ءنومىرى 10-پويىزى جۇرمەيتىنى تۋرالى حابارلاما ءتۇستى. سول پويىزدىڭ جولاۋشىسى ەدىك. امال جوق, تىم قىمباتقا ۇشاقپەن كەلدىك. ەندى 1-الماتى ۆوكزالىنا جۇرمەي قالعان پويىزدىڭ بيلەتىنىڭ قۇنىن قايتارىپ الماققا كەلدىك. ونىڭ الدىندا قتج سايتىنداعى «بيلەت قايتارۋ» دەگەن جاۋاپ بەرمەيتىن تەلەفونىنا ءۇش كۇن اۋرەلەنگەنبىز. بولماعان سوڭ ۆوكزالداعى «انىقتاما بيۋروسىنا» كەلدىك. «12-تەرەزەدەگى اعا كاسسيرگە بارىڭىز», دەدى. ساۋساعىن شۇقىپ, ەرىگىپ وتىرعان ول كاسسيرگە ماسەلەنى ءتۇسىندىرىپ ەدىك, «ماعان كىم جىبەردى, ونىمەن تەك 1 جانە 2 ءنومىرلى كاسسالار اينالىسادى», دەدى. ەندى 2-كاسساعا كەلدىك. تۇسىندىردىك. «بيلەتتىڭ ءنومىرىن ايتىڭىز», دەدى. سمارتفوننان سىعىرايىپ 14 ساندى ءنومىردى ايتتىق. اينەكتىڭ ار جاعىنداعى ايەل ءۇش-ءتورت مينۋت كومپيۋتەردى شۇقىلاپ: ء«سىز ءبىرىنشى كاسساعا بارىڭىز», دەدى. ال بۇل كاسسادا «ساعات 12-13 اراسى – تەحنيكالىق ءۇزىلىس» دەپ تۇر. البەتتە, ورىس تىلىندە. ساعات 12-دەن ەندى اسقان. پويىزدارى وسىلاي ۋاقتىلى جۇرسە دەدىك. ايتەۋىر كەلگەن سوڭ ەلۋ مينۋتتاي كۇتتىك. كەلدى. ەكى وكپەمىزدى قولىمىزعا الىپ, كاسسا الدىنا جەتتىك. سويتسەك, «مەنىڭ ءالى تەحنيكالىق ۋاقىتىم بىتكەن جوق», دەگەنى. ساعات 12.57 ەكەن. اكەم-اۋ, وزدەرىنە كەلگەندە ءۇش مينۋتىن ەسەپتەيدى, پويىزدارى جولاۋشىلاردى ءۇش ساعاتقا كەشىكتىرەتىنى قاپەرلەرىنە كىرمەيدى. سوندا ەسىمىزگە ءتۇستى: 10 جەلتوقسان كۇنى ءتۇس اۋا استاناعا قاراي پويىزعا وتىرعانىمىزدا «ۆاگون-رەستوران ىستەمەيدى» دەپ ءبىزدى اشتان قاتىرعان – وسى قتج. ونى الدىن الا حابارلاما جىبەرىپ ەسكەرتپەگەن. پويىز جۇرمەيتىن بولعانىن حابارلايدى, ال پويىزداعى ۆاگون-رەستوران جابىق تۇراتىنىن حابارلامايدى. سوندا قتج قىزمەتكەرلەرىنىڭ اسقازانىنا اس ۋاقتىلى ءتۇسۋى كەرەك تە, جولاۋشىلاردىڭ اسقازانى ون التى ساعات ۇلىپ تۇرۋى كەرەك پە؟!», دەپ جازدى. وعان ءۇن قوسقان كوپتەگەن ازامات قتج-نىڭ جولاۋشىلارعا قىزمەتىن تىلدەرى جەتكەنشە سىنعا الدى.
«مەن دە 15 جەلتوقسانعا وسى پويىزدىڭ «الماتى – قاراعاندى» باعىتىنا, ال 18 جەلتوقسانعا كەرى قاراي بيلەت العانمىن. Kaspi.kz قوسىمشاسى ارقىلى العان سوڭ, سولارعا جۇگىنىپ, وتكىزگەن سوڭ 85 مىڭ تەڭگەمنىڭ 2100 تەڭگەسىن ۇستاپ قالىپ, قالعانىن قايتاردى. ەندى سول اقشانى نە ءۇشىن ۇستاعانىن ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن ءبىر ساۋاتتى مامان جوق. «24 ساعاتتا جاۋاپ بەرەمىز» دەپ ەدى, سودان بەرى 4 كۇن ءوتتى», دەيدى ەليا جاڭابەرگەنقىزى.
«توقسانىنشى جىلدارداعى ەسكى پويىزدار ءالى قاتىنايدى. تۋالەتتەرىنىڭ ءىشى ساسىپ تۇرادى. جولدا ءجۇز توقتايدى. ال الەم جۇردەك پويىزعا الدەقاشان كوشىپ كەتتى», دەيدى ەركىن شاكىر ۇلى.
«بىلتىر الماتىدان استاناعا ءبىر ساعات كەشىگىپ شىقتىق. 29 جەلتوقسان كۇنى استانادان الماتىعا قايتاردا پويىزىمىز كەشكى ساعات 21-دە ءجۇرۋى كەرەك ەدى, ءبىز ۆوكزالعا ەكى ساعات ەرتە باردىق. ساعات 21-دە «پويىز 5 ساعاتقا كەشىگەدى» دەپ حابارلادى. ودان سوڭ تاعى ءبىر ساعات كەشىكتى. بيلەتىمىز «تالگو»-عا الىنعان, ال بىزگە 6 ساعات كەشىگىپ, جاي پويىز كەلىپ تۇر. ءسويتىپ, 30 جەلتوقساندا الماتىعا كۇندىزگى ساعات 11-دە جەتۋدىڭ ورنىنا تۇنگى ساعات 00.30-دا ارەڭ جەتتىك. اۋا رايىنا بايلانىستى ۇشاقتىڭ كەشىگۋىن تۇسىنۋگە بولار, قارا جەرمەن جۇرەتىن پويىزدىڭ سونشاما كەشىگۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟», دەيدى احمەت ومىرزاق.
ء«بىزدىڭ ەلدە جولاۋشى قۇقى, ۋاقىتى دەگەن نارسەلەرگە ءاتۇستى قارايدى. باسقا ەلدەرگە ءجيى شىعامىن. پويىز, ۇشاق, كەمە قىزمەتتەرىن پايدالانىپ ءجۇرمىن. كەشىكسە نەمەسە ءبىر وزگەرىس بولسا, بىردەن حابارلاپ, كەشىرىم سۇراپ, جاعدايىڭدى جاسايدى. ءبىز دە بيلەت باعاسى ۋداي, بىراق سوعان ساي قىزمەت جاسالمايدى», دەيدى ەلدوس الاش.
قتج-نىڭ مۇنداي «قىلىقتارىنا» ءوزىمىز دە قانىقپىز. ماسەلەن, «الماتى – پەتروپاۆل» باعىتىندا قاتىنايتىن «تالگو» جۇردەك پويىزىنىڭ كەيىنگى جىلدارى استانانىڭ ەسكى ۆوكزالىنا ۋاقىتىندا كەلگەنىن كورگەن ەمەسپىز. اقىرى توقتاتىلىپ تىنىپتى. «مۇنىڭ سەبەبىن سۇراعانىمىزدا قىزىلجار وڭىرىنە جۇمىس بابىنداعى ساپارمەن كەلگەن كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆ: «ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز», دەپ جاۋاپ بەرگەنى كۇلكىمىزدى كەلتىردى. سەبەبى اتالعان پويىز پالەن جىل جۇيەلى تۇردە قاتىناپ كەلگەن جوق پا؟» دەيدى سولتۇستىكقازاقستاندىق جۋرناليست ءومىر ەسقالي.
شىنىندا دا, جىلىنا ەل قازىناسىنان 24 ملرد تەڭگەدەن اسا تىكەلەي سۋبسيديا الاتىن قتج-نىڭ جولاۋشىلار پويىزدارىنىڭ باعىتتارىن كوبەيتۋدىڭ ورنىنا, قىسقارتىپ وتىرعانى, پويىزداردىڭ كەشىگۋىن «داستۇرگە» اينالدىرعانى, جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدەگى كەمشىلىكتەرگە كوز جۇمىپ قارايتىندىعى جولاۋشىلاردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. اسىرەسە جۇرت ساپارعا ءجيى شىعاتىن جاز ايلارىندا تەمىرجول جولاۋشىلارى تاسىمالىنا قاتىستى شاعىم كوبەيە تۇسەدى. سەبەبى ۆاگونداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. ولار ورتا ەسەپپەن 18 جىل قولدانىستا بولعان. 76 پايىزى عانا اۋانى باپتاۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. 2022-2023 جىلدارى 325 جولاۋشىلار ۆاگونى جارامسىزدىعىنا بايلانىستى ەسەپتەن شىعارىلعان, بىراق ولاردىڭ ورنىنا نەبارى 129 جاڭا ۆاگون ساتىپ الىنعان. مۇنىڭ ءوزى سۇرانىس كوبەيگەن كەزدە جول ءجۇرۋ بيلەتتەرىنىڭ تاپشىلىعى پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. سوعان قاراماستان, كولىك مينيسترلىگى مەن قتج-نىڭ جوسپارى بويىنشا ۆاگون پاركىن جاڭارتۋ ءالى 7 جىلعا سوزىلماقشى. وسى ماقساتپەن 2025-2030 جىلدار ارالىعىندا 537 «Stadler» جولاۋشىلار ۆاگونىن ساتىپ الۋعا شارت جاسالعان. بۇعان قوسا, پەتروپاۆل قالاسىنداعى «زيكستو» زاۋىتىنان 150 جولاۋشى ۆاگونى ساتىپ الىنباقشى.
بۇگىنگى تاڭدا 12 تەمىرجول كومپانياسى جۇزەگە اسىراتىن 62 الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جولاۋشىلار قاتىناسى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن سۋبسيديالانادى. وعان بىلتىر 43,8 ملرد تەڭگە بولىنگەن, ال بيىل 52,2 ملرد تەڭگەگە دەيىن كوبەيتىلدى. بۇل رەتتە سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسى شارتتارىنىڭ ءبىرى تەمىرجول بيلەتتەرى باعاسىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ەكەندىگىنە قاراماستان, ءىس جۇزىندە ولاردىڭ قۇنى جىل سايىنعى ينفلياتسيا پايىزىنا سايكەس قىمباتتاتىلىپ وتىرعانىن ايتپاۋعا بولمايدى. الايدا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مۇنى كەمشىلىك ەمەس, جەتىستىك دەپ سانايدى ەكەن. ارينە, مۇنداي كوزقاراستى ءتۇسىنۋ دە, ونىمەن كەلىسۋ دە قيىن.
جاقىندا «Moody’s Investors Service» (Moody’s) حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىگى قتج-نىڭ رەيتينگىن Baa3-تەن Baa2-گە دەيىن كوتەردى. بۇل قتج-نىڭ قارجىلىق كورسەتكىشتەرىنىڭ ۇدايى جاقسارىپ كەلە جاتقانىن جانە كرەديتتىك قابىلەتتىلىگى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى. اگەنتتىكتىڭ باعالاۋىنا قاراعاندا, قتج-نىڭ كىرىسى 2021 جىلى – 13 پايىزعا, 2022 جىلى – 16 پايىزعا, 2023 جىلدىڭ توعىز ايىندا 26 پايىزعا وسكەن, ال بيىل 15-18 پايىز ارالىعىندا ءوسۋى مۇمكىن. ساراپشىلار قتج-نىڭ جۇك اينالىمى 2022 جىلى – 5,1 پايىزعا, 2023 جىلدىڭ توعىز ايىندا 7,5 پايىزعا ۇلعايعانىن اتاپ ءوتىپ, وسى كورسەتكىش الداعى ۋاقىتتا, نەگىزىنەن, ترانزيتتىك جانە ەكسپورتتىق وپەراتسيالار ەسەبىنەن جىلىنا 7-9 پايىزعا وسەدى دەپ بولجاپ وتىر.
تەك وسىلايشا تابىستىڭ تايقازانىن تاسىتىپ وتىرعان ۇلتتىق كومپانيامىزدىڭ جولاۋشىلار تاسىمالى سالاسىنداعى كوزگە ۇرىپ تۇرعان كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماۋعا ونشا ىقىلاس تانىتپاۋى قايران قالدىرادى. الدە, قتج-نىڭ شەنى جوعارى شەنەۋنىكتەرىنىڭ ەل ىشىندە ۇشاقپەن جانە جەڭىل كولىكپەن ساپارعا شىعۋىنا تىيىم سالىپ, ولاردى تەك پويىزبەن جۇرۋگە مىندەتتەۋ قاجەت پە؟