جىل اياعىندا بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتى يگەرە الماعان مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ماسەلەسى الدان شىعادى. قىرۋار قارجىنىڭ ەسەبىن قالاي بەرەرىن بىلمەيتىن كەيبىر سالادا اقشانىڭ كوزىن وڭدى-سولدى جۇمساپ, كەيدە «جەلتوقسان سيندرومىنىڭ» سوڭى جەمقورلىققا الىپ باراتىن كەزدەرى دە قىلاڭ بەرىپ جاتاتىنى بەلگىلى. ال جىلىنا ميللياردتاپ اقشا بولىنەتىن مەديتسينا سالاسىندا جىل سوڭىندا – «باياعى جارتاس, سول جارتاس». اۋرۋحانا مەن ەمحانالار داعدارىسقا ءتۇسىپ, قارىزعا بەلشەدەن باتادى.
مينيسترگە سەنسەك, ماسەلە جوق
ەلدەگى تەڭ جارىمنان استام حالىقتان مىندەتتى جارنانى ءبىر ەمەس بىرنەشە رەت تولەتەتىن ءمامس جۇيەدەگى جۇگەنسىزدىكتى جۇگەندەي العان جوق. كەرىسىنشە مەديتسيناداعى بۇل ولقىلىقتىڭ شەشىمىن تابۋ قيىنعا تۇسكەندەي. وسىلايشا, مينيسترلىك پەن ءمامس, اكىمدىك اراسىنداعى ۇشتىكتىڭ ورتاسىندا ناۋقاستاردىڭ تاعدىرى اياق دوبىنا اينالىپ, جۇرت جاراتقاننان جىل سوڭىندا اۋىرىپ, ەم ىزدەتپەسە ەكەن دەپ تىلەيتىن بولدى. ويتكەنى ميللياردتاپ اقشا ءتۇسىپ, ميلليونداپ سىياقى الاتىن مەكەمەلەردىڭ قۇزىرىنداعى مەديتسينالىق ۇيىمدار قارجى جەتىسپەۋشىلىگىن سىلتاۋ ەتىپ, ناۋقاستاردى قابىلداۋدان باس تارتۋدى ادەتكە اينالدىرا باستاعالى قاشان.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەديتسينا سالاسىندا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن جاڭالىق كوپتىگىمەن سەندىرەدى. ءتىپتى سالا باسشىسىنىڭ ايتقان سان مەن ساپاسىنا سەنسەك, اۋىرىپ ەم ىزدەگەن حالىق ءۇشىن مەديتسينا كەز كەلگەن ادامعا, كەز كەلگەن ۋاقىتتا قولجەتىمدى سەكىلدى. مينيستر اجار عينايات بىلتىر دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن قارجىلاندىرۋ 2,5 ترلن تەڭگەگە جەتكەنىن ءمالىم ەتتى. امبۋلاتوريالىق دەڭگەيدەگى شىعىندار ۇلعايتىلىپ, جالپى كولەمنىڭ 56%-ىن قۇراعان. ماسەلەن, مەديتسينالىق وڭالتۋدى قارجىلاندىرۋ 13 ەسەگە ءوسىپ, 2019 جىلعى 6 ملرد تەڭگەدەن بىلتىر 78,1 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايعان. امبۋلاتوريالىق ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ كولەمى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە ارتقان.
رەسپۋبليكاداعى مەديتسينالىق مەكەمەلەر ءۇشىن 58,8 ملرد تەڭگەگە 514 مەديتسينالىق تەحنيكا ساتىپ الىنسا, جابدىقتارمەن جاراقتاندىرىلۋى 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,5%-عا ءوسىپ, 84,15%-عا دەيىن جەتكەن ەكەن. كونسۋلتاتسيالىق-دياگنوستيكالىق قىزمەتتەردىڭ سانى دا 2,5 ەسەگە ارتىپ, 324 ملن-نان اسسا, ءبىر جىل ىشىندە 1,1 ملن ادام قىمبات دياگنوستيكالىق قىزمەت تۇرلەرىن العان. سونداي-اق بىلتىر سكرينينگتىك تەكسەرۋلەرمەن قامتۋ ارعى جىلمەن سالىستىرعاندا 19,7%-عا ۇلعايىپ, 8,5 ملن ادامدى قۇراعان. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قول جەتكىزگەن تابىستى ءتىزىپ شىققان مينيستر: «قازاقستان 2027 جىلعا قاراي مەديتسيناعا جۇمسالاتىن شىعىستاردىڭ ۇلەسىن ءىجو-ءنىڭ 5%-نا دەيىن جەتكىزۋ جونىندەگى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن سەنىمدى تۇردە قادام باسىپ كەلەدى», دەدى.
ال مەديتسينالىق الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى ەلدەگى پاتسيەنتتەردىڭ بارلىعىنا جوسپارلى جانە شۇعىل مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلەتىنىن ايتىپ سەندىردى. اۋىرىپ ەم ىزدەگەن ناۋقاس ۋچاسكەلىك دارىگەرىنە جازىلا الماسا, كەزەكشى دارىگەردىڭ قابىلداۋىنا نەمەسە فيلتر كابينەتكە جۇگىنۋدىڭ جولى قاراستىرىلعان. «قاجەت بولسا شۇعىل تۇردە اۋرۋحاناعا جولدامامەن جىبەرەدى», دەلىنگەن قور جاۋابىندا. دۇرىس قوي, بىراق بىزدەگى ماسەلە ءدال وسى تۇستان باستالادى. دارىگەر پاتسيەنتكە ەم تاعايىنداۋ ءۇشىن بەيىندى ماماندار مەن دياگنوستيكالىق تەكسەرىسكە جىبەرەدى. شۇعىل دەگەن جولداماسى كەلەسى مەديتسينالىق ۇيىمعا جەتكەنشە ناۋقاستىڭ قوسىمشا اعزالارى سىر بەرىپ, ونداعى كەزەك كەلىپ بىتكەنشە جان تاپسىرىپ, ەمىن العانشا مۇگەدەك بولىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس. سەبەبى الگىندە ايتقانداي, دارىگەردىڭ ارەكەتسىزدىگىنە جاۋاپ بەرۋدى ەشكىم موينىنا العىسى جوق, ال قارجى جەتىسپەۋشىلىگى سىنىققا جاقسى سىلتاۋ بولدى.
جاڭىلتپاش جاۋاپ: قارجى بار, پورتالدا اقشا جوق
ايتپاقشى قور ماماندارى «ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا كۇدىك بولعان كەزدە «جاسىل ءدالىز» باعىتى بويىنشا, ءوز ەمحاناسىندا شۇعىل تەكسەرۋدەن وتە الادى» دەيدى. دەگەنمەن بۇل ءسوزدىڭ دە قانشالىقتى شىندىققا جاناساتىنىن وسى اۋرۋعا شالدىققان ناۋقاستاردىڭ وزىنەن سۇراپ بىلگەندى ءجون كوردىك. الماتىلىق تۇرسىن قازىباەۆ جارتى جىل بۇرىن باسى اۋىرىپ جۇرگەنىن ايتىپ جەرگىلىكتى ەمحاناعا بارعان. ۋچاسكەلىك دارىگەر ادەتىنشە بەيىندى ماماندارعا جولداما بەرەدى. ايتەۋىر بىرىنەن سوڭ ءبىر جولدامانى ارقالاپ ءار ەسىكتى جاعالاپ جۇرگەندە اۋرۋى اسقىنىپ كەتكەنىن ايتقان ول دارىگەرلەرگە مرت-عا تۇسىرۋگە ءوتىنىش جاساپتى. بىراق ونداعى دارىگەرلەر بۇل تەكسەرىستىڭ قاجەت ەمەس ەكەنىن ايتىپ, ءوز بەتتەرىنشە ەم بەرگەن. باسىنىڭ اۋرۋى بۇدان باسىلماسىن بىلگەن ول جەكە كلينيكالارعا جۇگىنەدى. تەك سول كەزدە عانا اسقازانى مەن باسىندا قاتەرلى ىسىك بار ەكەنى انىقتالادى. «جەرگىلىكتى ەمحاناداعى تار مامانداردىڭ قابىلداۋىندا ءبىر, ەمىن الۋ ءۇشىن ەكى ۋاقىت جوعالتقانىمىز ازداي, دۇرىس قويىلماعان دياگنوز ءۇشىن قاجەتتى وپەراتسيانى كەش جاساتۋعا ءماجبۇر بولدىق. ونىڭ وزىندە قالقامانداعى كوپبەيىندى اۋرۋحانا ناۋقاستى قابىلداۋدان باس تارتقان. سەبەبى پورتالدا اقشا جوق. قاجەتتى قاراجات بولىنگەنگە دەيىن بولىمشەدەگى ناۋقاستاردىڭ ءوزىن تۇسىندىرمە پاراعىن تاراتىپ, ۇيگە شىعارعان. ال دارىگەرلەرى اقىسىز دەمالىسقا شىعىپ كەتكەن», دەيدى ناۋقاستىڭ جاقىندارى.
ماسەلە وسىمەن بىتسە جاقسى. قازىر ناۋقاستىڭ اسقازانىنا جاسالۋعا ءتيىس ەمشارانىڭ ءوزى پورتالداعى اقشانىڭ جوقتىعى مەن كەزەكتىڭ العا جىلجىماۋىنان كەشەۋىلدەپ كەلەدى ەكەن. قور ماماندارى مۇنى ستاتسيونارلار جوسپارلى تۇردە دە, شۇعىل تۇردە دە پاتسيەنتتەردى قابىلدايتىندىقتان, كۇتۋ ۋاقىتى شۇعىل كەلىپ تۇسەتىن پاتسيەنتتەردىڭ سانىمەن بايلانىستىرادى. بۇل – شۇعىل كەلىپ تۇسەتىن پاتسيەنتتەر سانى ارتىلىپ جاتسا, جوسپارلى كومەك الداعى ۋاقىتقا اۋىستىرىلادى دەگەن ءسوز. ياعني جوسپارلى كومەك رەتىندە قارالۋعا ءتيىس ناۋقاستىڭ باسى ەكىگە ءبولىنىپ, ەكىنشى دۇنيەگە اتتانۋعا سوڭعى ساعاتتارى قالعاندا كەلۋگە ءتيىس دەگەندى بىلدىرەتىن سەكىلدى. سەبەبى تۇرسىن قازىباەۆتىڭ ەكى كوزى شاراسىنان شىققانعا دەيىن دە ءتيىستى مەكەمەنىڭ تابالدىرىعىن اتتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەنىنەن وسىنى بايقاۋعا بولادى. ايتپاقشى, جولداما جاساۋ كەزىندە توسەكتىك ورىن سانىنا دا ءمان بەرىلىپ, اي سايىن سىزىقتىق شكالا قولدانىلادى. بۇل بويىنشا قورمەن شارتقا وتىرعان مەديتسينالىق ۇيىمدارعا اي سايىن قارجى بولىنەدى. سول ءۇشىن ولار «جىل سوڭىندا قارجى جەتىسپەي قالادى دەگەن جاڭساق پىكىر» دەپ سەندىرەدى.
مەديتسينالىق ۇيىمدار قارىزعا باتتى
حوش دەلىك, قور مالىمەتىنشە, بۇگىندە 16 ملن-نان اسا ازامات ساقتاندىرىلعان. بۇل دەگەنىڭىز ءمامس جۇيەسىندە حالىقتى قامتۋ دەڭگەيى تۇرعىنداردىڭ 87,3%-ىن قۇرايدى. جارنا تولەۋدەن بوساتىلعان ادامداردىڭ سانى – 11,9 ملن ءمامس جانە تمككك اياسىندا كەلىسىمشارت جاساسقان مەديتسينالىق ۇيىمدار سانى – 1977. ونىڭ 712-ءسى مەملەكەتتىك جانە 1265-ءسى جەكەمەنشىك مەكەمە. قورمەن شارت جاساسقان مەديتسينالىق ۇيىمدارعا بىلتىر 2,3 ترلن تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ ىشىندە 1,8 ترلن تەڭگە مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە, 5,7 ملرد تەڭگە جەكەمەنشىك كلينيكالارعا باعىتتالعان. بىلتىر ون ايدا مەديتسينالىق قىزمەتتەر ساپاسىنا قاتىستى 21,5 ملرد تەڭگەگە 2,5 ملن كەمشىلىك انىقتالسا, باسىم بولىگى كونسۋلتاتيۆتىك-دياگنوستيكالىق قىزمەتتەرگە قاتىستى بولىپ وتىر. ء«مامس ءاربىر ازاماتقا قولجەتىمدى تەگىن مەديتسينالىق كومەككە كەپىلدىك بەرەدى. سونداي-اق حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا تەگىن قىزمەت كورسەتىلەدى. بۇگىندە وسىنداي 15 جەڭىلدىك ساناتىنا كىرەتىن 11,7 ملن ادام بار. مىسالى, ءبىر ادام جىلىنا ءبىر رەت تەراپەۆتتىڭ قابىلداۋىنا بارۋى, ال بىرەۋگە 2 ميلليون تەڭگەگە قىمبات وپەراتسيا جاسالۋى مۇمكىن. مۇنىڭ بارلىعى ءمامس اياسىندا بىرىڭعاي شوتتان تولەنەدى», دەيدى قور وكىلدەرى. ءبىر قىزىعى, كەپىلدەندىرىلگەن جانە مەملەكەتتىڭ تەگىن قىزمەتىن دە اقىلى نەگىزگە اينالدىرۋدىڭ جولى كوپ. مىسالى, بۇكىل الماتى حالقىنا مرت اپپاراتى تەك ەكى جەردە عانا بار. ونىڭ وزىندە كەزەگى كەلىپ بىتپەيتىن تەگىن تۇسىرۋگە ءتيىس اپپاراتتاردىڭ بىرەۋى ىستەن شىقسا, دەنساۋلىعى ءۇشىن جۇرت اقىلى اپپارات ىزدەپ سابىلىپ كەتەتىنىن سالانىڭ ماماندارى دا جاقسى بىلەدى.
جىل سوڭىندا اقشا جەتىسپەي جاتقانى جايلى اقپارات جاڭساق بولسا, ناۋقاستاردىڭ قابىلداۋدان باس تارتقان مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ ءبىر ءبولىمى تۇگەل اقىسىز دەمالىسقا شىعىپ, پاتسيەنتتەردى كەلەسى بولىمگە اۋىستىرىپ ابىگەرگە ءتۇسىپ جاتپاعان بولار ەدى. جاقىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى كونستانتين اۆەرشين الماتىداعى №1 قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانانىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانايقايىن جەتكىزدى. ونداعى مەدبيكە مەن سانيتارلار, دارىگەرلەردىڭ جالاقىسى كەشىكتىرىلىپ بەرىلگەن. سەبەبىن اۋرۋحانانىڭ باس ەسەپشىسى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنان اقشا بولىنۋىمەن تۇسىندىرگەن كورىنەدى. مۇنداي قارجىلىق تۇرعىدان قيىندىققا تاپ بولعان مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ سانى ءۇش جىلدا ارتىپ وتىر. وسىلاي دەگەن دەپۋتات اقمارال ءالنازاروۆا 2023 جىلعى 20 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا 619 مەديتسينالىق ۇيىمنىڭ 109,6 ملرد تەڭگەگە نەسيە بەرەشەگى بارىن ايتادى. سالدارىنان مەديتسينالىق ۇيىمدار ءتيىمسىز شىعىنداردى عانا ەمەس, حالىققا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ كولەمىن دە قىسقارتۋعا ءماجبۇر. ول مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ ءتاريفى ناقتى شىعىندى جابا المايتىنىن جەتكىزدى. «تەك ەسەپتەلگەن نەسيە بەرەشەگىنىڭ كولەمى 2021 جىلدان باستاپ 2 ەسە كوبەيگەن. بىلتىر بۇل 100 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, بيىل 109 ملرد بولىپ وتىر», دەيدى دەپۋتات. ونىڭ سوزىنشە, پروبلەمانىڭ تۋىنداۋىنا سالاداعى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدىڭ كەمشىلىكتەرى, مەديتسينالىق قىزمەتتەر نومەنكلاتۋراسىنىڭ بولماۋى سەبەپ.
سىننان كوز اشپايتىن سالا كوپ بىزدە. ارينە, وزگەرىس ەنگىزىلىپ, رەفورمالاردىڭ تاجىريبە الاڭىنا اينالعان جەردە سىن دا بولارى تۇسىنىكتى. دەسەك تە ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى سالاداعى جىلدا قايتالاناتىن كەمشىلىكتىڭ تۇزەلمەۋى ميللياردتاپ جارنا اۋداراتىن ناۋقاستاردىڭ جانايقايىنا قۇلاق تۇرەتىن جاۋاپتىلار جوعىن دالەلدەپ بەرەتىندەي. بۇل اپتالاپ ەمحانا كەزەگىن كۇتىپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا سوڭعى ساعاتى سوعىلىپ جاتقان ناۋقاستاردىڭ ارتۋىنا الىپ كەلىپ وتىر. جاڭا جىل باستالسا جارنا كولەمىن وسىرۋگە سەبەپ ىزدەيتىن سالانىڭ جاۋاپتىلارى جارنا قۇنىنان قىمبات ادام ومىرىنە دە اراشا بولۋدى ۇيرەنسە ەكەن دەيسىڭ.